305-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің кепіл берушісі
Егер негізгі міндеттеме бойынша кредитор ғана кепіл ұстаушы бола алатын болса, онда негізгі міндеттеме бойынша борышкер де, борышкердің міндеттерін қамтамасыз ету үшін өз мүлкін беруге ниет білдірген үшінші тұлға да (заттық кепілгер деп аталатын) кепіл беруші бола алады. Соңғы жағдайда несие берушімен кепіл туралы шартты борышкер емес, кепілге қойылған мүлікті сатқаннан кейін кепіл беруші ретінде борышкер үшін міндеттемені орындау нәтижесінде кепілгерде туындайтын құқықтарға ие болатын үшінші тұлға жасайды (АК-нің 334, 344-баптарына түсініктемені қараңыз).
Заттың кепіл берушісі, жалпы ереже бойынша, меншік иесі немесе меншік иесінің келісімімен оған шаруашылық жүргізу құқығы бар тұлға бола алады. Осы ереже бұзылған жағдайда кепіл объектісі берілген кредитордың кепіл құқығы кепілге салынған мүлікті одан АК 260, 261-баптарының ережелеріне қатысты меншік иесі талап ете алмаған жағдайда ғана сақталады. Әйтпесе, кепіл туралы шарт мүдделі Тараптың өтініші бойынша жарамсыз деп танылуы мүмкін, мысалы, меншік иесі басқа біреудің заңсыз иелігінен мүлікті талап еткен кезде.
Сонымен бірге, заң актілерінде кепіл беруші заттың меншік иесінен басқа тұлға немесе оған шаруашылық жүргізу құқығы бар тұлға болған жағдайлар көзделуі мүмкін. Мұндай жағдайдың мысалы, егер мекемеге құрылтай құжаттарында кіріс әкелетін қызметті жүзеге асыру, осындай кірістер мен осы кірістер есебінен сатып алынған мүлікке өз бетінше билік ету, соның ішінде оларды кепілге беру құқығы берілсе, мекеменің құқығы болып табылады (бұл туралы АК-нің 206-бабына түсініктемені қараңыз).
Шаруашылық жүргізу құқығындағы мүлкі бар тұлға, егер заң актілерінде өзгеше көзделмесе, жалпы ереже бойынша затты меншік иесінің келісімімен ғана кепілге бере алады. Заңнамалық актілерге сәйкес, атап айтқанда, АК-нің 200-бабына, сондай-ақ бапқа сәйкес. Мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықтың 25-законодательством, егер заңнамада негізгі құралдарға жатпайтын жылжымалы мүлікті немесе оның жекелеген түрлерін кепілге беруге шектеулер немесе тыйым салу көзделмесе, мүлікке шаруашылық жүргізу құқығы бар тұлға (мемлекеттік кәсіпорын) негізгі құралдарға жатпайтын жылжымалы мүлікті өз бетінше кепілге беруге құқылы. Сондай-ақ, өнерге сәйкес екенін есте ұстаған жөн. 6 мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықта Жарғыда мемлекеттік кәсіпорын басшысының өкілеттіктері туралы мәліметтер болуға тиіс және жарғыда негізгі құралдарға жатпайтын жылжымалы мүлікті немесе оның жекелеген түрлерін кепілге беруге шектеулер немесе тыйым салу көзделуі мүмкін.
Мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықтың 12-бабына сәйкес республикалық мемлекеттік кәсіпорынның бірыңғай мүліктік кешен ретіндегі КЕПІЛІ Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімі бойынша, коммуналдық кәсіпорынның ұқсас КЕПІЛІ - жергілікті әкімшілік басшысының шешімі бойынша жүргізіледі.
Кепілге қойылған құқық тиесілі тұлға Мүліктік құқықтың кепіл берушісі бола алады. Мысалы, жер пайдаланушы жерді пайдалану құқығының кепіл берушісі бола алады, бірақ жер учаскесінің иесі бола алмайды. Жер учаскесінің меншік иесі жер учаскесін кепілге бере алады. Жер учаскесінің меншік иесі борышкер негізгі міндеттеме бойынша міндеттемелерін орындамаған жағдайда кредиторға түскен қаражаттан қанағаттандыруды ұсыну мақсатында жер учаскесін кредиторға жер пайдалануға беру немесе жер учаскесін пайдалануға өтеулі түрде беру (жер учаскесін жалға беру, бірақ иеліктен шығару немесе кепілге беру) туралы шарт жасаса алады. Мұндай мәмілелер шартта көзделген қамтамасыз ету тәсілдері болып табылады, бірақ мүліктік құқық кепіліне жатпайды.
Кепіл туралы шарт борышкер негізгі шарт бойынша міндеттемелерді орындамаған жағдайда кепіл нысанасын іске асыруды көздейтіндіктен, меншік иесінің немесе оған шаруашылық жүргізу құқығы бар адамның келісімінсіз заң актілерімен немесе шартпен иеліктен шығаруға тыйым салынған бөтен затқа құқықтар кепіліне жол берілмейді.
Жалпы ереже бойынша жалдау құқығын жалға берушінің келісімінсіз жалға алушы бере алмайды (иеліктен шығарады), сондықтан жалға беру құқығын кепілге қою жалға берушінің келісімінсіз жүзеге асырыла алмайды. Бірақ кейбір жағдайларда ерекшеліктер бар. Мысалы, жер туралы Жарлыққа сәйкес тұрақты және бастапқы ұзақ мерзімді жер пайдалану құқығы бар мемлекеттік емес жер пайдаланушылар өздеріне тиесілі жер пайдалану құқығын иеліктен шығаруға (жер пайдалану туралы шарт бойынша құқықтарды басқаға беруге, оның ішінде жалға алуға), сондай-ақ оларға жер пайдалану (оның ішінде жалға алу) құқығымен тиесілі жер учаскелерін (немесе олардың бөліктерін) тапсыруға құқылы) жалға (қосалқы жалға) немесе уақытша өтеусіз жер пайдалануға беріледі. Демек, олардың жалға берушінің келісімінсіз жер учаскесіне өздеріне тиесілі жалдау (қосалқы жалдау) құқығын кепілге алуға құқығы бар.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
Түсініктеме Қазақ мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалды.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын дайындау жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, профессор М. К. Сүлейменов
Басшының орынбасары профессор Басин Ю. г.
