Денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру

1. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 107-бабына жалпы сипаттама

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 107-бабы адамның денсаулығына қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіргені үшін қылмыстық жауаптылықты белгілейді.

Аталған баптың қолданыстағы редакциясында:

1-бөлік — денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру — 1 000 АЕК-ке дейінгі мөлшерде айыппұл салу, сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тарту, 600 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тарту не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген;

2-бөлік — заңда көзделген саралаушы белгілер болған кезде дәл сол әрекет — үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген.

Аталған баптың ресми-құқықтық табиғаты екі дербес мәселені ажыратуды көздейді:

1. жәбірленушінің денсаулығына нақты қандай зиян келтірілгенін;
2. осы зиянның қасақана келтірілген-келтірілмегенін.

Дене жарақатының болуы өздігінен ҚК-нің 107-бабында көзделген қылмыс құрамының бар екенін білдірмейді.

Саралау үшін заңдық маңызы бар мынадай мән-жайлардың жиынтығын анықтау қажет:

• денсаулыққа зиян келтіру фактісі;
• келтірілген зиянның орташа ауырлық дәрежесі;
• адамның әрекеттері мен туындаған зиян арасындағы себепті байланыс;
• кінәнің қасақана нысаны;
• зиянды тікелей келтірген адам;
• сараланған құрам болған жағдайда — тиісті саралаушы белгі.

107-бап жеке адамға қарсы қылмыстарға жатады және ең алдымен адам денсаулығын дербес игілік ретінде қорғайды.

Жүйелік тұрғыдан алғанда, бұл бап ҚК-нің 106-бабымен — денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтірумен, 108-1-бабымен — денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтірумен, 109-1-бабымен — ұрып-соғумен, 110-бабымен — азаптаумен және 114-бабымен — денсаулыққа абайсызда зиян келтірумен қатар орналасқан.

«Заң және Құқық» сайтындағы 107-баптың ресми мәтіні:

ҚР ҚК-нің 107-бабы — Денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру

2. Ерекше маңызды мәселе: орташа ауырлықтағы зиян деп нені түсінеміз

Дұрыс саралау үшін ҚК-нің 107-бабына ғана емес, сонымен қатар денсаулыққа келтірілген зиян ұғымын реттейтін ҚК Жалпы бөлімінің ережелеріне, сондай-ақ сот-медициналық қағидаларға жүгіну қажет.

Қолданыстағы Қылмыстық кодекске сәйкес денсаулыққа келтірілген орташа ауырлықтағы зиян мынадай белгілермен сипатталады:

• өмірге қауіпті болып табылмайды;
• денсаулықтың ұзақ уақыт бұзылуына әкеп соғады;
• не жалпы еңбек қабілетін үштен бірінен аз мөлшерде айтарлықтай тұрақты жоғалтуға әкеп соғады.

Құқық қолдану практикасында зиянның ауырлық дәрежесі арнайы медициналық білімді пайдалану арқылы белгіленеді.

Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы зиянның ауырлық дәрежесін анықтауды сот сараптамалары мен зерттеулерін ұйымдастыру және жүргізу қағидаларына сәйкес алынған сарапшының қорытындысымен тікелей байланыстырады.

Бұл қағида түбегейлі маңызды ережені білдіреді:

сот денсаулыққа келтірілген зиянның медициналық ауырлық дәрежесін айқындау кезінде сот-медициналық сарапшының орнына өз бетінше әрекет етпеуге тиіс.

Сот дәлелдемелерге құқықтық баға береді, ал жарақаттардың медициналық саралануы арнайы білімді қажет ететін мәселелерге жатады.

3. Қылмыстың объектісі

Қылмыстың тікелей объектісі — басқа адамның денсаулығы.

Бұл ретте адамның өмірі ҚК-нің 107-бабының тікелей объектісі болып табылмайды.

Егер кінәлінің әрекеттері жәбірленушінің өліміне әкеп соқса, мынадай мән-жайларды тексеру қажет:

• бастапқыда денсаулыққа зиян келтіруге бағытталған қасақаналықтың болған-болмағанын;
• өлімнің кінәлінің қасақаналығымен қамтылған-қамтылмағанын;
• өлімнің абайсызда туындаған-туындамағанын;
• Қылмыстық кодекстің басқа бабы бойынша саралауға негіздердің бар-жоғын.

Осылайша, 107-бап, 106-бап және өлімге әкеп соғатын әрекеттер үшін жауаптылық көздейтін қылмыс құрамдарының арасындағы шекара ең алдымен қасақаналықтың сипаты, объективті салдарлар және себепті байланыс арқылы айқындалады.

4. Қылмыстың объективтік жағы

107-баптың объективтік жағы жәбірленушінің денсаулығына қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіруден көрінеді.

Ол мыналарды қамтиды:

4.1. Әрекет

Әрекет мынадай нысандарда көрініс табуы мүмкін:

• соққы жасау;
• бірнеше соққы жасау;
• ұрып-соғу;
• затты қолдану;
• қаруды немесе өзге де құралды қолдану;
• итеру;
• лақтыру;
• денеге өзге де тәсілмен әсер ету;
• жекелеген жағдайларда — әрекетсіздік, егер адамның әрекет етуге заңдық міндеті және зиянның алдын алуға нақты мүмкіндігі болған болса.

Алайда әрбір нақты іс бойынша жарақаттардың пайда болу тетігін анықтау қажет.

Мысалы, егер жәбірленуші құлау нәтижесінде сүйек сынуына ұшыраса, тараптар арасында жанжал болған фактісін анықтау жеткіліксіз.

Мыналарды анықтау қажет:

• жәбірленушіні итеріп жіберді ме;
• ол қандай жағдайда құлады;
• жарақат өздігінен құлау нәтижесінде пайда болуы мүмкін бе;
• жарақаттың пайда болу тетігі айыптау нұсқасына сәйкес келе ме;
• жарақаттың пайда болуының басқа себептері болды ма.

5. Себепті байланыс

Себепті байланыс дәлелдеудің негізгі элементтерінің бірі болып табылады.

Мыналарды анықтау қажет:

адамның әрекеті → жарақаттанудың нақты тетігі → нақты дене жарақаты → денсаулыққа келтірілген зиянның белгіленген ауырлық дәрежесі.

Егер адам жәбірленушіге соққы жасағанымен, дене жарақаты басқа себеппен пайда болса, осы салдар үшін қылмыстық жауаптылықты автоматты түрде жүктеуге болмайды.

Бұл әсіресе мынадай жағдайларда маңызды:

• құлау;
• жол-көлік оқиғалары;
• төбелестер;
• жанжалға бірнеше адамның қатысуы;
• жәбірленушіде созылмалы аурулардың болуы;
• медициналық көмекке кеш жүгіну;
• қайта жарақат алу.

Мұндай жағдайларда сот-медициналық сараптама тек зиянның ауырлық дәрежесі туралы ғана емес, сонымен қатар, мүмкіндігінше, жарақаттардың пайда болу тетігі және олардың оқиғаның мән-жайларымен байланысы туралы да сұрақтарға жауап беруге тиіс.

6. Субъективтік жағы: қасақаналық

107-бап қасақана жасалатын қылмыс болып табылады.

Бұл кінәлінің өз әрекетіне және оның салдарына психикалық қатынасын анықтау қажеттігін білдіреді.

Практикада мыналарды ажырату ерекше маңызды:

6.1. Денсаулыққа зиян келтіруге бағытталған қасақаналық

Мысалы:

А. Б.-ға жұдырығымен денесі мен басынан бірнеше рет соққы жасайды.

Егер А. өзінің әрекеттерінің қоғамға қауіпті сипатын түсінгені және дене жарақатын келтіруді қалағаны дәлелденсе, субъективтік жағы анықталуы мүмкін.

6.2. Абайсыздық

Егер жарақат абайсызда жасалған әрекеттің нәтижесінде пайда болса, ҚК-нің 107-бабы емес, атап айтқанда, ҚК-нің 114-бабы сияқты өзге қылмыс құрамы қолданылады.

6.3. Ауыр зиян келтіруге бағытталған қасақаналық

Егер дәлелдемелер ауыр зиян келтіруге бағытталған қасақаналықтың болғанын көрсетсе, бірақ іс жүзінде неғұрлым жеңіл дәрежедегі зиян туындаса, қасақаналықты іске асыру сатысы мен нақты туындаған салдарларды ескере отырып, жасалған әрекетті саралау мәселесі туындайды.

Сондықтан әрбір іс бойынша мыналарды зерттеу қажет:

• қолданылған құралдың сипаты;
• соққы жасалған дене бөлігі;
• соққылардың саны;
• әсер ету күші;
• жанжалдың мән-жайлары;
• оқиғаға дейінгі мінез-құлық;
• оқиғадан кейінгі мінез-құлық;
• айыпталушының айтқан сөздері;
• дене жарақаттарының сипаты.

7. 107-баптың 1-бөлігі мен 2-бөлігі: түбегейлі айырмашылық

Қолданыстағы редакцияда қылмыс құрамдарының екі негізгі тобы көзделген.

1-бөлік

Денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру.

Жазаның ең жоғары мерзімі — екі жылға дейін бас бостандығынан айыру.

Демек, ҚК-нің 11-бабының қағидалары бойынша бұл онша ауыр емес қылмыс болып табылады.

2-бөлік

Төмендегідей саралаушы мән-жайлар болған кезде дәл сол әрекет:

1. екі немесе одан да көп адамға қатысты;
2. қызметтік қызметін жүзеге асыруына немесе кәсіби не қоғамдық борышын орындауына байланысты адамға немесе оның жақындарына қатысты;
3. аса қатыгездікпен;
4. дәрменсіз күйде екені не материалдық немесе өзге де тәуелділікте екені кінәліге көрінеу белгілі адамға қатысты;
5. адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;
6. қылмыстық топпен;
7. бұзақылық ниетпен;
8. әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни өшпенділік не араздық уәжі бойынша;
9. бірнеше рет;
10. көрінеу кәмелетке толмаған адамға қатысты жасалған жағдайда.

Жазаның ең жоғары мерзімі — үш жылға дейін бас бостандығынан айыру.

ҚК-нің 11-бабына сәйкес, ең жоғары жазасы бес жылдан аспайтын қасақана қылмыс орташа ауырлықтағы қылмыстар санатына жатады.

Сондықтан:

Бұл айырмашылық қылмыстық қудалаудың ескіру мерзіміне тікелей әсер етеді.

8. 2-бөліктің саралаушы белгілері

8.1. Екі немесе одан да көп адамға қатысты

Мыналарды дәлелдеу қажет:

• жәбірленушілердің саны кемінде екі адам болуы;
• әрқайсысына зиян айыпталушының әрекеттерімен келтірілуі;
• келтірілген зиян орташа ауырлықтағы зиян белгілеріне сәйкес келуі;
• әрекеттердің бірыңғай не тиісті қасақаналықпен қамтылуы.

Егер бір адамға орташа ауырлықтағы, ал екінші адамға жеңіл зиян келтірілсе, екі эпизодты да автоматты түрде ҚК-нің 107-бабының 2-бөлігі бойынша саралауға болмайды.

9. Қызметтік қызметі, кәсіби немесе қоғамдық борышы

Шабуыл жасау уәжі мен жәбірленушінің тиісті мәртебесі арасындағы себепті байланысты анықтау қажет.

Жәбірленушінің:

• мемлекеттік қызметші;
• дәрігер;
• адвокат;
• мұғалім;
• әскери қызметші;
• полиция қызметкері;
• өзге де кәсіптің қызметкері

болуының өзі осы саралаушы белгінің бар екенін автоматты түрде білдірмейді.

Шабуылдың қызметтік қызметті жүзеге асыруына немесе кәсіби не қоғамдық борышын орындауына байланысты жасалғанын дәлелдеу қажет.

Мысалы:

егер адам дәрігерді тек кәсіби қызметінен тыс туындаған жеке жанжал салдарынан ұрып-соқса, саралаушы белгінің бар-жоғы қосымша талдауды талап етеді.

Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыстар туралы Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы әрекеттің нақты мән-жайлары мен уәжін анықтау қажеттігін талап етеді.

10. Аса қатыгездік

Аса қатыгездікті бірнеше соққы жасаудың қарапайым жағдайымен теңестіруге болмайды.

Оны анықтау үшін қылмысты жасау тәсіліне қатысты мән-жайлар зерттелуге тиіс.

Мысалы:

• ұзақ уақыт бойы ұрып-соғу;
• қосымша азап келтіру;
• дене азабын күшейтуге анық бағытталған тәсілді қолдану;
• жәбірленуші іс жүзінде қарсылық көрсетуді тоқтатқаннан кейін дене жарақаттарын келтіру.

Бұл ретте дене жарақаттарының саны өздігінен аса қатыгездіктің абсолютті дәлелі болып табылмайды.

11. Дәрменсіз күй және тәуелділік

Саралаушы белгі кінәлінің жәбірленушінің жағдайынан хабардар болуын көздейді.

Мысалы:

• ауыр ауру;
• кәмелетке толмаған жас;
• қарсылық көрсетуге физикалық мүмкіндіктің болмауы;
• ұйқыдағы жағдай;
• қорғану мүмкіндігін едәуір шектейтін жағдай.

Материалдық немесе өзге де тәуелділік те дәлелденуге тиіс.

Мыналарды анықтау қажет:

1. тәуелділік болған-болмағанын;
2. айыпталушының бұл туралы білген-білмегенін;
3. қылмыс жасау кезінде оның осы тәуелділікті пайдаланған-пайдаланбағанын.

12. Адамдар тобы жасаған қылмыс

Егер қылмысты бірнеше адам жасаса, олардың әрқайсысының рөлін анықтау қажет.

Мыналарды анықтау қажет:

• кімнің соққы жасағанын;
• кімнің жәбірленушіні ұстап тұрғанын;
• кімнің қорғану мүмкіндігін шектегенін;
• кімнің зат қолданғанын;
• алдын ала сөз байласудың болған-болмағанын;
• ортақ қасақаналықтың болған-болмағанын.

Оқиға орнында болғаны үшін ғана барлық қатысушыларды автоматты түрде ҚК-нің 107-бабының 2-бөлігі бойынша кінәлі деп тануға болмайды.

Қатысушылардың жауаптылығы Қылмыстық кодекстің Жалпы бөліміндегі қылмысқа қатысу туралы қағидалармен айқындалады.

13. Бұзақылық уәж

Бұзақылық уәж дәлелдемелерді ерекше мұқият бағалауды талап етеді.

Қылмыстың:

• көшеде;
• қоғамдық орында;
• мейрамхананың жанында;
• басқа адамдардың көзінше

жасалуының өзі бұзақылық уәждің бар екенін автоматты түрде білдірмейді.

Жоғарғы Сот денсаулыққа зиян келтіру әрекетін тек оның жасалған орнына немесе бөгде адамдардың қатысуына байланысты бұзақылық ниетпен жасалған деп саралауға болмайтынын, егер нақты уәж жеке бас араздығы, қызғаныш, кек алу және тағы басқа мән-жайлар болса, тікелей түсіндіреді.

Бұл практикалық тұрғыдан үлкен маңызға ие.

14. Өшпенділік немесе араздық уәжі

Осы саралаушы белгіні қолдану үшін мыналар дәлелденуге тиіс:

• нақты уәж;
• өшпенділік немесе араздықтың бағыттылығы;
• уәж бен қылмыс арасындағы себепті байланыс.

Тергеудің болжамы жеткіліксіз.

15. Бірнеше рет жасалу

Бірнеше рет жасалу белгісін қолдану кезінде Қылмыстық кодекстің Жалпы бөліміндегі қолданыстағы қағидаларды ескеру қажет.

Мыналарды ажырату керек:

• бір реттік эпизод;
• қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы;
• бірнеше рет жасалу;
• қылмыстардың қайталануы.

Бұлар бірдей құқықтық институттар емес.

16. Кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі болу

Бұл жерде негізгі мән «көрінеу» деген сөзге беріледі.

Яғни кінәлінің жәбірленушінің кәмелетке толмаған жасын білгенін немесе оның жасын анық түсінгенін белгілеу қажет.

Егер жәбірленушінің сыртқы келбеті оның жасын объективті түрде анықтауға мүмкіндік бермесе және кінәлінің бұл туралы білгенін растайтын дәлелдемелер болмаса, саралаушы белгіні қолдану мәселесі ерекше мұқият зерттелуге тиіс.

17. Қылмыстық істің соттылығы

Жалпы қағида бойынша ҚК-нің 107-бабы бойынша қылмыстық істерді бірінші сатыдағы аудандық немесе оған теңестірілген сот қарайды.

Қылмыстық-процестік кодекстің 306-бабында аудандық және оған теңестірілген соттардың қарауына Кодекспен мамандандырылған соттардың құзыретіне жатқызылған істерді қоспағанда, барлық қылмыстық істер жататыны белгіленген.

Сондықтан кәмелетке толған адам жасаған ҚК-нің 107-бабы бойынша әдеттегі қылмыстық іс, әдетте, мына соттарда қаралады:

• аудандық сот;
• аудандық сот ретінде әрекет ететін қалалық сот;
• басқа да оған теңестірілген сот.

ҚР ҚПК-нің 306-бабы — аудандық және оған теңестірілген сотқа соттылығы бойынша жататын қылмыстық істер

18. Аумақтық соттылық

Аумақтық соттылық мәселесі Қылмыстық-процестік кодекстің қағидаларымен айқындалады.

Негізгі өлшем ретінде қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жер алынады, бұл ретте соттылықтың арнайы қағидалары ескеріледі.

Егер қылмыс:

• Алматы қаласында жасалса — іс, әдетте, Алматы қаласының тиісті аудандық сотында қаралады;
• Астана қаласында жасалса — тиісті аудандық сотта қаралады;
• облыста жасалса — тиісті аудандық немесе оған теңестірілген сотта қаралады.

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында тиісті соттың тергеу судьясы ҚПК-де көзделген жағдайларда сот бақылауын жүзеге асырады.

19. Ведомстволық бағыныстылық және азаматтық сот ісін жүргізуден айырмашылығы

Қылмыстық жауаптылық фактісінің өзіне қатысты дау қылмыстық сот ісін жүргізу саласына жатады.

Алайда денсаулыққа зиян келтіру фактісінен келтірілген зиянды өтеу туралы азаматтық-құқықтық талап та туындайды.

Сондықтан бір оқиға өзара байланысты екі құқықтық бағытты туындатуы мүмкін:

қылмыстық-құқықтық бағыт:

• қылмыс фактісін анықтау;
• кінәлілікті анықтау;
• саралау;
• жаза тағайындау;

азаматтық-құқықтық бағыт:

• емделуге жұмсалған шығыстар;
• дәрілік заттарды сатып алуға жұмсалған шығыстар;
• жоғалтқан табыс;
• өзге де мүліктік шығындар;
• моральдық зиянды өтеу;
• өкілдің қызметіне ақы төлеу шығыстары және заңда көзделген өзге де шығыстар.

ҚПК-нің 166-бабында қылмыстық құқық бұзушылықпен тікелей келтірілген мүліктік және моральдық зиянды өтеу туралы азаматтық талап қоюларды қылмыстық процесте қарау тікелей көзделген.

20. Мемлекеттік баж

20.1. Қылмыстық іс бойынша

Қылмыстық қудалауды жүзеге асырғаны үшін жәбірленуші мемлекеттік баж төлемейді.

Қылмыстық іс — қылмыстық юрисдикцияны жария түрде жүзеге асыру нысаны.

21. Қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қою кезінде мемлекеттік баж

Әсіресе, қылмыстық іс шеңберінде азаматтық талап қою кезінде азаматтық талап қоюшы мемлекеттік баж төлеуден босатылатыны маңызды.

Бұл Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талапты қарау туралы» нормативтік қаулысында тікелей көрсетілген.

Азаматтық талап қанағаттандырылған жағдайда сот мемлекеттік баж мәселесін жауапкерге қатысты шешеді.

Демек, жәбірленуші мемлекеттік бажды алдын ала төлеу қажеттілігі туралы алаңдаушылыққа байланысты мүліктік және моральдық зиянды өтеу туралы талаптарын мәлімдеуді кейінге қалдырмауы тиіс.

ҚР Жоғарғы Сотының азаматтық талап туралы № 1 нормативтік қаулысы

22. Сотқа дейінгі тәртіп

ҚР ҚК-нің 107-бабы бойынша қылмыстық қудалауды жүзеге асыру үшін азаматтық даулардың кейбір санаттарында көзделген тәрізді арнайы азаматтық-құқықтық наразылық білдіру тәртібі талап етілмейді.

Қылмыс туралы хабарлама болған жағдайда қылмыстық қудалау ҚПК-де белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады.

Бұл ретте қылмыстық қудалаудың сипаты маңызды мәселе болып табылады.

23. Жеке, жекеше-жариялы және жариялы айыптау

ҚПК-нің 32-бабы мыналарды ажыратады:

1. жеке айыптау;
2. жекеше-жариялы айыптау;
3. жариялы айыптау.

ҚПК-нің 32-бабының қолданыстағы тізбесіне сәйкес, ҚК-нің 107-бабы жеке немесе жекеше-жариялы айыптау істерінің тізбесіне енгізілмеген. Сондықтан ҚК-нің 107-бабы бойынша істер жариялы айыптау істеріне жатады.

Бұл мынаны білдіреді:

107-бап бойынша қылмыстық қудалау жәбірленушінің істі жалғастыруға деген ниетіне ғана байланысты емес.

Прокурор және қылмыстық қудалау органдары қылмыстық қудалауды заңға сәйкес жүзеге асырады.

Бұл ҚПК-нің 32-бабының 2 және 3-бөліктерінде көрсетілген бірқатар қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарынан түбегейлі ерекшеленеді.

ҚР ҚПК-нің 32-бабы — жеке, жекеше-жариялы және жариялы қудалау және айыптау істері

24. Тараптардың татуласуы

Қылмыстық қудалаудың жариялы сипатына қарамастан, ҚК-нің 68-бабының маңызы ерекше.

68-баптың 1-бөлігі қылмыстық теріс қылық, онша ауыр емес қылмыс немесе ауырлығы орташа қылмыс жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босатуды көздейді, егер ол:

• жәбірленушімен немесе арыз берушімен татуласса;
• оның ішінде медиация тәртібімен татуласса;
• келтірілген зиянды қалпына келтірсе;
• қылмыс адам өліміне байланысты болмаса.

Демек:

ҚК-нің 107-бабының 1-бөлігі

онша ауыр емес қылмыстарға жататындықтан, жалпы алғанда ҚК-нің 68-бабында көзделген тетікке жатады.

ҚК-нің 107-бабының 2-бөлігі

ауырлығы орташа қылмыстарға жататындықтан, заңда көзделген ерекшеліктер болмаған жағдайда, ол да жалпы алғанда ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігінің қолданылу аясына жатады.

25. Татуласудың шарттары

ҚК-нің 68-бабын қолдану үшін бірнеше шарттың жиынтығы болуы қажет.

Бірінші — қылмыстың тиісті санаты

107-бап бойынша:

• 1-бөлік — онша ауыр емес қылмыс;
• 2-бөлік — ауырлығы орташа қылмыс.

Екінші — жәбірленушінің болуы

Жоғарғы Сот тиісті жағдайларда 68-баптың тиісті бөлігін қолдану жәбірленушінің немесе заңда көзделген жағдайларда арыз берушінің болуын көздейтінін көрсетеді.

Үшінші — нақты татуласудың болуы

Жанжалдың шын мәнінде реттелгенін анықтау қажет.

Төртінші — зиянды қалпына келтіру

«Мен айыпталушыны кешірдім» деген өтініштің өзі әрдайым зиянды өтеу мәселесін анықтауды алмастыра бермейді.

26. Зиянды қалпына келтіру

Жоғарғы Сот зиянды қалпына келтіру:

• нақты;
• түпкілікті шешім қабылданғанға дейін жүзеге асырылған;
• нақты істің мән-жайларына сәйкес келетін

болуы тиіс екенін көрсетеді.

Егер тараптар арасында келтірілген зиянды өтеу көлеміне қатысты дау болса, бұл толыққанды татуласудың болмағанын көрсетуі мүмкін.

Жағдайға байланысты зиян мынадай тәсілдермен қалпына келтірілуі мүмкін:

• ақшалай қаражат төлеу;
• емделу ақысын төлеу;
• шығыстардың орнын толтыру;
• өзге де тәсілдер;
• материалдық өтемақыны және басқа да әрекеттерді ұштастыру.

27. Медиация

Медиация ҚК-нің 68-бабында тікелей көзделген.

Сонымен қатар, ҚПК-нің 71-бабына сәйкес, жәбірленуші күдіктімен, айыпталушымен немесе сотталушымен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласуға құқылы.

Іс жүзінде татуласу нәтижесін барынша нақты рәсімдеу орынды:

• тараптар татуласу фактісін мойындайды;
• өтемақы мөлшері көрсетіледі;
• ақшалай қаражатты алу фактісі расталады;
• мүліктік талаптардың жоқтығы немесе олардың нақты қалдығы көрсетіледі;
• өтемақы төлеу тәртібі белгіленеді;
• қысым көрсетілмегені расталады;
• өтініштің ерікті түрде берілгені көрсетіледі.

28. Татуласудың еріктілігінің ерекше маңызы

Жоғарғы Сот жәбірленушінің еріктілігі мен өз еркін білдіру бостандығы дәлелдеу нысанасы болып табылатынын тікелей көрсетеді.

Егер татуласу туралы өтініш мәжбүрлеу арқылы алынған болса, ол жауаптылықтан босатуға заңды негіз бола алмайды.

Сондықтан сот отырысында мыналарды анықтау қажет:

• жәбірленуші істі тоқтатудың салдарын түсіне ме;
• ол шынымен татуласты ма;
• өтемақы алды ма;
• оған қысым көрсетілген жоқ па;
• талаптары мен шағымдары сақталған ба.

29. Татуласу және азаматтық талап

Жәбірленуші бір мезгілде азаматтық талап қоюшы болып табылған жағдайда ерекше сақтық таныту қажет.

Жоғарғы Соттың № 1 нормативтік қаулысында жәбірленуші қылмыстық істі тараптардың татуласуына байланысты тоқтату туралы өтініш білдірген кезде сот оған істі тоқтатудың салдарын, оның ішінде азаматтық талапқа қатысты салдарын түсіндіруге тиіс екені көрсетілген.

Сондықтан келісімге қол қоймас бұрын мынаны анықтау қажет:

төленген өтемақы тек қылмыстық-құқықтық жанжалды ғана реттей ме, әлде бір мезгілде барлық азаматтық талаптарды да қамти ма.

30. Қылмыстық процеске қатысатын тұлғалардың құрамы

ҚК-нің 107-бабы бойынша іс бойынша ықтимал қатысушылар:

Айыптау тарапы:

• прокурор;
• тергеуші;
• анықтаушы — тергеп-тексеру нысанына байланысты;
• жәбірленуші;
• жәбірленушінің өкілі;
• азаматтық талап қоюшы;
• азаматтық талап қоюшының өкілі.

Қорғау тарапы:

• күдікті;
• айыпталушы;
• сотталушы;
• қорғаушы;
• заңды өкіл — тиісті негіздер болған жағдайда;
• азаматтық жауапкер;
• азаматтық жауапкердің өкілі.

Басқа қатысушылар:

• куә;
• сарапшы;
• маман;
• аудармашы;
• куәгер — заңда көзделген жағдайларда;
• сот отырысының хатшысы;
• сот приставы және басқа да процестік тұлғалар.

31. Жәбірленуші

ҚПК-нің 71-бабы жәбірленушіні өзіне тікелей қылмыстық құқық бұзушылық арқылы:

• моральдық;
• дене;
• мүліктік зиян келтірілген деп пайымдауға негіздер бар адам ретінде айқындайды.

Қылмыстық қудалау органы заңда көзделген негіздер болған кезде адамды дереу жәбірленуші деп тануға міндетті.

Жәбірленушінің мынадай құқықтары бар:

• айғақтар беруге;
• дәлелдемелер ұсынуға;
• өтінішхаттар мәлімдеуге;
• өкілі болуына;
• іс материалдарымен танысуға;
• сот талқылауына қатысуға;
• айыптауды қолдауға;
• шешімдерге шағым жасауға;
• азаматтық талап қоюға;
• зиянның өтелуін талап етуге;
• заңда көзделген жағдайларда айыпталушымен татуласуға.

32. Күдікті

ҚПК-нің 64-бабы күдіктінің процестік мәртебесін айқындайды.

Күдіктінің мынадай құқықтары бар:

• өзіне қандай күдік келтіріліп отырғанын білуге;
• қорғаушысы болуына;
• айғақтар беруге немесе айғақтар беруден бас тартуға;
• дәлелдемелер ұсынуға;
• өтінішхаттар мәлімдеуге;
• қарсылық білдіруге;
• аудармашының көмегін пайдалануға;
• әрекеттер мен шешімдерге шағым жасауға;
• процестік құжаттармен танысуға;
• жәбірленушімен татуласуға;
• заңда көзделген тергеу әрекеттеріне қатысуға.

33. Қорғаушы

ҚК-нің 107-бабы бойынша істерде қорғаушының қатысуы ерекше маңызға ие, өйткені дәлелдемелік база дәл бастапқы кезеңде қалыптасады:

• бастапқы айғақтар;
• медициналық құжаттар;
• оқиға куәгерлерінің түсініктемелері;
• бейнежазбалар;
• қарап-тексеру нәтижелері;
• алып қойылған заттар;
• сараптамалар.

Қорғаушы тек сот сатысын ғана емес, бастапқы процестік әрекеттерді де бақылауға тиіс.

34. Дәлелдемелер және дәлелдеу

ҚК-нің 107-бабы бойынша істерде дәлелдеу нысанасын шартты түрде мынадай блоктарға бөлуге болады:

1-блок — оқиға

Зақым келтіруге әкеп соққан әрекет мүлде жасалды ма?

2-блок — тұлға

Бұл әрекетті кім жасады?

3-блок — механизм

Зақым нақты қалай келтірілді?

4-блок — салдар

Денсаулыққа қандай зиян келтірілді?

5-блок — себептік байланыс

Келтірілген зиян айыпталушының әрекеттерімен байланысты ма?

6-блок — кінә

Қасақаналық болды ма?

7-блок — саралау

ҚК-нің 107-бабының 2-бөлігінде көзделген мән-жайлар бар ма?

8-блок — зиян

Материалдық және моральдық зиянның мөлшері қандай?

35. Негізгі дәлелдемелер

Ең жиі кездесетін дәлелдемелер:

1. сот-медициналық сараптаманың қорытындысы;
2. медициналық карталар;
3. жедел жәрдем анықтамалары;
4. ауру тарихы;
5. рентген суреттері;
6. компьютерлік томография;
7. магниттік-резонанстық томография;
8. дене жарақаттарының фотосуреттері;
9. бейнежазбалар;
10. жәбірленушінің айғақтары;
11. куәлардың айғақтары;
12. күдіктінің айғақтары;
13. қарап-тексеру хаттамалары;
14. заттай дәлелдемелер;
15. хат алмасулар;
16. аудиожазбалар;
17. телефон арқылы сөйлесулердің жазбалары — заңды негіздер болған жағдайда;
18. бейнебақылау камераларының деректері;
19. жарақаттардың пайда болу механизмі бойынша сараптамалық қорытындылар.

36. Сот-медициналық сараптама

Денсаулыққа зиян келтіру туралы істерде бұл дәлелдемелердің негізгі түрі болып табылады.

Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында денсаулыққа келтірілген зиянның көлемі мен ауырлық дәрежесін анықтау үшін сот сараптамасын жүргізу қажеттігі тікелей көрсетілген.

Сарапшыға мынадай сұрақтар қойылуы мүмкін:

1. Қандай дене жарақаттары бар?
2. Олардың орналасқан жері қандай?
3. Олардың пайда болу мерзімі қандай?
4. Олардың пайда болу механизмі қандай?
5. Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі қандай?
6. Жарақат пен көрсетілген оқиға арасында себептік байланыс бар ма?
7. Жарақаттар жәбірленуші көрсеткен механизм бойынша пайда болуы мүмкін бе?

37. «Сынық бар» деген тұжырыммен шектелуге болмайды

Мысалы, сынықтың болуы өздігінен ҚК-нің 107-бабы бойынша саралау үшін автоматты түрде жеткілікті негіз болып табылмайды.

Мыналарды анықтау қажет:

• нақты қандай сынық;
• оның салдары;
• денсаулықтың бұзылу ұзақтығы;
• еңбекке қабілеттіліктің жоғалу дәрежесі;
• өмірге қауіптілігі;
• басқа да жарақаттардың болуы.

Зиянның ауырлық дәрежесін анықтауға дәл осы медициналық өлшемдердің заңдық маңызы бар жиынтығы мүмкіндік береді.

38. Қосымша және қайталама сараптама

Қарама-қайшылықтар болған жағдайда мыналарды тағайындауға негіздер туындауы мүмкін:

• қосымша сараптама;
• қайталама сараптама;
• кешенді сараптама.

Мысалы, егер:

• бастапқы сараптама ерте кезеңде жүргізілсе;
• жаңа медициналық құжаттар пайда болса;
• бастапқы деректер толық болмаса;
• қорытындыда ішкі қарама-қайшылықтар болса;
• сарапшылар жарақаттың пайда болу механизмін әртүрлі бағаласа.

Қорғау тарапы сарапшының қорытындысын тексеру қажеттілігі туралы мәселе қоюға құқылы.

39. Фото- және бейне дәлелдемелер

Дене жарақаттарын келтіруге қатысты істерде бейнежазбаның ерекше маңызы болуы мүмкін.

Мысалы, бейнежазба мыналарды анықтауға мүмкіндік береді:

• жанжалды кім бастағанын;
• соққылардың санын;
• қозғалыстың сипатын;
• қандай да бір заттың болғанын;
• жәбірленушінің орналасуын;
• құлау фактісін;
• құлағаннан кейінгі әрекеттерді.

Алайда бейнежазба медициналық деректермен жиынтықта бағалануға тиіс.

Бейне процесті көрсетеді, ал сарапшы медициналық салдарын анықтайды.

40. Куәлардың айғақтары

Куәлардың айғақтары мынадай өлшемдер бойынша бағаланады:

• оқиғаны тікелей қабылдауы;
• дәйектілігі;
• ішкі келісімділігі;
• басқа дәлелдемелерге сәйкестігі;
• мүдделілігінің болуы.

Әсіресе мынадай куәлардың айғақтары проблемалық болып табылады:

• мас күйде болған;
• оқиға орнынан алыс тұрған;
• жанжалдың тек бір бөлігін көрген;
• мән-жайларды басқа адамдардан естіген.

41. Жәбірленушінің айғақтары

Жәбірленуші процестің қатысушысы болып табылады, алайда оның айғақтары басқа дәлелдемелерден бөлек қарастырылмауға тиіс.

Мынадай қарама-қайшылықтарға ерекше назар аудару қажет:

• жанжал қай жерде болған;
• төбелесті кім бастаған;
• қанша соққы жасалған;
• қандай затпен соққы жасалған;
• соққылар қай жерге бағытталған;
• белгілер қашан пайда болған;
• медициналық көмекке қашан жүгінген.

42. Медициналық құжаттар және уақыттық дәйектілік

Қорғау немесе айыптау тарапы үшін мынадай оқиғалар реттілігі маңызды болуы мүмкін:

жанжал → жарақат алу → медициналық көмекке жүгіну → диагноз қою → емдеу → қалпына келу.

Егер оқиға мен медициналық көмекке жүгіну арасында едәуір уақыт аралығы болса, кешігудің себептерін зерттеу қажет.

Медициналық көмекке кеш жүгінудің өзі қылмыстың болғанын жоққа шығармайды, алайда оның:

• жарақаттың пайда болу мерзіміне;
• жарақат алу механизміне;
• балама себептерге;
• жекелеген айғақтардың дұрыстығына

қатысы болуы мүмкін.

43. Процестік мәжбүрлеу

ҚПК процестік мәжбүрлеудің әртүрлі шараларын көздейді.

Оларға, атап айтқанда, мыналар жатады:

• ұстап алу;
• бұлтартпау шаралары;
• мәжбүрлеп әкелу;
• ақшалай өндіріп алу;
• ҚПК-де көзделген міндеттемелер мен шектеулер;
• өзге де процестік шаралар.

44. Ұстап алу

ҚПК-нің 128-бабы процестік мәжбүрлеу шарасы ретінде ұстап алуды көздейді.

Бас бостандығынан айыру жазасы көзделуі мүмкін қылмыс бойынша ұстап алуға Кодексте көзделген негіздер болған кезде жол беріледі, мысалы:

• адам қылмыс жасау кезінде немесе оны жасағаннан кейін тікелей ұсталған;
• оқиға куәлары оған тікелей нұсқайды;
• қылмыстың айқын іздері табылған;
• заңда көзделген сенімді деректер бар.

Көрсетілген нормаға сәйкес, ұстап алудың жалпы мерзімі заңда көзделген ерекшеліктер мен рәсімдер болған жағдайларды қоспағанда, нақты ұстап алынған сәттен бастап 72 сағаттан аспауға тиіс.

45. Бұлтартпау шаралары

ҚПК-нің 137-бабында мыналар көзделген:

1. ешқайда кетпеу және тиісті мінез-құлық туралы қолхат;
2. жеке кепілгерлік;
3. әскери қызметшіні әскери бөлім командованиесінің бақылауына беру;
4. кәмелетке толмаған адамды қарауына беру;
5. кепіл;
6. үйқамақ;
7. күзетпен ұстау.

ҚК-нің 107-бабының 1-бөлігі бойынша қылмысқа қатысты ең жоғары санкцияны және істің нақты мән-жайларын ескеру қажет.

Бұлтартпау шарасын таңдау кезінде тек айыптаудың ауырлығы ғана емес, ҚПК-де көзделген тәуекелдер де ескерілуге тиіс.

46. Күзетпен ұстау

ҚК-нің 107-бабы бойынша айыптаудың болуының өзі адамды автоматты түрде күзетпен ұстауға орналастыруды білдірмейді.

ҚПК-де көзделген негіздер мен тиісті тәуекелдер анықталуы қажет.

Іс жүзінде қорғау тарапы мыналарды талдауға тиіс:

• тұрақты тұрғылықты жерінің болуы;
• отбасылық жағдайы;
• жұмыс орны;
• денсаулық жағдайы;
• балаларының болуы;
• бұрын сотталғандығы;
• оқиғадан кейінгі мінез-құлқы;
• жасырынуға әрекет жасауы;
• куәларға ықпал етуге әрекет жасауы;
• неғұрлым жеңіл бұлтартпау шарасын қолдану мүмкіндігі мен қажеттілігі.

47. Жақындауға тыйым салу және қауіпсіздік шаралары

Зорлық-зомбылыққа қатысты істерде жәбірленушінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттілігі туындауы мүмкін.

Жәбірленуші қауіпсіздік шараларын, оның ішінде ҚПК-де көзделген жақындауға тыйым салу шарасын қолдану туралы өтінішхат беруге құқылы.

Бұл, әсіресе, айыпталушы мен жәбірленуші:

• бір-біріне жақын жерде тұрса;
• туыстар болса;
• бірге жұмыс істесе;
• өзге де тұрақты әлеуметтік қатынастарда болса,

ерекше өзекті.

48. Жәбірленушіні мәжбүрлеп әкелу

Егер жәбірленуші дәлелді себептерсіз шақыру бойынша келмесе, ҚПК белгіленген тәртіппен мәжбүрлеп әкелу және ақшалай өндіріп алу мүмкіндігін көздейді.

Алайда келмеу фактісін бағалау кезінде мыналарды ескеру қажет:

• ауру;
• стационарда емделу;
• іссапар;
• өзге де объективті себептер.

49. Азаматтық талап

Қылмыстық іс бойынша азаматтық талап жәбірленушінің мүдделерін қорғаудың маңызды тәсілдерінің бірі болып табылады.

ҚПК-нің 166-бабы мынадай талаптарды қоюға мүмкіндік береді:

• мүліктік зиянды өтеу;
• моральдық зиянды өтеу;
• емделуге жұмсалған шығыстар;
• жерлеуге жұмсалған шығыстар — тиісті істер бойынша;
• сақтандыру төлемдері және заңда көзделген басқа да шығыстар;
• процеске қатысуға байланысты шығыстар;
• заңда көзделген шектерде өкілдік шығыстар.

50. Денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиян келтірілген жағдайда нені талап етуге болады

Жағдайға байланысты:

Материалдық зиян

• емделу шығыстары;
• дәрі-дәрмектер;
• диагностика;
• оңалту;
• емделумен тікелей байланысты болса, көлік шығыстары;
• өзге де расталған шығыстар.

Табыстан айырылу

Құқықтық негіздер мен дәлелдемелер болған жағдайда жоғалтылған жалақыны өтеу туралы мәселе қойылуы мүмкін.

Моральдық зиян

Жеке мүліктік емес игілік — денсаулық бұзылғандықтан, жәбірленуші моральдық зиянды өтеу туралы талап қоя алады.

51. Моральдық зиянның мөлшері

Өтемақы мөлшері қарапайым математикалық формула бойынша айқындалмайды.

Сот мән-жайлардың жиынтығын, оның ішінде мыналарды ескереді:

• жарақаттың сипаты;
• емделу ұзақтығы;
• дене азабы;
• жан азабы;
• күнделікті өмірге тигізген салдары;
• қалпына келу ұзақтығы;
• кінәнің дәрежесі;
• әрекетті жасау мән-жайлары.

Жоғарғы Сот денсаулықты жеке мүліктік емес игілік ретінде қарастырады, оның бұзылуы моральдық зиян келтіруге әкеп соғуы мүмкін.

52. Азаматтық талап қою мерзімі

Бұл ең маңызды мәселелердің бірі.

Мыналарды ажырата білу қажет:

А. қылмыстық процесс шеңберінде азаматтық талап қою мерзімі;

және

Б. азаматтық талап қоюдың ескіру мерзімі.

Жоғарғы Соттың № 1 нормативтік қаулысында азаматтық талапты сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған сәттен бастап сот тергеуі аяқталғанға дейін қоюға болатыны көрсетілген.

Демек, процестік тұрғыдан ең қауіпсізі — сот тергеуі аяқталғанға дейін талап қою.

53. Қылмыстық процесс аяқталғаннан кейін талап қоюға бола ма?

Иә, белгілі бір жағдайларда жәбірленуші азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен сотқа жүгіне алады.

ҚПК-нің 71-бабында моральдық зиянды өтеу туралы талап қылмыстық процесте қойылмаған немесе қараусыз қалдырылған жағдайда жәбірленушінің оны азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қоюға құқылы екені тікелей көзделген.

Бұл ретте қылмыстық іс бойынша қабылданған түпкілікті шешімнің нақты салдарын ескеру қажет.

54. Денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар бойынша талап қоюдың ескіру мерзімі

Бұл жерде ҚР АК-нің 187-бабының арнайы ережесі қолданылады.

Азаматтың өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы талаптарға талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайды.

Алайда талап едәуір уақыт өткеннен кейін қойылған жағдайда, өндіріп алу талап қою берілгенге дейінгі үш жылдан аспайтын кезеңмен шектеледі.

Бұл талап қоюдың әдеттегі үш жылдық ескіру мерзімінен түбегейлі ерекшеленеді.

Яғни:

«Үш жылдан кейін жәбірленуші денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талапты мүлде қоя алмайды» деп айту заң тұрғысынан дұрыс емес.

Дұрыс тұжырым:

денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талап ету құқығы талап қоюдың жалпы ескіру мерзімімен шектелмейді, алайда талап кеш қойылған жағдайда заң шығарушы бұрынғы төлемдерді өндіріп алу кезеңін үш жылмен шектейді.

ҚР АК-нің 187-бабы — талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайтын талаптар

55. Талап қою мерзімін қалпына келтіру

Бұл жерде процестік мерзімді қалпына келтіру мен талап қоюдың ескіру мерзімін қалпына келтіруді нақты ажырату қажет.

ҚР АПК-нің 126-бабы процестік мерзімдерге қатысты.

АПК-де белгіленген мерзімдер дәлелді себептер болған жағдайда сотпен қалпына келтірілуі мүмкін. Бұл ретте арыз тиісті процестік әрекет жасалуға тиіс болған сотқа беріледі және онымен бір мезгілде тиісті процестік әрекет жасалуға тиіс.

56. Процестік мерзімдерді қалпына келтіру жөніндегі сот практикасы

zakonpravo.kz сайтында жарияланған сот практикасы материалдарында дәлелді себептер ретінде, атап айтқанда, мыналар қарастырылады:

• соттың кінәсінен сот актісін уақтылы алмау;
• тиісті түрде хабарландырмау;
• ауру;
• іссапар;
• процестік әрекетті уақтылы жасауға объективті түрде кедергі келтірген өзге де мән-жайлар.

Бұл ретте сот тек себептің өзін ғана емес, кедергі жойылғаннан кейін тұлғаның қалай әрекет еткенін де бағалайды.

Мысалы:

егер тұлға шешім туралы бірнеше ай өткен соң біліп, одан кейін де ұзақ уақыт бойы ешқандай әрекет жасамаса, мерзімді қалпына келтіру ықтималдығы төмендейді.

57. Талап қоюдың ескіру мерзімі және ҚР АК-нің 185-бабы

Егер мәселе денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы арнайы талапқа емес, өзге азаматтық талапқа қатысты болса, талап қоюдың ескіру мерзімін қалпына келтіру мәселесі АК-мен реттеледі.

Сот себептердің дәлелділігін бағалайды.

Құқық қорғау органдарына жүгінудің өзі кейіннен азаматтық талап қою үшін мерзімнің автоматты түрде сақталуын білдірмейді.

Мысалы, zakonpravo.kz сайтында соттар талап қоюшының өз құқығының бұзылғанын нақты қашан білгенін және осыдан кейін қандай әрекеттер жасағанын зерттеген материалдар жарияланған.

58. Қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімі

Азаматтық талап қоюдың ескіру мерзімінен қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімін бөлек ажырату қажет.

ҚК-нің 71-бабына сәйкес:

• онша ауыр емес қылмыс — 2 жыл;
• ауырлығы орташа қылмыс — 5 жыл;
• ауыр қылмыс — 10 жыл;
• аса ауыр қылмыс — 15 жыл.

Сондықтан:

ҚК-нің 107-бабының 1-бөлігі

ең жоғары жаза — 2 жылға дейін → онша ауыр емес қылмыс → қылмыстық жауаптылыққа тартудың жалпы ескіру мерзімі 2 жыл.

ҚК-нің 107-бабының 2-бөлігі

ең жоғары жаза — 3 жылға дейін → ауырлығы орташа қылмыс → ескіру мерзімі 5 жыл.

59. Ескіру мерзімінің тоқтатыла тұруы

Егер адам тергеу немесе соттан жалтарса, ескіру мерзімінің өтуі тоқтатыла тұрады.

Ұстап алынғаннан немесе кінәсін мойындап келгеннен кейін мерзімнің өтуі қайта жалғасады.

Сондықтан күнтізбелік уақыттың жай ғана өтуі қылмыстық-құқықтық ескіру мерзімінің автоматты түрде аяқталғанын әрдайым білдірмейді.

60. Уақыттың дәлелдемелік маңызы

ҚК-нің 107-бабы бойынша істерде уақыт факторының екі жақты маңызы бар.

Бір жағынан:

• жәбірленуші едәуір уақыт өткеннен кейін де құқықтарын қорғау үшін жүгіне алады;
• денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы азаматтық талап жалпы талап қоюдың ескіру мерзімімен тоқтатылмайды.

Екінші жағынан:

• медициналық деректердің ақпараттық құндылығы төмендеуі мүмкін;
• фотосуреттер болмауы мүмкін;
• бейнежазбалар жойылуы мүмкін;
• куәлар мән-жайларды ұмытады;
• медициналық құжаттама толық болмауы мүмкін.

Сондықтан жәбірленушіге іс жүзінде мүмкіндігінше тез арада:

1. медициналық көмекке жүгіну;
2. дене жарақаттарын тіркеу;
3. медициналық құжаттарды сақтау;
4. фото және бейнежазбаларды сақтау;
5. куәларды анықтау;
6. бейнежазбаларды алу туралы өтінішхаттар мәлімдеу орынды.

Извлечённый текст перевожу на казахский язык полностью, без сокращений, пропусков, дополнений и изменения содержания.

Сохраняю:

• первоначальную нумерацию разделов (61–109);
• структуру, заголовки, абзацы и списки;
• юридическую терминологию и ссылки на статьи УК, УПК, ГК и ГПК РК;
• все гиперссылки в исходном виде, включая URL и параметры utm_source;
• таблицы, примеры и последовательность изложения.

Ниже — перевод с сохранением исходной структуры.

61. Істі тоқтатудың негіздері

Мән-жайларға байланысты қылмыстық іс мынадай жағдайларда тоқтатылуы мүмкін:

• оқиға болмаған кезде;
• қылмыс құрамы болмаған кезде;
• дәлелденбеген кезде;
• ескіру мерзімі өткен кезде;
• ҚР ҚК-нің 68-бабында көзделген шарттар болған жағдайда татуласу кезінде;
• ҚПК-де көзделген өзге де негіздер бойынша.

ҚПК-нің 36-бабы қылмыстық қудалауды жүзеге асырмауға мүмкіндік беретін мән-жайларды, оның ішінде қылмыстық жауаптылықтан босатудың жекелеген жағдайларын реттейді.

62. Татуласу және 68-бапты қолданудың міндеттілігі

Егер ҚР ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігін қолдану үшін заңда көзделген барлық шарттар анықталса, бұл норма міндетті сипатқа ие болады.

Татуласу туралы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысында белгіленген шарттардың жиынтығы болған кезде 68-бапты қолданудың міндетті екендігі арнайы көрсетілген.

Бұл соттың жай ғана:

«Сот татуласуға байланысты істі тоқтатуды орынсыз деп санайды»

деп айта алмайтынын білдіреді.

Нақты заңдық негіздер анықталуы қажет.

63. Татуласу мүмкін болмайтын жағдайлар

ҚР ҚК-нің 68-бабының 4-бөлігінде ерекшеліктердің тізбесі көзделген.

Атап айтқанда, бұл институт қылмыстардың белгілі бір санаттарына, оның ішінде мынадай қылмыстарға қолданылмайды:

• азаптау;
• кәмелетке толмағандардың жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы жекелеген қылмыстар;
• кәмелетке толмағандарға қатысты зорлық-зомбылықпен байланысты қылмыстар;
• сыбайлас жемқорлық қылмыстар;
• террористік қылмыстар;
• экстремистік қылмыстар;
• қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар;
• бұрын татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылғаннан кейін қылмысты қайталап жасаудың жекелеген жағдайлары;
• адам саудасы.

Сондықтан ҚК-нің 107-бабының 2-бөлігі бойынша нақты жағдайдың 68-баптың ерекшеліктеріне жатпайтынын қосымша тексеру қажет.

64. Егер қылмыс топпен жасалса

Бұл 107-баптың 2-бөлігі үшін ерекше маңызды.

Егер саралаушы белгі қылмыстың қылмыстық топпен жасалуы болса, тиісті жағдайларда татуласу тетігін қолдануды жоққа шығаратын ҚР ҚК-нің 68-бабы 4-бөлігінің 7) тармағын ескеру қажет.

Демек, мынадай тұжырымды механикалық түрде жасауға болмайды:

«107-бап бойынша іс әрқашан татуласуға байланысты тоқтатылады».

Дұрыс тұжырым:

107-баптың 1-бөлігі және 2-бөлігінің көптеген қарапайым жағдайлары ҚР ҚК-нің 68-бабына әлеуетті түрде сәйкес келеді, алайда істі тоқтату алдында 68-баптың 4-бөлігіндегі барлық ерекшеліктерді тексеру қажет.

65. Процестік келісім

Тиісті жағдайларда қорғау тарапы процестік келісім институтын да қарастыра алады.

Алайда процестік келісім мен татуласу — әртүрлі процестік тетіктер.

Татуласу 68-баптың талаптары орындалған кезде қылмыстық жауаптылықтан босатуға бағытталған.

Процестік келісімнің құқықтық құрылымы мен салдары өзгеше.

66. Заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер

107-бапты қолдану кезінде тек ҚК-мен шектелуге болмайды.

Мынадай мәселелерді реттейтін заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер маңызды рөл атқарады:

• сот сараптамасы;
• медициналық куәландыру;
• тергеп-тексеруді ұйымдастыру;
• сараптамаларды жүргізу тәртібі;
• процестік мәселелер;
• құқық қорғау органдарының қызметі.

Алайда кез келген заңға тәуелді актінің заңдық күші жоғары актіге сәйкес келуі тиіс.

67. «Құқықтық актілер туралы» заң

Нормативтік құқықтық актілер жүйесі Қазақстан Республикасының «Құқықтық актілер туралы» Заңымен реттеледі.

1-бапта заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер заңның негізінде, оны орындау үшін, сондай-ақ заңды немесе жоғары тұрған НҚА-ны одан әрі іске асыру мақсатында шығарылатын нормативтік актілер ретінде айқындалған.

ҚР «Құқықтық актілер туралы» Заңы

68. Нормативтік құқықтық актілердің иерархиясы

«Құқықтық актілер туралы» Заңның 7-бабы нормативтік құқықтық актілердің негізгі және туынды түрлерін ажыратады.

Негізгі нормативтік құқықтық актілерге, атап айтқанда, мыналар жатады:

• Конституция;
• кодекстер;
• заңдар;
• нормативтік жарлықтар;
• Үкіметтің нормативтік қаулылары;
• Конституциялық Сот пен Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары;
• министрлер мен орталық мемлекеттік органдардың өзге де басшыларының нормативтік бұйрықтары;
• жергілікті органдардың тиісті актілері.

Туынды нормативтік құқықтық актілерге, атап айтқанда, мыналар жатады:

• қағидалар;
• нұсқаулықтар;
• ережелер;
• техникалық регламенттер.

Туынды актілер негізгі НҚА арқылы қабылданады немесе бекітіледі және олармен біртұтас құрайды.

69. Тікелей қолданылу қағидаты

«Құқықтық актілер туралы» Заңның 11-бабында нормативтік құқықтық актілердің тікелей қолданылуы көзделген.

Егер НҚА қолданысқа енгізілген болса, оны қолдану үшін, әдетте, қосымша нұсқаулар қабылдау талап етілмейді.

Егер НҚА-ның өзінде қосымша нормативтік акт қабылдау қажеттілігі көзделсе, негізгі және қосымша актінің тиісті құқықтық құрылымы қолданылады.

70. НҚА-ны мемлекеттік тіркеу

«Құқықтық актілер туралы» Заңның 53-бабы НҚА-ны мемлекеттік есепке алуды және мынадай тізілімдер мен қорларды жүргізуді реттейді:

• Нормативтік құқықтық актілердің мемлекеттік тізілімі;
• Нормативтік құқықтық актілердің эталондық бақылау банкі.

Бұл заңға тәуелді нормативтік актінің қолданыстағы редакциясын тексеру кезінде маңызды.

71. Соттың нормативтік қаулылары

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары ерекше орын алады.

«Құқықтық актілер туралы» заң Жоғарғы Соттың нормативтік қаулыларын қолданыстағы заңнама жүйесіне енгізеді.

ҚК-нің 107-бабы бойынша істер үшін мынадай нормативтік қаулылар ерекше маңызды:

1. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысы;
2. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы» нормативтік қаулысы;
3. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 «Қылмыстық кодекстің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы;
4. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 25 маусымдағы № 4 «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы;
5. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының моральдық зиянды өтеу туралы нормативтік қаулысы.

Қылмыстық заңнамаға қатысты НҚА жинағы zakonpravo.kz сайтында қолжетімді.

72. Өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстарды саралау туралы нормативтік қаулы

Бұл 107-бапты іс жүзінде қолдануға арналған негізгі заңға тәуелді дереккөздердің бірі.

Оның маңызы мынадай қылмыстарды ажыратудан тұрады:

• адам өлтіру;
• денсаулыққа ауыр зиян келтіру;
• денсаулыққа ауырлығы орташа зиян келтіру;
• денсаулыққа жеңіл зиян келтіру;
• өмір мен денсаулыққа қарсы өзге де қылмыстар.

Құжатта зиянның ауырлық дәрежесін сараптамалық жолмен анықтау қажеттігіне назар аударылатыны ерекше маңызды.

ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 нормативтік қаулысы

73. Жаза тағайындау туралы нормативтік қаулы

Жаза тағайындау кезінде сот мыналарды ескереді:

• қылмыстың санатын;
• қылмыстың жасалу мән-жайларын;
• қоғамға қауіптілік дәрежесін;
• кінәнің нысанын;
• қылмыстың сатысын;
• қатысу дәрежесін;
• салдарын;
• жеңілдететін мән-жайларды;
• ауырлататын мән-жайларды;
• жеке тұлға туралы мәліметтерді.

Баламалы санкциялар туралы ереже ерекше маңызды.

Егер бапта жазаның бірнеше түрі көзделсе, сот неғұрлым жеңіл жаза тағайындау мүмкіндігін талқылауға және неғұрлым қатаң жазаны таңдаған жағдайда оның себептерін негіздеуге міндетті.

107-баптың 1-бөлігі үшін бұл тікелей маңызға ие, өйткені оның санкциясында жазаның баламалы түрлері көзделген.

74. 107-баптың 1-бөлігі санкциясының практикалық маңызы

107-баптың 1-бөлігінің санкциясында мынадай баламалы жазалар көзделген:

• айыппұл;
• түзеу жұмыстары;
• қоғамдық жұмыстар;
• бас бостандығынан айыру.

Сондықтан қорғау тарапы тиісті негіздемесіз ең қатаң жазаны тағайындаудың мүмкін еместігі немесе негізсіздігі туралы мәселе көтеруге құқылы.

Сот ҚК-нің Жалпы бөлімінің қағидаларын және жаза таңдау жөніндегі Жоғарғы Соттың түсіндірмелерін ескеруге міндетті.

75. № 1 саралау мысалы

А және Б өзара жанжалдасып қалды.

А Б-ны жұдырығымен бір рет ұрды.

Б құлап қалды.

Сот-медициналық сараптама орташа ауырлықтағы жарақатты анықтады.

Бұл ретте:

• қару болмаған;
• алдын ала сөз байласу болмаған;
• бұзақылық ниет болмаған;
• өзге де саралаушы белгілер болмаған.

Қасақаналық дәлелденген жағдайда әрекет ҚР ҚК-нің 107-бабының 1-бөлігі бойынша саралануы мүмкін.

Санаты — онша ауыр емес қылмыс.

Тиісті шарттар болған жағдайда ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдану мүмкін.

76. № 2 мысал — екі жәбірленуші

А Б мен В-ға соққы жасады.

Екеуінің де денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтірілді.

Қасақаналық және тиісті мән-жайлар дәлелденген жағдайда 107-баптың 2-бөлігінің 1) тармағын қолдану мәселесі туындайды.

Алайда мыналарды жеке-жеке анықтау қажет:

• әрбір жәбірленушіге келтірілген зиянды;
• себептік байланысты;
• айыпталушының рөлін;
• бірыңғай немесе дербес қасақаналықтың болғанын.

77. № 3 мысал — жеке бас араздығы

А және Б бұрыннан жанжалдасып жүрген.

Жеке жанжал кезінде А Б-ны ұрып, денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтірді.

Оқиға көшеде болған.

Оқиғаның көшеде орын алуының өзі бұзақылық ниетті білдірмейді.

Егер оқиғаның себебі жеке бас араздығы болғаны дәлелденсе, бұзақылық ниетпен жасалған деген саралаушы белгіні сыни тұрғыдан тексеру қажет. Дәл осындай тәсіл Жоғарғы Соттың түсіндірмелерінде көрсетілген.

78. № 4 мысал — кәмелетке толмаған жәбірленуші

А Б-ның кәмелетке толмағанын біледі.

А Б-ның денсаулығына қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіреді.

Жәбірленушінің жасын көрінеу білу фактісі дәлелденген жағдайда 107-баптың 2-бөлігінің 8) тармағын қолдану мәселесі туындайды.

Алайда егер А оның жасын объективті түрде білмесе және білуге мүмкіндігі болмаса, «көрінеу білу» белгісіне қатысты дәлелдемелерді зерттеу қажет.

79. № 5 мысал — топ

Үш адам жанжалға қатысады.

Біреуі соққы жасайды.

Екіншісі жәбірленушіні ұстап тұрады.

Үшіншісі жанында тұрады.

Барлығын автоматты түрде бірдей саралауға болмайды.

Мыналарды анықтау қажет:

• ортақ қасақаналықты;
• уағдаластықты;
• әрқайсысының функционалдық рөлін;
• зиян келтіруге әрқайсысының қосқан үлесін.

80. № 6 мысал — қажетті қорғаныс

Егер айыпталушы шабуылдан қорғану мақсатында әрекет еткенін мәлімдесе, ҚК-нің қажетті қорғаныс туралы нормаларын тексеру қажет.

Денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиян келтіру фактісінің өзі заңды қорғаныс туралы нормаларды қолдану мүмкіндігін жоққа шығармайды.

Мыналарды анықтау қажет:

• шабуылды кім бастағанын;
• нақты қауіптің болған-болмағанын;
• шабуылдың жалғасқан-жалғаспағанын;
• қорғанушының әрекеттері мән-жайларға сәйкес мөлшерлес болған-болмағанын.

81. № 7 мысал — өзара төбелес

Өзара төбелестің болуы өздігінен қылмыстық жауаптылықты жоққа шығармайды.

Алайда әрбір адамға қатысты мыналарды анықтау қажет:

• оның нақты қандай әрекеттер жасағанын;
• кімге зиян келтірілгенін;
• нақты қандай зиян келтірілгенін;
• зиян келтірушінің кім екенін;
• қасақаналықтың болған-болмағанын.

Айыптауды адамның төбелеске қатысқан фактісіне ғана негіздеуге болмайды.

82. № 8 мысал — құлау

А Б-ны итеріп жіберді.

Б құлап, сүйегі сынды.

Негізгі мәселе:

құлау итерудің тікелей нәтижесі болып табыла ма?

Егер сарапшы жарақаттың пайда болу механизмінің оқиғаның мән-жайларына сәйкестігін растаса, себептік байланыс анықталуы мүмкін.

Егер жарақат басқа себептің салдарынан пайда болса, саралау мәселесі өзгеше болады.

83. № 9 мысал — денсаулық жағдайының кейіннен нашарлауы

Жанжалдан кейін жәбірленуші бастапқыда медициналық көмек алды, ал бірнеше күннен кейін оның жағдайы нашарлады.

Мыналарды анықтау қажет:

• жағдайдың нашарлауы бастапқы жарақатпен байланысты ма;
• жаңа мән-жайлар туындады ма;
• емдеу режимі сақталды ма;
• қосымша жарақаттар болды ма.

Айыпталушыға кейіннен туындаған барлық медициналық салдарды автоматты түрде жатқызуға болмайды.

84. № 10 мысал — бірнеше медициналық қорытынды

Егер алғашқы сараптама жеңіл зиянды, ал кейінгі сараптама орташа ауырлықтағы зиянды анықтаса, олардың арасындағы айырмашылықтың себептерін анықтау қажет.

Мынадай жағдайлар болуы мүмкін:

• аурудың даму динамикасы;
• жаңа құжаттар;
• медициналық деректердің өзгеруі;
• әдістемелік айырмашылықтар;
• бастапқы сараптаманың толық болмауы.

Мұндай жағдайда қорғау тарапы қосымша немесе қайталама сараптама жүргізу туралы мәселе көтеруге құқылы.

85. Жәбірленушінің практикалық ұстанымы

Жәбірленушіге мынадай әрекеттерді орындау орынды:

1. медициналық көмекке дереу жүгіну;
2. барлық дене жарақаттарын тіркеу;
3. медициналық құжаттардың түпнұсқаларын сақтау;
4. жарақаттарды суретке түсіру;
5. куәларды анықтау;
6. бейнекамералардың бар екендігі туралы мәлімдеу;
7. оларды алып қою туралы өтінішхат беру;
8. жәбірленуші деп танылуын бақылау;
9. азаматтық талап қою;
10. шығыстарды құжатпен растау;
11. моральдық зиянның мөлшерін айқындау;
12. қалаған жағдайда медиацияны пайдалану;
13. салдарын толық түсінбейінше татуласу туралы келісімге қол қоймау.

86. Қорғау тарапының практикалық ұстанымы

Қорғау тарапы мыналарды тексеруі қажет:

Медициналық блок

• сараптаманың дұрыстығын;
• бастапқы медициналық құжаттарды;
• жарақаттың пайда болу механизмін;
• жарақаттардың пайда болу уақытын;
• себептік байланысты;
• баламалы себептердің болуын.

Дәлелдемелер блогы

• дәлелдемелерді алудың заңдылығын;
• айғақтардың дәйектілігін;
• қайшылықтардың болуын;
• бейнежазбаларды;
• куәгерлердің айғақтарын.

Саралау блогы

• қасақаналықтың болуын;
• саралаушы белгілердің болмауын;
• қылмыс санатының дұрыс анықталуын.

Процестік блок

• ұстап алудың заңдылығын;
• қорғау құқығының сақталуын;
• жауап алу тәртібін;
• дәлелдемелердің жол берілетіндігін;
• сараптаманың заңдылығын;
• процестік мерзімдердің сақталуын.

87. Адвокаттың ерекше назар аударуы қажет мәселелер

107-бап бойынша істерде жеке кесте жасау пайдалы:

88. Халықаралық-құқықтық стандарттар

107-бапты қолдану Қазақстанның адам құқықтары саласындағы халықаралық міндеттемелері тұрғысынан қарастырылуы тиіс.

Мынадай құжаттар ерекше маңызды:

• Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт;
• Азаптауға қарсы конвенция;
• жәбірленушілерге қатысты халықаралық стандарттар;
• әділ сот талқылауы стандарттары.

89. Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт

АҚСХП-ның 7-бабы азаптауға және қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасқа немесе жазаға тыйым салады.

БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі комитеті № 20 Жалпы түсіндірмесінде 7-бап адамның қадір-қасиетін, сондай-ақ оның физикалық және психикалық қолсұғылмаушылығын қорғауға бағытталғанын атап көрсетеді.

Қылмыстық іс тұрғысынан бұл мыналарды қамтамасыз ету қажеттігін білдіреді:

• зорлық-зомбылықты тиімді тергеп-тексеру;
• жәбірленушінің жеке басын қорғау;
• заңсыз қарым-қатынасқа тыйым салуды сақтау;
• тыйым салынған қарым-қатынас арқылы алынған дәлелдемелерді алып тастау.

90. Әділ сот талқылауына құқық

АҚСХП-ның 14-бабында әділ сот талқылауының кепілдіктері көзделген.

БҰҰ Комитеті мыналарды атап көрсетеді:

• соттар алдындағы теңдік;
• тәуелсіздік;
• бейтараптық;
• сот төрелігіне қол жеткізу;
• тараптардың процестік теңдігі.

107-бап бойынша іс үшін бұл мынаны білдіреді:

жәбірленушіні қорғау айыпталушының құқықтарын бұзу арқылы жүзеге асырылмауы тиіс, ал айыпталушыны қорғау жәбірленушінің құқықтарын елемеу арқылы жүзеге асырылмауы тиіс.

91. Жәбірленушілердің құқықтарына қатысты халықаралық стандарттар

БҰҰ-ның 1985 жылғы Қылмыс пен билікті теріс пайдаланудан зардап шеккендер үшін сот төрелігінің негізгі қағидаттары туралы декларациясында жәбірленушілер деп мынадай зиян келтірілген адамдар танылады:

• дене жарақаты;
• психикалық зиян;
• эмоционалдық күйзеліс;
• экономикалық залал;
• іргелі құқықтардың елеулі түрде бұзылуы.

Құжат жәбірленушілерге мыналарды қамтамасыз ету қажеттігін көздейді:

• сот төрелігіне қол жеткізу;
• өтемақы алу мүмкіндігі;
• құрметпен қарау;
• процесс туралы ақпарат беру;
• қауіпсіздік;
• қорқытудан және кек алудан қорғау.

92. Азаптауға қарсы конвенция

Егер зиян келтіру мемлекеттік лауазымды тұлғаның әрекеттерімен байланысты болса және азаптау не қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас белгілеріне ие болса, Азаптауға қарсы конвенцияны қосымша талдау қажет.

Конвенцияның 14-бабында азаптау құрбанының өтемақы және әділ әрі барабар өтем алу құқығы белгіленген.

Алайда жеке тұлғаның денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиянды тұрмыстық жағдайда келтіруі өздігінен азаптау қылмысына айналмайды.

Сондықтан халықаралық нормаларды нақты істің фактілік сипатын ескере отырып қолдану қажет.

93. ҚК, ҚПК және заңға тәуелді актілердің арақатынасы

107-бап бойынша құқықтық құрылымды іс жүзінде мынадай түрде көрсетуге болады:

Конституция

↓

ҚР ратификациялаған халықаралық шарттар

↓

Қылмыстық кодекс

↓

Қылмыстық-процестік кодекс

↓

Азаматтық кодекс

↓

Азаматтық процестік кодекс

↓

«Құқықтық актілер туралы» заң және өзге де заңдар

↓

Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары

↓

Уәкілетті мемлекеттік органдардың нормативтік бұйрықтары

↓

Қағидалар мен нұсқаулықтар

Бұл ретте төмен тұрған акт заңдық күші жоғары актіге қайшы келмеуі тиіс.

94. ҚР ҚК-нің 107-бабы бойынша істерге қатысты негізгі нормативтік актілер

Адвокатқа практикалық жұмыс үшін мынадай ең аз қажетті құжаттар топтамасын қалыптастыру орынды:

1. ҚР Конституциясы

Әсіресе мынадай нормалар:

• қадір-қасиет туралы;
• сот арқылы қорғалу туралы;
• жеке бас бостандығы туралы;
• білікті заң көмегін алу құқығы туралы;
• кінәсіздік презумпциясы туралы.

2. ҚР ҚК

Әсіресе:

• 3-бап — негізгі ұғымдар;
• 11-бап — қылмыс санаттары;
• 14-бап және көптілікке қатысты кейінгі нормалар;
• 28-бап — қылмысқа қатысу;
• 52–55-баптар — жаза тағайындау;
• 68-бап — татуласу;
• 71-бап — ескіру мерзімі;
• 106-бап — денсаулыққа ауыр зиян келтіру;
• 107-бап — денсаулыққа ауырлығы орташа зиян келтіру;
• 108-1-бап — денсаулыққа жеңіл зиян келтіру;
• 109-1-бап — ұрып-соғу;
• 110-бап — азаптау;
• 114-бап — абайсызда зиян келтіру.

3. ҚР ҚПК

Әсіресе:

• 32-бап — айыптау түрлері;
• 35–36-баптар — істі тоқтату;
• 64-бап — күдікті;
• 71-бап — жәбірленуші;
• қорғаушыға қатысты нормалар;
• дәлелдемелерге қатысты нормалар;
• ұстап алуға қатысты нормалар;
• 137-бап — бұлтартпау шаралары;
• 166-бап — азаматтық талап қою;
• 306-бап — соттылық.

95. Жоғарғы Соттың негізгі нормативтік қаулылары

Адвокаттық практика үшін мынадай нормативтік қаулылар маңызды:

ҚР ЖС-ның 11.05.2007 жылғы № 1 НҚ

«Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы».

ҚР ЖС-ның 21.06.2001 жылғы № 4 НҚ

«Қылмыстық кодекстің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы».

ҚР ЖС-ның 20.06.2005 жылғы № 1 НҚ

«Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы».

ҚР ЖС-ның 25.06.2015 жылғы № 4 НҚ

«Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы».

Бұл құжаттардың істі саралау және қарау кезінде елеулі маңызы бар.

96. Ерекшелігі: заңнаманың уақыт бойынша өзгеруі

Қылмыстық іс бойынша әрдайым әрекет жасалған уақытта қолданыста болған ҚК редакциясын анықтау қажет.

Үкім шығарылған уақытта қолданыста болған заң редакциясын автоматты түрде қолдануға болмайды.

Қылмыстық заң өзгерген кезде оның уақыт бойынша қолданылу және кері күші қағидаларын тексеру қажет.

Бұл әсіресе мынадай жағдайларда маңызды:

• санкция өзгерген кезде;
• саралаушы белгілер өзгерген кезде;
• қылмыстық жауаптылықты жою кезінде;
• татуласу қағидалары өзгерген кезде;
• ескіру мерзімдері өзгерген кезде.

97. Сот практикасының маңызы

107-бап бойынша сот практикасы әдетте төрт негізгі мәселенің төңірегінде шоғырланады:

1. Зиянның ауырлық дәрежесін дұрыс анықтау.

2. Себептік байланыстың дәлелденуі.

3. Қасақаналықтың дәлелденуі.

4. Саралаушы белгінің болуы.

Сондықтан формальды түрде анықталған диагноз кінәлілік туралы мәселені әлі шешпейді.

98. Айыптаудың № 1 типтік қатесі

«Денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиян келтірілген — демек, айыпталушы кінәлі».

Бұл — дұрыс емес логика.

Зиянның болуы салдарды дәлелдейді.

Алайда мыналарды дәлелдеу қажет:

оны кім, қандай тәсілмен, қашан, қандай психикалық қатынаспен және қандай мән-жайларда келтіргенін.

99. Айыптаудың № 2 типтік қатесі

«Жәбірленуші айыпталушыны көрсетті — осы жеткілікті».

Жәбірленушінің айғақтары басқа дәлелдемелермен бірге бағалануға жатады.

Әсіресе мынадай жағдайларда:

• жанжал қараңғы уақытта болған;
• қатысушылар көп болған;
• жәбірленуші күйзеліс жағдайында болған;
• көп уақыт өткен;
• бейнежазбамен қайшылық болған.

100. Қорғаудың № 1 типтік қатесі

«Сараптама денсаулыққа ауыр зиян келтіруді анықтамады — демек, қылмыс жоқ».

Бұл дұрыс емес.

Егер сарапшы орташа ауырлықтағы зиянды анықтаса, бұл 107-бапқа сәйкес келуі мүмкін.

Сондықтан қорғау тарапы тек сараптаманың болу фактісін ғана емес, сонымен қатар мыналарды талдауы қажет:

• бастапқы материалдарды;
• әдістемені;
• қойылған сұрақтарға берілген жауаптарды;
• механизмді;
• жарақаттың пайда болу уақытын;
• себептік байланысты.

101. Қорғаудың № 2 типтік қатесі

«Жәбірленуші кешірді — қылмыстық іс автоматты түрде тоқтатылады».

Мыналарды тексеру қажет:

• қылмыс санатын;
• жәбірленушінің болуын;
• татуласудың шынайылығын;
• зиянның өтелуін;
• ҚР ҚК-нің 68-бабы 4-бөлігіндегі ерекшеліктерді;
• еріктілікті.

102. ҚР ҚК-нің 107-бабының 1-бөлігі бойынша қорғаудың практикалық алгоритмі

1-қадам

Қылмыс жасалған күнді анықтау.

2-қадам

Осы күнгі ҚК редакциясын белгілеу.

3-қадам

107-бап бойынша саралаудың дұрыстығын тексеру.

4-қадам

Сот-медициналық сараптаманың толық қорытындысын алу.

5-қадам

Бастапқы медициналық құжаттарды тексеру.

6-қадам

Себептік байланысты тексеру.

7-қадам

Қасақаналықты талдау.

8-қадам

Саралаушы белгілердің жоқтығын тексеру.

9-қадам

ҚК-нің 71-бабы бойынша ескіру мерзімін тексеру.

10-қадам

ҚК-нің 68-бабын қолдану мүмкіндігін қарастыру.

103. Жәбірленушінің практикалық алгоритмі

1-қадам

Жарақаттарды медициналық тұрғыдан тіркеу.

2-қадам

Жәбірленуші деп тану.

3-қадам

Сот сараптамасын тағайындау туралы өтінішхат беру.

4-қадам

Дәлелдемелерді сақтау.

5-қадам

Азаматтық талап қою.

6-қадам

Шығыстарды құжатпен растау.

7-қадам

Моральдық зиянды есептеу.

8-қадам

Қажет болған жағдайда қауіпсіздік шараларын қолдану туралы өтінішхат беру.

9-қадам

Қажет болған жағдайда медиация.

10-қадам

Азаматтық талап бойынша түпкілікті шешімді бақылау.

104. Құқықтық тұрғыдан түпкілікті ажырату

Практика үшін ең маңызды кесте:

105. Адвокаттық практика үшін негізгі қорытынды

ҚР ҚК-нің 107-бабы бойынша істерде негізгі мәселе дене жарақатының болуының өзі емес, қылмыстық-құқықтық құрамның барлық элементтерінің дәлелденуі болып табылады:

әрекет → зиян келтіруші → механизм → жарақат → ауырлық дәрежесі → себептік байланыс → қасақаналық → саралаушы белгі → құқықтық саралау.

Осы тізбектегі кез келген әлсіз буын түпкілікті саралауға елеулі ықпал етуі мүмкін.

Бұл ретте дәлелдемелердің ең осал блоктары әдетте мыналар болып табылады:

1. жарақат механизмі;
2. себептік байланыс;
3. субъективтік жағы;
4. саралаушы белгілер;
5. айғақтардың анықтығы;
6. сот-медициналық сараптаманың қорытындылары.

106. Татуласуға қатысты негізгі қорытынды

ҚК-нің 107-бабының 1-бөлігі бойынша татуласуға байланысты қылмыстық істі тоқтату мүмкіндігі ең маңызды процестік тетіктердің бірі болып табылады.

ҚК-нің 107-бабының 2-бөлігі бойынша да мұндай мүмкіндік бар, өйткені бұл құрам ауырлығы орташа қылмыстарға жатады, алайда ҚР ҚК-нің 68-бабының 4-бөлігіндегі ерекшеліктерді тексеру қажет.

Татуласу:

• ерікті;
• шынайы;
• расталған;
• зиянды қалпына келтірумен қатар жүруі тиіс.

Жоғарғы Сот еріктілікті және зиянның іс жүзінде өтелуін тексеруді тікелей талап етеді.

107. Мерзімдерге қатысты негізгі қорытынды

Бір мезгілде үш түрлі мерзімді бақылау қажет:

1. Қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі

• 107-баптың 1-бөлігі — 2 жыл;
• 107-баптың 2-бөлігі — 5 жыл.

2. Қылмыстық процесте азаматтық талап қою мерзімі

Әдетте — сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап сот тергеуі аяқталғанға дейін.

3. Денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талап бойынша талап қоюдың ескіру мерзімі

Жалпы талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайды, алайда талаптар кеш берілген жағдайда өндіріп алу талап қою берілгенге дейінгі үш жылдан аспайтын кезең үшін жүзеге асырылады.

108. zakonpravo.kz сайтындағы ресми материалдардың қорытынды тізбесі

Нақты қылмыстық іс бойынша практикалық жұмыс үшін төмендегі материалдарды қол астында ұстауды ұсынамын:

1. ҚР ҚК-нің 107-бабы
2. ҚР ҚК-нің 11-бабы — қылмыс санаттары
3. ҚР ҚК-нің 68-бабы — татуласу
4. ҚР ҚК-нің 71-бабы — ескіру мерзімі
5. ҚР ҚПК-нің 32-бабы — айыптау түрлері
6. ҚР ҚПК-нің 71-бабы — жәбірленуші
7. ҚР ҚПК-нің 137-бабы — бұлтартпау шаралары
8. ҚР ҚПК-нің 166-бабы — қылмыстық процесте қаралатын азаматтық талаптар
9. ҚР ҚПК-нің 306-бабы — аудандық және оған теңестірілген сотқа соттылық
10. ҚР АК-нің 187-бабы — талап қоюдың ескіруі қолданылмайтын талаптар
11. ҚР ЖС-ның 11.05.2007 жылғы № 1 НҚ — өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстар
12. ҚР ЖС-ның 21.06.2001 жылғы № 4 НҚ — татуласу
13. ҚР ЖС-ның 20.06.2005 жылғы № 1 НҚ — қылмыстық процестегі азаматтық талап
14. ҚР ЖС-ның 25.06.2015 жылғы № 4 НҚ — жаза тағайындау
15. ҚР «Құқықтық актілер туралы» Заңы

109. Қорытынды

ҚР ҚК-нің 107-бабы медициналық өлшемшарт пен қылмыстық-құқықтық бағалау қатаң түрде ажыратылуы тиіс қылмыс құрамын білдіреді.

Сарапшы медициналық мән-жайларды анықтайды.

Тергеуші оқиғаны, зиян келтірушіні, механизмді, себептік байланысты және кінәні дәлелдейді.

Прокурор айыптауды тұжырымдайды және оны қолдайды.

Сот түпкілікті қылмыстық-құқықтық саралау жүргізеді және жаза мен азаматтық талап қою мәселелерін шешеді.

107-баптың 1-бөлігі үшін мынаны есте сақтау қағидатты түрде маңызды:

бұл — онша ауыр емес қылмыс, өйткені санкция бойынша бас бостандығынан айырудың ең жоғары мерзімі екі жылды құрайды.

2-бөлігі үшін:

бұл — ауырлығы орташа қылмыс, өйткені санкция бойынша бас бостандығынан айырудың ең жоғары мерзімі үш жылды құрайды.

Бұған ескіру мерзімдері және ҚК Жалпы бөлімінің бірқатар институттарын қолдану тікелей байланысты.

Бұл ретте 107-бап бойынша қылмыстық қудалаудың жария сипаты ҚК-нің 68-бабында көзделген барлық шарттар болған жағдайда татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігін жоққа шығармайды.

Денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы азаматтық талаптар тікелей қылмыстық іспен бірге қаралуы мүмкін, ал жәбірленуші қылмыстық процесте осындай талап қойған кезде мемлекеттік баж төлеуден босатылады.

Ең маңызды практикалық дәлелдеме — сот-медициналық сараптама, алайда оның қорытындысы айыптау тарапын қылмыс құрамының қалған элементтерін дәлелдеу қажеттілігінен босатпайды.

Түпкілікті алғанда, 107-бап бойынша саралау үшін денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиян келтіру фактісін ғана емес, заңдық маңызы бар мән-жайлардың бүкіл жиынтығын дәлелдеу қажет:

қасақана әрекет + нақты тұлғаның зиян келтіруі + себептік байланыс + зиянның орташа ауырлық дәрежесінің анықталуы + кінәнің тиісті нысаны + өзге саралау негіздерінің болмауы.

Дәл осындай жүйелі тәсіл ҚК, ҚПК, АК, АПК, «Құқықтық актілер туралы» заңның, Жоғарғы Соттың нормативтік қаулыларының және әділ қылмыстық сот ісін жүргізудің халықаралық стандарттарының талаптарына сәйкес келеді.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау