Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 145-бабына түсініктеме. Кепіл

1. Кепіл күдіктінің, айыпталушының не басқа тұлғаның күдіктінің, айыпталушының сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамға, прокурорға немесе сотқа олардың шақыруы бойынша келу міндеттерін орындауын, сондай-ақ олардың жаңа қасақана қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауына жол бермеуді қамтамасыз ету мақсатында сот депозитіне ақша енгізуінен тұрады. Кепіл ретінде басқа да құндылықтар, жылжымалы және жылжымайтын мүлік қабылдануы мүмкін, оларға тыйым салынады. Кепіл құны мен оған ауыртпалықтардың жоқтығын дәлелдеу кепіл берушіге жүктеледі. Осы Кодекстің 148-бабының тоғызыншы бөлігінде көзделген жағдайларда кепіл қолданылмайды.

2. Кепіл тек тергеу судьясының санкциясымен не соттың қаулысы бойынша қолданылады.

Бұлтартпау шарасы ретінде кепілді таңдау кезінде сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам осы Кодекстің 140-бабына сәйкес осы бұлтартпау шарасын қолдануға санкция беру туралы сот алдында өтінішхат қозғау туралы қаулы шығарады және оны сотқа жібереді. Қаулыға өтінішхаттың негізділігін растайтын қылмыстық іс материалдарының куәландырылған көшірмелері қоса беріледі.

Қаулының көшірмесі бір мезгілде прокурорға жіберіледі.

3. Кепілдің мөлшері күдіктің ауырлығын, күдіктінің, айыпталушының жеке басын, қылмыстық әрекеттің сипатын, кепіл берушінің мүліктік жағдайын ескере отырып айқындалады және мынадай мөлшерден кем болмауға тиіс: онша ауыр емес қылмыс жасағаны туралы күдік болған кезде айлық есептік көрсеткіштің отыз еселенген мөлшерінен, бірақ айлық есептік көрсеткіштің жүз жиырма еселенген мөлшерінен аспауға тиіс; абайсызда жасалған орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаны туралы күдік болған кезде айлық есептік көрсеткіштің жүз жиырма еселенген мөлшерінен, бірақ айлық есептік көрсеткіштің екі жүз еселенген мөлшерінен аспауға тиіс; қасақана жасалған орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаны туралы күдік болған кезде айлық есептік көрсеткіштің екі жүз еселенген мөлшерінен, бірақ айлық есептік көрсеткіштің үш жүз елу еселенген мөлшерінен аспауға тиіс; ауыр қылмыс жасағаны туралы күдік болған кезде айлық есептік көрсеткіштің үш жүз елу еселенген мөлшерін, аса ауыр қылмыс жасағаны туралы күдік болған кезде айлық есептік көрсеткіштің бес жүз еселенген мөлшерін құрайды.

Кепіл ретінде кепіл берушінің келісімімен тиісті қылмыс санаты бойынша кепілдің ең жоғары мөлшерінен асатын құны бар өзге мүлік берілуі мүмкін.

Ерекше жағдайларда кепіл мөлшері төменгі мөлшерден төмен белгіленуі немесе осы сомаға баламалы өзге мүлік қабылдануы мүмкін, бұл:

1) асырауында кәмелетке толмаған балалары, қарт ата-аналары, мүгедектігі бар туыстары бар, сондай-ақ қорғаншылар мен қамқоршылар болып табылатын адамдарға;

2) 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI ҚР Заңымен алып тасталған (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз);

3) халықтың әлеуметтік осал топтарына жататын, сондай-ақ бюджет есебінен түрлі әлеуметтік көмек алатын адамдарға;

4) кәмелетке толмағандарға және зейнеткерлік жастағы адамдарға қатысты.

4. Күзетпен ұсталмайтын күдікті, айыпталушы, сотталушы не басқа тұлға кепіл түріндегі бұлтартпау шарасы таңдалған, қолданылған күннен бастап бес тәуліктен кешіктірмей қаражатты тиісті шотқа енгізуге және оны растайтын құжатты сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамға, прокурорға, сотқа ұсынуға міндетті.

Тергеу судьясының кепіл енгізу туралы қаулысы орындалмаған жағдайда сотқа дейінгі іс жүргізуді жүзеге асыратын адам бұлтартпау шарасын өзгерту мәселесін көтереді.

5. Кепіл ретінде басқа құндылықтар, жылжымалы және жылжымайтын мүлік берілген кезде кепіл беруші сол мерзімде оларды құқық белгілейтін құжаттарымен бірге қылмыстық процесті жүргізетін органға беруге міндетті.

Осы Кодекстің 128-бабында көзделген тәртіппен ұсталған күдіктіге кепіл түріндегі бұлтартпау шарасы қолданылған жағдайда, кепіл нақты енгізілгенге дейін тергеу судьясы осы Кодекстің 148-бабының жетінші бөлігінде көзделген тәртіппен күзетпен ұстау немесе үйқамақ түріндегі бұлтартпау шарасын қолданады.

Бұрын таңдалған күзетпен ұстау немесе үйқамақ түріндегі бұлтартпау шарасы кепілмен ауыстырылған жағдайда күдікті, айыпталушы кепіл нақты енгізілгеннен кейін ғана күзетпен ұстаудан босатылады. Егер осы уақытқа қарай күзетпен ұстаудың осы Кодексте көзделген мерзімдері өтіп кетсе, онда олар кепіл енгізілгенге дейін ұзартылады.

6. Кепіл түріндегі бұлтартпау шарасын қолданған кезде күдіктіге, айыпталушыға олардың міндеттері және оларды орындамаудың салдары түсіндіріледі, ал күдікті, айыпталушы болып табылмайтын кепіл берушіге тұлғаның қандай қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп күдік келтірілетіні, айыпталатыны, жасалған әрекет үшін заңда көзделген жаза, күдіктінің, айыпталушының тиісті мінез-құлқын және шақыру бойынша келуін қамтамасыз ету жөніндегі міндеттері, сондай-ақ осы міндеттерді орындамаудың салдары түсіндіріледі.

7. Кепілді қабылдау туралы хаттама жасалады, онда күдіктіге, айыпталушыға шақыру бойынша келу және қылмыстық құқық бұзушылықтар жасамау жөніндегі міндеттердің түсіндірілгені, ал кепіл берушіге күдіктінің, айыпталушының шақыру бойынша келуден жалтаруы және қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасауы жағдайларында кепілдің мемлекет кірісіне айналдырылатыны туралы ескертілгені көрсетіледі. Хаттамаға осы бұлтартпау шарасын таңдаған лауазымды адам, күдікті, айыпталушы, сондай-ақ кепіл беруші басқа тұлға болған жағдайда сол тұлға қол қояды. Хаттама мен кепілді сот депозитіне енгізу туралы құжат іс материалдарына қоса тіркеледі, ал кепіл берушіге хаттаманың көшірмесі табыс етіледі.

8. Күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы қолданылған адамға қатысты осы Кодекстің 148-бабының сегізінші бөлігінде көзделген тәртіппен шығарылған тергеу судьясының қаулысына сәйкес кепіл енгізілген жағдайда, күдіктіге, айыпталушыға кепіл бойынша міндеттер мен оларды орындамаудың салдарын түсіндіруді күзетпен ұстау орнының бастығы жүзеге асырады.

Күдіктіні, айыпталушыны күзетпен ұстаудан босатуды кепіл енгізілгенін растайтын құжатты алғаннан кейін күзетпен ұстау орнының бастығы жүзеге асырады, бұл туралы сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамға, қадағалаушы прокурорға және тергеу судьясына дереу хабарланады.

9. Егер күдікті, айыпталушы өздеріне жүктелген міндеттерді бұзбаған болса, бірақ күдіктіге, айыпталушыға қатысты неғұрлым қатаң бұлтартпау шарасы қолданылса, үкім шығарылса немесе қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы қаулы шығарылса, кепіл нысанасы кепіл берушіге дереу қайтарылады.

Егер кепіл берушілер күдікті, айыпталушы болып табылған жағдайда, сот азаматтық талап қою, процестік шығындар және өзге де мүліктік өндіріп алулардың қажеттілігі болған кезде кепілдің тағдыры туралы мәселені қарау барысында прокурордың өтінішхаты бойынша кепіл нысанасына немесе оның бір бөлігіне өндіріп алуды қолдану туралы шешім қабылдауға құқылы.

Күдікті, айыпталушы болып табылмайтын кепіл беруші енгізген кепіл нысанасына өндіріп алу тек оның келісімімен ғана қолданылуы мүмкін.

10. Күдіктінің, айыпталушының атынан кепіл енгізген тұлға күдіктінің, айыпталушының қылмыстық процесті жүргізетін органға шақыру бойынша келу міндеттерін бұдан былай қамтамасыз ете алмайтыны туралы жазбаша өтініш жасаған жағдайда, егер күдікті, айыпталушы көрсетілген міндеттерді бұзбаған болса, кепіл нысанасы дереу қайтарылуға жатады.

Үкім шығарылған немесе қылмыстық істі түпкілікті шешетін қаулы шығарылған кезде тиісінше сот немесе қылмыстық қудалау органы бір мезгілде кепіл нысанасының тағдырын шешеді.

11. Күдікті, айыпталушы кепілмен қамтамасыз етілген міндеттемелерді дәлелді себептерсіз орындамаған жағдайда, прокурор кепілді мемлекет кірісіне айналдыру туралы өтінішхатты тергеу судьясына жібереді.

Сот тиісті шешім қабылдайды, оған кепіл беруші осы Кодекстің 107-бабында көзделген тәртіппен жоғары тұрған сотқа шағым жасай алады.

12. Кепіл нысанасы қайтарылған кезде кепіл берушіден кепілдің сақталуын қамтамасыз етуге жұмсалған сома өндіріп алынады.

13. Кепіл нысанасын қабылдау, бағалау, сақтау, қайтару, өткізу, оған өндіріп алуды қолдану және кепілді мемлекет кірісіне айналдыру тәртібі Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды.

Сілтеме. 145-бапқа Қазақстан Республикасының мынадай заңдарымен өзгерістер енгізілді: 2014 жылғы 7 қарашадағы № 248-V (2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 3 шілдедегі № 84-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз).

Кепіл дербес бұлтартпау шарасы ретінде қылмыстық іс материалдарының негізінде, бұлтартпау шарасын жалпы таңдау кезінде ескерілетін негіздер мен өзге де мән-жайлардың сипатын ескере отырып таңдалады (ҚПК-нің 136—138-баптары). Соңғы жылдары қылмыстық істер бойынша кепілді қолдану жағдайлары санының өсуі үрдіс ретінде байқалатынын атап өткен жөн.

ҚПК-нің 145-бабының 2-бөлігінде кепілді таңдау кезінде сақталуға тиіс шарттар тобы қамтылған.

Бірінші. Кепілдің мақсаты күдіктінің, айыпталушының қылмыстық процесті жүргізетін органға шақыру бойынша келу міндеттерін тиісінше орындауын және тиісті мінез-құлқын қамтамасыз ету болып табылады. Кепіл таңдалған кезде күдіктіге, айыпталушыға, күдікті, айыпталушы болып табылмайтын кепіл берушіге олардың құқықтары мен міндеттері, сондай-ақ кепілді қолдануға байланысты өзге де мән-жайлар мен міндеттемелер және кепіл талаптарын бұзудың құқықтық салдары түсіндіріледі (ҚПК-нің 145-бабының 6-бөлігі).

Екінші. Кепілдің нысанасын ақша да, өзге де мүлік құрай алады. Ақша іс соттылығы бойынша қаралуға жататын соттың депозитіне енгізілуге тиіс; осы соттың тергеу судьясы қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі кепіл шарттарын орындамаған жағдайда оларды мемлекет кірісіне айналдыруға құқылы.

Ақшадан басқа өзге мүлікке (жылжымалы, жылжымайтын, өзге де құндылықтарға) ҚПК-нің 161—163-баптарында белгіленген тәртіппен тыйым салынады.

Үшінші. Кепілді қабылдау туралы хаттама жасалады, оған ақшаның сот депозитіне енгізілгенін растайтын құжаттар немесе құқық белгілейтін құжаттар қоса тіркеледі, ол мүдделі тұлғалармен қол қойылып, іске қоса тіркеледі. Хаттаманың көшірмесі кепіл берушіге табыс етіледі. Онда қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі үшін және ең алдымен кепіл беруші үшін кепілді мемлекет кірісіне айналдырудың екі негізі арнайы көрсетіледі: күдіктінің, айыпталушының қылмыстық процесті жүргізетін органдарға шақыру бойынша келуден жалтаруы және кепіл таңдалған кезеңде қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасауы (ҚПК-нің 145-бабының 7-бөлігі).

Төртінші. Кепіл нысанасы ретінде ақша немесе өзге мүлік күдіктінің, айыпталушының өзінен де, олардың мүддесі үшін басқа тұлғалардан да берілуі мүмкін.

Бесінші. Өзге мүліктің нақты құны мен оған ауыртпалықтардың жоқтығы (құқық иеленушінің мүлікті иелену, пайдалану және (немесе) оған билік ету өкілеттігін шектеу) құқықтық кадастрдың, банктік және өзге де қаржы институттарының, жеке және заңды тұлғалардың деректері бойынша кепіл енгізуді жоспарлап отырған кепіл берушімен тиісті растайтын құжаттарды ұсыну арқылы дәлелденеді.

Алтыншы. ҚПК-нің 148-бабының 9-бөлігінің 1—2-тармақтарында көрсетілген қылмыстар мен аса ауыр қылмыстар туралы істерді қоспағанда, кепіл қылмыстардың барлық санаттары бойынша қолданылуы мүмкін. Заң осы істер бойынша кепілді қолдануға жол бермейді, өйткені мұндай кепіл өзінің мақсаттарына қол жеткізе алмайды: аталған қылмыстарды жасаған адамнан тиісті мінез-құлық пен қылмыстық процесті жүргізетін органға келу міндеттерін орындауды күту қиын.

Бұдан басқа, ҚПК-нің 148-бабының 9-бөлігінде көрсетілген өзге де жағдайларда кепілді қолдануға жол берілмейді.

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында кепілге тек тергеу судьясының санкциясымен ғана жол беріледі, оның ішінде күзетпен ұстауға санкция беру мәселесін қарау кезінде — оны кепілмен ауыстыру тәртібімен тергеу судьясының санкциясымен қолданылады.

Сонымен қатар, негіздер болған кезде күзетпен ұстауға санкция беруімен бір мезгілде тергеу судьясы кепілді міндетті түрде белгілейтініне ерекше назар аудару қажет (ҚПК-нің 148-бабының 8-бөлігі).

Кепілді қолдануға санкция беру туралы сот алдында өтінішхат қозғау туралы қаулыны сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам тікелей тергеу судьясына жібереді. Оған мәлімделген өтінішхаттың негізділігін растайтын қылмыстық іс материалдарының куәландырылған көшірмелері қоса беріледі. Қаулының көшірмесі оны қолданудың заңдылығына қадағалауды жүзеге асыру үшін бір мезгілде прокурорға жіберіледі (ҚПК-нің 145-бабының 2-бөлігі).

Кепіл сотта істі тыңдауға дайындау кезінде, сондай-ақ істі мәні бойынша қарау барысында қолданылуы мүмкін (ҚПК-нің 145-бабының 2-бөлігі).

Кепіл мөлшері өзгермелі болады және бұлтартпау шарасын таңдау кезінде ескерілетін мән-жайларға, қылмыс санатына, сондай-ақ оны жасау кезіндегі кінә нысанына (тек орташа ауырлықтағы қылмыстар туралы істер бойынша), кепіл берушінің мүліктік жағдайына байланысты болады және айлық есептік көрсеткіштің еселенген мөлшерімен белгіленеді.

Өз кезегінде, айлық есептік көрсеткіштің ақшалай мәндегі мөлшері алдағы қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңмен белгіленеді (2008 жылғы 4 желтоқсандағы Бюджет кодексінің 71-бабының 3-тармағы).

Әдетте, кепіл мөлшерінің шектері заңда көзделген мөлшерден төмен болмауға және қылмыстардың басқа санаттары үшін белгіленген кепілдің неғұрлым жоғары мөлшерінің төменгі шегінен аспауға тиіс (ҚПК-нің 145-бабының 3-бөлігі).

Наряду с осы қағидалармен заң қылмыс жасаған адамның әлеуметтік, мүліктік жағдайын, сондай-ақ жасын ескере отырып, қылмыстың белгілі бір санаты үшін заңда көзделген мөлшерден төмен кепіл мөлшерін белгілеуге не ҚІЖК-нің 145-бабы 3-бөлігінің бірінші сөйлеміндегі нормаларда көрсетілген стандартты кепіл сомасына тең өзге мүлікті кепіл ретінде қабылдауға мүмкіндік береді. Мұндай адамдардың тізбесі ҚІЖК-нің 145-бабы 3-бөлігінің 1—4-тармақтарында көрсетілген және ол толық болып табылады.

Әрбір нақты жағдайда іс материалдарымен адамдардың әлеуметтік және өзге де сипаттамалары олардың өздері немесе қорғаушылары ұсынған растайтын құжаттар (уәкілетті мемлекеттік органдардың, лауазымды адамдардың анықтамалары, жұмыс орнынан берілген анықтамалар, жеке басын куәландыратын құжаттар және т.б.) арқылы расталуға тиіс.

Ақшалай қаражатты сот депозитіне кепіл ретінде енгізу үшін заңда бұлтартпау шарасы таңдалған күннен бастап бес тәулік мерзім белгіленген. Өзге мүлікті кепіл ретінде ұсынған кезде де дәл осындай мерзім беріледі. Екі жағдайда да қылмыстық процесті жүргізетін органға не ақшалай қаражаттың енгізілгенін (кіріс кассалық ордері), не өзге мүлікке құқықтың бар екенін растайтын құжаттар ұсынылады (ҚІЖК-нің 145-бабының 4-бөлігі). Атап айтқанда, жылжымайтын мүлікке құқықтардың (құқықтар ауыртпалықтарының) туындауына, өзгеруіне және (немесе) тоқтатылуына негіз болатын құқық белгілейтін құжаттарға мыналар жатқызылуы мүмкін: тұрғын үйді азаматтардың меншігіне өтеусіз беру туралы шарт (жекешелендіру); сатып алу-сату шарты; сыйға тарту шарты; айырбас шарты; мұраға құқық туралы куәлік (заң бойынша немесе өсиет бойынша); сот шешімі немесе бітімгершілік келісім және т.б.

Заңда белгіленген мерзімдерде кепіл енгізілмеген жағдайда, тергеу судьясы сотқа дейінгі іс жүргізуді жүзеге асыратын адамның өтінішхаты бойынша бұлтартпау шарасын өзгертуге құқылы (ҚІЖК-нің 145-бабының 4-бөлігі).

ҚІЖК-нің 128-бабында көзделген тәртіппен ұсталған күдіктіге қатысты кепілді қолдану кезінде белгілі бір ерекшелік бар (ҚІЖК-нің 145-бабының 5-бөлігі). Бұл жағдайда кепілді қолдану тәртібі ҚІЖК-нің 148-бабының 7—8-бөліктерімен реттеледі және ол төмендегідей тәртіппен жүзеге асырылады. Тергеу судьясы аса ауыр қылмыстар туралы істерді қоспағанда, күзетпен ұстау немесе үйқамақ түріндегі бұлтартпау шарасына санкция беру туралы қаулы шығарған кезде күдіктінің ҚІЖК-нің 140-бабының 3-бөлігінде көзделген міндеттерді орындауын қамтамасыз ету үшін жеткілікті кепіл мөлшерін айқындауға міндетті. Тергеу судьясының қаулысында кепіл енгізілген жағдайда күдіктіге ҚІЖК-нің 140-бабында көзделген қандай міндеттер жүктелетіні, оларды орындамағаны үшін туындайтын салдарлар, кепіл мөлшерін белгілеудің негізділігі, сондай-ақ оны қолдану мүмкіндігі көрсетіледі. Кепіл сот депозитіне нақты енгізілген кезде күдікті күзетпен ұстаудан босатылады. Күдіктіге, айыпталушыға кепілге байланысты міндеттер мен оларды орындамаудың салдарын түсіндіру, сондай-ақ күдіктіні, айыпталушыны күзетпен ұстаудан босату кепілдің енгізілгенін растайтын құжатты алғаннан кейін күзетпен ұстау орнының бастығы арқылы жүзеге асырылады (ҚІЖК-нің 145-бабының 8-бөлігі).

Осыған ұқсас, егер адамға бастапқыда күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы қолданылып, кейіннен бұлтартпау шарасы кепілге өзгертілсе, адам күзетпен ұстаудан (қажет болған жағдайда күзетпен ұстау мерзімін ұзарта отырып) кепіл нақты енгізілгеннен кейін ғана босатылады (ҚІЖК-нің 145-бабының 5, 8-бөліктері).

ҚІЖК-нің 145-бабының 9-бөлігі кепілдің тағдырын айқындайды: кепіл бойынша міндеттер орындалған жағдайда ол дереу қайтарылады; азаматтық талап қойылған немесе кінәлі адамнан өндіріп алынуға жататын процестік шығындар бар іс бойынша прокурордың өтінішхаты негізінде сот кепілге өндіріп алуды қолданады. Егер кепілді күдікті, айыпталушы болып табылмайтын адам енгізсе, кепіл нысанасына өндіріп алуды қолдану үшін сол адамның келісімі қажет.

Тергеу мерзімдерін ескере отырып, барлық кепіл берушілер күдіктінің, айыпталушының қылмыстық процесті жүргізетін органның шақыруы бойынша тұрақты түрде келуін қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан олар өздеріне алған міндеттемелерінен жазбаша түрде бас тартуға және кепілді дереу қайтарып алуға құқылы (ҚІЖК-нің 145-бабының 10-бөлігі). Мұндай жағдайда күдіктіге, айыпталушыға тағылған айыптың ауырлығын, сондай-ақ олардың жеке басын ескере отырып, өзге де бұлтартпау шаралары қолданылуы мүмкін.

Іс бойынша іс жүргізу аяқталған кезде үкімде немесе қаулыда ҚІЖК-нің 145-бабының 9, 11, 12-бөліктерінде көрсетілген ережелерді ескере отырып, кепілдің тағдыры міндетті түрде көрсетіледі, оның ішінде:

кепіл берушіге кепілді сақтау үшін жұмсалған сомаларды өндіріп ала отырып, кепілді қайтару; негіздер болған кезде прокурордың өтінішхаты бойынша тергеу судьясының кепілді мемлекет кірісіне айналдыруы; істі мәні бойынша қарайтын соттың кепілді мемлекет кірісіне айналдыруы, бұл мәселелерді жеке қаулыда немесе үкімде, қылмыстық істі тоқтату туралы қаулыда көрсету.

Жоғарыда аталған мәселелер бойынша Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2020 жылғы 24 қаңтардағы № 1 «Бұлтартпау шараларына санкция беру мәселелері туралы кейбір мәселелер туралы» нормативтік қаулысындағы түсіндірмелерді ескеру қажет. Атап айтқанда, егер күдікті, айыпталушы өзіне жүктелген міндеттерді бұзбаса немесе оларды дәлелді себептермен бұзса, бірақ оған қатысты неғұрлым қатаң бұлтартпау шарасы қолданылса, қылмыстық іс бойынша үкім немесе іс жүргізуді тоқтату туралы қаулы шығарылса, онда кепіл нысанасы кепіл берушіге дереу қайтарылады. Неғұрлым қатаң бұлтартпау шарасын қолданған кезде енгізілген кепілді қайтару туралы шешімді прокурордың келісімімен қылмыстық процесті жүргізетін орган қабылдайды. Үкім шығарылған кезде, егер кепіл берушілер күдікті, айыпталушы болып табылса, сот азаматтық талап, процестік шығындар және өзге де мүліктік өндіріп алулар болған жағдайда кепілдің тағдырын қарау кезінде прокурордың өтінішхаты бойынша кепіл нысанасына немесе оның бір бөлігіне өндіріп алуды қолдану туралы шешім қабылдауға құқылы (23-тармақ).

Күдікті, айыпталушы кепілмен қамтамасыз етілген міндеттемелерді дәлелді себептерсіз орындамаған жағдайда, прокурор осы фактіні растайтын дәлелдемелерді келтіре отырып, кепілді мемлекет кірісіне айналдыру туралы өтінішхатты тергеу судьясына жолдайды. Тергеу судьясы прокурордың өтінішхатын ҚІЖК-нің 56-бабында көзделген тәртіппен қарайды. Мұндай міндеттемелерді сотталушы орындамаған жағдайда, кепілді мемлекет кірісіне айналдыру мәселесі үкім шығару кезінде сотпен шешіледі. Егер күдікті немесе айыпталушы дәлелді себептерсіз тергеушінің, анықтаушының немесе соттың шақыруы бойынша келуден жалтарса не кез келген өзге тәсілмен қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге кедергі келтірсе немесе жаңа қылмыстық құқық бұзушылық жасаса, енгізілген кепілге байланысты міндеттемелер бұзылды деп есептеледі. Кепілге байланысты міндеттемелердің бұзылуы туралы мәселені қарау кезінде тергеу судьясы күдіктінің, айыпталушының, сотталушының сотқа дейінгі тергеп-тексеру органына және сотқа келуден жалтару себептерін тексеруге міндетті (24-тармақ).

Істі мәні бойынша шешетін соттың кепілді мемлекет кірісіне айналдыру туралы шешіміне шағым жасау тәртібі ҚІЖК-нің 107-бабымен реттеледі.

Кепілді қабылдау, сақтау, өткізу және мемлекет кірісіне айналдыру тәртібі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 21 қарашадағы № 1219 қаулысымен бекітілген «Кепілді қабылдау, сақтау, өткізу және мемлекет кірісіне айналдыру қағидаларымен» айқындалады (2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі). Аталған қағидалардың мәтінін толық келтіру орынды.

Аталған Қағидалардың 3-тармағына сәйкес, «Кепіл ретінде мыналар қабылдануы мүмкін:

жылжымайтын мүліктен — жер учаскелері, ғимараттар, құрылыстар және жермен тығыз байланысты өзге де мүлік, яғни мақсатына мөлшерлес залал келтірмей орнын ауыстыру мүмкін болмайтын объектілер;

жылжымалы мүліктен — ақша, құндылықтар, көлік құралдары және құжаттамалық эмиссиялық емес бағалы қағаздар.

Кепілді қабылдау тәртібі төмендегідей.

Кепілді бұлтартпау шарасы ретінде таңдаған қылмыстық процесті жүргізетін орган (бұдан әрі — орган) осы шараны қолдануға соттың санкциясын беру туралы өтінішхатты қозғау жөнінде қаулы шығарғанға дейін кепіл берушіні Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің есептері бойынша соттың оны әрекетке қабілетсіз және әрекет қабілеті шектеулі деп танығаны туралы мәліметтердің жоқтығы тұрғысынан тексереді. Егер кепіл беруші заңды тұлға болса, орган оны әділет органдарының есептері бойынша тіркелгені тұрғысынан тексереді (4-тармақ).

Кепіл ретінде ақша соттың аумақтық тиесілілігі бойынша депозитіне енгізіледі, бұл туралы жергілікті және басқа да соттардың қызметін ұйымдастырушылық және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асыратын уәкілетті органның аумақтық бөлімшесі кепілдің енгізілгенін растайтын құжат береді (5-тармақ).

Кепілге қойылатын мүліктің құнын айқындайтын құжаттарды уәкілетті органдар не заңды және жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының бағалау қызметі туралы заңнамасында белгіленген тәртіппен береді. Құжаттамалық эмиссиялық емес бағалы қағаздың құны бағалы қағаздар нарығы туралы заңнамаға сәйкес кепіл енгізілген сәтте айқындалады (6-тармақ).

Мүлікке қатысты мәмілелер жасауға тыйым салынбаған жағдайда және оны ұсынған адам осы мүлікке меншік құқығын растайтын дәлелдемелерді (құжаттарды) ұсынған кезде ғана мүлік кепіл ретінде ресімделеді. Ортақ меншіктегі мүлік ортақ меншік иесінің (иелерінің) нотариат куәландырған жазбаша келісімі болған кезде кепіл ретінде қабылданады (7-тармақ).

Құжаттамалық эмиссиялық емес бағалы қағаздарды кепілге беру кезінде кепіл беруші қосымша түрде салық органдарынан алынған, құжаттамалық эмиссиялық емес бағалы қағаздардың эмитенті таратылу процесінде тұрмағанын және өз қызметін тоқтатпағанын растайтын Заңды тұлғалардың бірыңғай мемлекеттік тізіліміндегі мәліметтерді ұсынады (8-тармақ).

Кепілді қабылдау туралы хаттама екі данада жасалады. Бірінші данасы қылмыстық істің материалдарына қоса тіркеледі, екінші данасы қолхат арқылы кепіл берушіге тапсырылады. Егер кепіл берушілер бірнешеу болса, хаттаманың лауазымды адам куәландырған көшірмесі олардың әрқайсысына тапсырылады (9-тармақ).

Қабылданғаннан кейін кепіл нысанасы сақтауға беріледі (10-тармақ). Енгізілген кепіл бойынша міндеттемелердің қолданылу мерзімі кепіл түріндегі бұлтартпау шарасы таңдалған сәттен бастап оны жойғанға немесе өзгерткенге дейін, сотқа дейінгі тергеп-тексерудің, сотта қараудың бүкіл кезеңінде, сондай-ақ сот үкімінің, қаулысының заңды күшіне енгеніне дейін жалғасады (11-тармақ).

Кепіл нысаналары мынадай тәртіппен сақталады:

ақша — сот депозитінде;

жылжымайтын мүлік — объектінің орналасқан жері бойынша;

антиквариат және ерекше тарихи, көркемдік немесе мәдени құндылығы бар әрі арнайы сақтау жағдайларын талап ететін өзге де заттар — музейлерде, қалған жағдайларда — органда;

автомобильдер, мотоциклдер және өзге де көлік құралдары (оның ішінде жүзу және ұшу аппараттары) — жергілікті атқарушы органдардың шешімімен құрылатын және коммуналдық меншікте болатын арнайы күзетілетін үй-жайларда, алаңдарда немесе тұрақтарда;

құжаттамалық эмиссиялық емес бағалы қағаздар — оларды кепіл ретінде қабылдаған органда немесе екінші деңгейдегі банктерде;

асыл бұйымдар — органда, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 желтоқсандағы № 1291 қаулысымен бекітілген сот, прокуратура, қылмыстық қудалау және сот сараптамасы органдарының қылмыстық істер бойынша алып қойған заттай дәлелдемелерді, алып қойылған құжаттарды, ұлттық және шетел валютасындағы ақшаны, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды алып қою, есепке алу, сақтау, беру және жою қағидаларына сәйкес (12-тармақ).

Кепіл мүлкін сақтауға беру туралы оны сақтауды қамтамасыз ету міндеттемесін өзіне алатын жауапты адамның қатысуымен қабылдау-тапсыру актісі жасалады (13-тармақ).

Көлік құралын сақтауға берген кезде кепіл беруші мен маманның міндетті түрде қатысуымен оның техникалық жай-күйі туралы акт қосымша жасалады (14-тармақ).

Кепіл нысанасын сақтау орнына жеткізуді кепіл беруші жүзеге асырады (15-тармақ).

Прокурордың өтінішхатын қарау нәтижелері бойынша сот ҚІЖК-де көзделген тәртіппен кепіл нысанасын мемлекет кірісіне айналдыру туралы тиісті қаулы шығарады (16-тармақ).

Кепіл мүлкін мемлекет кірісіне өткізу сот актісі негізінде жүзеге асырылады. Кепіл мүлкін мемлекет кірісіне айналдыру туралы сот актісін орындауды сот орындаушылары атқарушылық іс жүргізу туралы заңнамада белгіленген тәртіппен жүзеге асырады (17-тармақ).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы — Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік қаулы Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар