Атқарушылық іс жүргізуді қозғау
Атқарушылық іс жүргізуді қозғау сатысындағы сот орындаушыларының әдеттегі қателіктері:
Атқарушылық құжатты мәжбүрлеп орындауға ұсыну мерзімінің дұрыс есептелмеуі;
Аумақтық қағидатын бұза отырып атқарушылық іс жүргізуді қозғау;
Атқарушылық құжаттың Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның талаптарына сәйкес келмеуі болып табылады.
Сот орындаушысы атқарушылық құжаттың негізінде атқарушылық іс жүргізуді қозғайды.
Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 9-бабында атқарушылық құжаттардың толық тізбесі көзделген.
Бұл тізбе кеңейтілген талқылауға жатпайды.
Атқарушылық құжаттарды орындауға ұсыну мерзімдері Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 11-бабымен регламенттелген.
Бұл ретте, өткізіп алған мерзімді сот актісін шығарған сот немесе орындау орны бойынша сот қана қалпына келтіре алады.
Атқарушылық құжатты орындауға ұсыну мерзімі:
1) атқарушылық құжатты орындауға ұсыну арқылы;
2) борышкердің атқарушылық құжатты ішінара орындауы, бұл туралы сот орындаушысы атқарушылық құжатта белгі жасайды;
3) борышкерді іздестіру кезеңінде үзіледі.
Үзілістен кейін мерзімнің өтуі қайтадан басталады, бұл ретте үзіліске дейінгі өткен уақыт жаңа мерзімге есептеледі.
Көрсетілген норманы сөзбе-сөз түсіндіруге сүйене отырып, орындауға ұсыну мерзімін есептеу үшін орындауға алғашқы ұсыну күнінен бастап мерзім үзілісінің барлық кезеңдерін белгілеу қажет.
Мысалы, соттың 2016 жылғы 09 желтоқсандағы ұйғарымымен Г. мен А. арасындағы келісім бекітілді, ол бойынша соңғысы қор алдындағы берешекті өтеу жөніндегі міндеттемені қабылдады. 2021 жылғы 20 қазанда ЖСО қордың арызы бойынша атқарушылық іс жүргізу қозғалды.
Атқарушылық іс жүргізуді қозғау жөніндегі әрекеттерді заңсыз деп тани отырып, соттар Келісім бойынша атқару парағын орындауға ұсыну мерзімі 2019 жылы аяқталды деген қорытындыға келді. Бұдан басқа, қордың атқару парағын ұсынуға құқығы жоқ. Кассациялық саты соттардың қорытындыларын негізді, ал сот актілерін заңды деп таныды (6001-22-00-6ап/537).
Бұдан бұрын, (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңға өзгерістер енгізілгенге дейін2020 жылғы 10 қаңтарда) мерзімнің үзілісі орындауға ұсыну мерзімдерін іс жүзінде «нөлге» айналдырды. Ағымдағы редакцияда Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның нормасы үзіліске дейін өткен уақытты жаңа мерзімге енгізуді көздейді.
Тиісінше атқару парағын орындауға ұсыну мерзімін есептеу үшін атқару құжаты мәжбүрлеп орындалмаған барлық кезеңді (атқару парағы берілген күннен бастап) ескеру қажет.
ЖСО атқарушылық құжатты орындауға ұсыну мерзімін дұрыс есептемеген жағдайлар кездеседі. Мысалы, соттың 2014 жылғы 25 қарашадағы шешімімен ерлі-зайыптылар арасындағы мүлікті бөлу туралы дау шешілді. 2015 жылғы 17 сәуірде сот атқару парағын жазды. Атқару парағында қателіктердің болуына байланысты 2018 жылғы 29 маусымда өндіріп алушы түзетілген атқару парағын алды. 2021 жылғы 25 маусымда атқарушылық іс қозғалды. Бұл істе ЖСО атқарушылық іс жүргізуді қозғауға негіз болған жоқ, өйткені мәжбүрлеп орындауға ұсыну мерзімдері аяқталды (6001-22-00-6ап/318).
Атқарушылық құжатты «Соттардың атқарушылық іс жүргізу туралы заңнаманың кейбір нормаларын қолдануы туралы» ЖС НҚ орындауға ұсыну мерзімдерін есептеу кезінде қателіктерді жою үшін Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 11-бабы бойынша мерзімдерді есептеу тәртібін түсіндіру қажет.
Сондай-ақ сот орындаушысы борышкердің ерікті түрде орындауға уақыты бар-жоғын тексеруге міндетті.
Көбінесе борышкерлер мұндай мерзім оларға берілмегені туралы дәлел келтіреді.
Осы баптың 1-тармағының 4) тармақшасында көзделген құжаттарды қоспағанда, Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 11-бабының 1-1-тармағына сәйкес атқарушылық құжаттар сот актісі заңды күшіне енгеннен кейін бес жұмыс күнінен ерте емес мәжбүрлеп орындауға ұсынылуы мүмкін.
Көрсетілген мерзімдер міндетті, оларды бұзу атқарушылық іс жүргізуді қозғаудан бас тартуға әкеп соғады.
Мысалы, 2021 жылғы 1 қазанда нотариус 1 ЖШС-ның пайдасына 2 ЖШС-дан берешекті өндіріп алу туралы атқарушылық жазба жүргізілді. Нотариус 2021 жылғы 18 қазанда өндіріп алушыға атқарушылық жазба берді, сол күні ЖСО-ға орындауға ұсынылды.
ЖСО-ның 2021 жылғы 19 қазандағы қаулысымен атқарушылық іс қозғалды, мәжбүрлеп орындау шаралары қабылданды.
Атқарушылық іс жүргізуді қозғау туралы қаулының күшін жою туралы талаптарды қанағаттандыра отырып, соттар борышкерге атқарушылық жазба талаптарын ерікті түрде орындау үшін мерзім берілмеген деген қорытындыға келді. Мерзім өндіріп алушының қолына атқарушылық жазба берілгеннен кейінгі күннен бастап есептелуге жатады (6001-22-00-6ап/276).
Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 38-бабында сот орындаушысының құқығы және атқарушылық іс жүргізуді қозғаудан бас тарту үшін негіздер көзделген.
Сот орындаушысы атқарушылық іс қозғалғанға дейін осы негіздердің бар-жоғын тексеруге міндетті.
Атқарушылық іс жүргізуді қозғаудың заңдылығы не қозғаудан бас тартудың заңдылығы бойынша дауларды шешкен кезде мынадай мән-жайлар тексерілуге жатады:
атқарушылық құжаттың заңнама талаптарына сәйкестігі;
ұсыну мерзімін сақтау (үзіліс мерзімдерін есептей отырып);
борышкердің тіркелген, тұрғылықты және жұмыс мекенжайы;
борышкердің тіркелген мүлкінің болуы;
борышкердің құқықтық мәртебесі (құрылтайшылар құрамы, мемлекеттің қатысуы).
Практикада сот орындаушылары атқарушылық іс жүргізуді қозғаумен қатар бір мезгілде мәжбүрлеп орындау шараларын қолданады.
Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 5-тарауында мәжбүрлеп орындау шаралары көзделген.
Мәжбүрлеп орындау шараларын қолдану үшін сот орындаушысы өз ісін жүргізуіне қабылдаған атқарушылық құжат негіз болып табылады.
Мәжбүрлеп орындау шаралары:
атқарушылық құжаттардың орындалуын қамтамасыз ету жөніндегі шараларға (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 32-бабы);
борышкер болып табылатын жеке тұлғаның, заңды тұлға басшысының (міндетін атқарушының) Қазақстан Республикасынан шығуына уақытша шектеуге (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 33-бабы);
лицензияларды, рұқсаттар мен арнайы құқықтарды беру және қолдану саласындағы уақытша шектеулерге (Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 34-бабы) бөлінген.
Сот орындаушыларының әдеттегі қателіктерін анықтауға болады:
қабылданған шаралардың мөлшерлес еместігі;
шаралар қабылдау мерзімдерін бұзу;
қабылданған шаралардың уақтылы емес немесе заңсыз жойылуы.
Нәтижесінде проблемалық мәселелер мен даулар мәжбүрлеп орындау шараларын қолданумен келіспеген кезде де, атқарушылық іс жүргізу аяқталған жағдайда көрсетілген шаралардың күшін жою қажет болған кезде де туындайды.
Мысалы, сот тәртібімен борышкер мәжбүрлеп орындау шараларының күшін жоюға қол жеткізді. ЖСО 2021 жылғы 26 мамырда ЖШС-дан ЖШҚ-ның пайдасына берешекті өндіріп алу туралы атқарушылық іс қозғады. 2021 жылғы 19 тамызда атқарушылық құжат өндіріп алушының өтінішхаты бойынша қайтарылды. Алайда ЖСО-ның мәжбүрлеп орындаудың қабылданған шараларын (мүлікке тыйым салу, шығуды шектеу) жойған жоқ. Соттар мәжбүрлеп орындау шараларын сақтау үшін негіздердің жоқтығын көрсетті (6001-22-00-6ап/541).
Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 32-бабында борышкердің мүлкін сақтауға бағытталған орындауды қамтамасыз ету жөніндегі шаралар көзделген, соның есебінен кейін атқарушылық құжаттың талаптарын орындау жүргізілуі мүмкін.
Қамтамасыз ету шараларын алып тастау тәртібі Заңның 47-бабымен және Заңның 48-бабының 6-тармағында регламенттелген.
Заңда атқарушылық іс жүргізуді аяқтаудың 2 түрі ‑ тоқтату және қайтару көзделген.
Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 48-бабы 1-тармағына сәйкес өндіріп алу жүргiзiлмеген немесе толық көлемде жүргiзiлмеген атқарушылық құжат сот орындаушысының қаулысы бойынша мына жағдайларда:
1) өндіріп алушының арызы бойынша;
2) мүлкін тәркілеу туралы атқарушылық құжатты қоспағанда, егер борышкердің өндіріп алу қолданылуы мүмкін мүлкі, оның ішінде ақшасы, бағалы қағаздары немесе табыстары болмаса және сот орындаушысы оның мүлкін немесе кірістерін анықтау жөнінде қолданған, заңда көзделген барлық шаралар нәтиже бермесе;
3) егер мүліктік емес сипаттағы атқарушылық құжат бойынша заңда көзделген орындау жөніндегі барлық шаралар нәтиже бермесе;
4) егер өндiрiп алушы атқарушылық құжатты орындау кезiнде борышкердiң сатылмаған мүлкiн өзінде қалдырудан бас тартса;
5) егер өндіріп алушы жеке сот орындаушысының өндіріп алушылардың пайдасына өндіріп алынған сомаларды сақтауға арналған ағымдағы шотына орындау жөніндегі шығыстарды жабу үшін қажетті аванстық сомаларды енгізуден бас тартса;
6) осы Заңда көзделген жағдайларды қоспағанда, атқарушылық құжатты орындау кезінде борышкер қатардан шыққан (азамат қайтыс болған, заңды тұлға қайта ұйымдастырылған, борыш ауысқан) жағдайда, сот орындаушысы өндіріп алушыға құқықтық мирасқорды белгілеу және борышкерді ауыстыру туралы талаппен сотқа жүгіну құқығы туралы түсіндіре отырып, атқарушылық құжатты орындамай қайтарады;
7) борышкер мүлкінің Қазақстан Республикасында болатын жағдайларды қоспағанда, егер атқарушылық құжатты орындау процесінде борышкердің Қазақстан Республикасынан тысқары жерге тұрақты тұруға кеткені анықталса;
8) жеке сот орындаушысынан бас тартуға осы Заңның 54-бабының 1-тармағында көрсетілген негіздер болса, өндіріп алушыға қайтарылады.
Атқарушылық құжаттың қайтарылуы атқарушылық іс жүргізудің аяқталуына әкеп соғады, демек, борышкерге қатысты іс жүзінде қозғалған атқарушылық іс жүргізу жоқ.
Алайда атқарушылық құжатты қайтару орындауды қамтамасыз ету шараларының сөзсіз күшін жоюға әкеп соқпайды. Аталған мәселені шешу кезінде Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 32, 33, 48-баптарының талаптарын мүлтіксіз басшылыққа алу қажет.
Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 33-бабында шығуға уақытша шектеуді алып тастау негіздері көзделген.
- Борышкер болып табылатын жеке тұлғаның, заңды тұлға басшысының (міндетін атқарушының) Қазақстан Республикасынан шығуына уақытша шектеуді алып тастау мынадай:
1) осы Заңның 47-бабында көзделген негіздер бойынша атқарушылық іс жүргізу тоқтатылған;
2) мерзімдік өндіріп алулар туралы атқарушылық іс жүргізулер бойынша берешек болмаған;
3) атқарушылық құжат соттың немесе құжатты берген басқа органның талап етуі бойынша орындалмай қайтарылған;
4) мемлекет пайдасына өндіріп алуларды қоспағанда, өндіріп алушы өтініш берген;
5) басшы заңды тұлғаның жалғыз құрылтайшысы (қатысушысы) болып табылатын жағдайларды қоспағанда, борышкер болып табылатын заңды тұлғаның басшысы ауысқан;
6) сот орындаушысының атқарушылық іс жүргізуді қозғау туралы қаулысының күші жойылған жағдайларда бір жұмыс күні ішінде жүргізіледі.
ӘРПК-нің 10-бабының бірінші бөлігіне сәйкес әкімшілік орган, лауазымды адам әкімшілік қалауды жүзеге асыру кезінде әкімшілік рәсімге қатысушы мен қоғам мүдделерінің әділ теңгерімін қамтамасыз етеді. Бұл ретте әкімшілік акт, әкімшілік әрекет (әрекетсіздік) мөлшерлес, яғни жарамды, қажетті және пропорциялы болуға тиіс.
Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 31-бабы мәжбүрлеп орындау шараларын қабылдауды регламенттейді. Бұл норма мәжбүрлеу шараларын қолданудың негізі атқару парағы екенін көрсетеді. Ол іс жүргізуінде болмаған жағдайда борышкер мәжбүрлеп орындау шараларының күшін жоюды талап етуге құқылы.
Алайда атқару парағын қайтарған кезде шаралар барлық жағдайларда жойылуға жата бермейді.
Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 99-бабының 1-1-тармағына сәйкес алиментті өндіріп алу туралы атқарушылық құжаттарды орындау ерекшелігіне байланысты қабылданған қамтамасыз ету шаралары алимент және басқа да мерзімді төлемдер бойынша берешек болмаған кезде ғана жойылуға жатады.
Шығуға шектеуді алып тастау үшін осындай талап Атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 33-бабында көзделген, оған сәйкес борышкер болып табылатын жеке тұлғаның Қазақстан Республикасынан шығуына уақытша шектеуді алып тастау: мерзімді өндіріп алу туралы атқарушылық іс жүргізу бойынша берешегі болмаған жағдайларда бір жұмыс күні ішінде жүргізіледі.
Мысалы, ЖС ӘІСА аталған бөлікте жергілікті соттардың сот актілерінің күшін жойды. Сот бұйрығымен Н.-дан А.-ның пайдасына кәмелетке толмаған баланы күтіп-бағуға алимент өндіріп алынды. 2013 жылғы 12 қарашада МСО атқарушылық іс қозғады. МСО-ның 2020 жылғы 21 ақпандағы қаулысымен атқарушылық құжат өндіріп алушыға оның өтініші бойынша қайтарылды. Бұл ретте, атқарушылық құжат қайтарылған күні берешек сомасы 7230364 теңгені құрады. Берешек өтелмегендіктен, берешек сомасын айқындау туралы орындалмаған қаулы бар, жауапкердің қамтамасыз ету шараларының күшін жою үшін құқықтық негіздері болмады, осыған байланысты жауапкердің аталған шаралардың күшін жоюдан бас тарту жөніндегі әрекеттерін алқа заңды деп таныды (6001-22-00-6ап/551).
Осылайша, мәжбүрлеп орындау шаралары берешек болмаған кезде ғана алимент өндіріп алу туралы атқарушылық іс жүргізу бойынша күшін жоюға жатады.
Сот орындаушылары әлеуметтік маңызы бар атқарушылық іс жүргізу (алименттерді, жалақыны және басқа да мерзімді төлемдерді өндіріп алу) бойынша мәжбүрлеп орындау шараларын алу үшін негіздердің болуын толық көлемде тексеруге тиіс.
Сот практикасын талдау сот орындаушыларының 2021 жылдың екінші жартыжылдығы мен 2022 жылдың бірінші жартыжылдығындағы әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айтуға байланысты әкімшілік істерді қарау нәтижелері
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкендігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды.
Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
