Атқарушылық іс жүргізуді қозғау сатысы
Атқарушылық іс жүргізуді қозғау сатысында сот орындаушылары жиі жіберетін қателіктер мыналар болып табылады:
- Атқарушылық құжатты мәжбүрлеп орындауға ұсыну мерзімін дұрыс есептемеу;
- Аумақтық құзырет қағидаларын бұза отырып атқарушылық іс жүргізуді қозғау;
- Атқарушылық құжаттың «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заң талаптарына сәйкес келмеуі.
Сот орындаушысы атқарушылық іс жүргізуді атқарушылық құжат негізінде қозғайды.
Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 9-бабында атқарушылық құжаттардың толық әрі шектеулі тізбесі көзделген.
Аталған тізбе кеңейтілген түрде түсіндіруге жатпайды.
Атқарушылық құжаттарды орындауға ұсыну мерзімдері Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 11-бабымен реттеледі.
Бұл ретте өткізіп алынған мерзім тек сот актісін шығарған сотпен немесе орындау орны бойынша сотпен қалпына келтірілуі мүмкін.
Атқарушылық құжатты орындауға ұсыну мерзімі мына жағдайларда үзіледі:
- атқарушылық құжаттың орындауға ұсынылуымен;
- борышкердің атқарушылық құжатты ішінара орындауымен, бұл туралы сот орындаушысы атқарушылық құжатта белгі қояды;
- борышкерді іздестіру кезеңінде.
Үзілістен кейін мерзімнің ағымы қайта басталады, бұл ретте үзіліске дейін өткен уақыт жаңа мерзімнің құрамына есептеледі.
Аталған норманы сөзбе-сөз түсіндіруден, орындауға ұсыну мерзімін есептеу үшін атқарушылық құжат алғаш рет орындауға ұсынылған күннен бастап мерзімнің үзілуінің барлық кезеңдерін анықтау қажет екені туындайды.
Мысалы, соттың 2016 жылғы 9 желтоқсандағы ұйғарымымен Г. мен А. арасындағы келісім бекітілген, оған сәйкес соңғысы қор алдындағы берешекті өтеу міндеттемесін өзіне алған. 2021 жылғы 20 қазанда қордың өтініші бойынша жеке сот орындаушысы атқарушылық іс жүргізуді қозғаған.
Атқарушылық іс жүргізуді қозғау жөніндегі әрекеттерді заңсыз деп тани отырып, соттар Келісім бойынша берілген атқарушылық парақты орындауға ұсыну мерзімі 2019 жылы өтіп кеткен деген қорытындыға келген. Бұдан басқа, қордың атқарушылық парақты орындауға ұсынуға құқығы болмаған. Кассациялық саты соттардың қорытындыларын негізді, ал сот актілерін заңды деп таныған (6001-22-00-6ап/537).
Бұрын (2020 жылғы 10 қаңтарда Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңға өзгерістер енгізілгенге дейін) мерзімнің үзілуі орындауға ұсыну мерзімдерін іс жүзінде «нөлден бастайтын». Заңның қолданыстағы редакциясы бойынша үзіліске дейін өткен уақыт жаңа мерзімге қосылады.
Осылайша, атқарушылық парақты орындауға ұсыну мерзімін есептеу кезінде атқарушылық құжат мәжбүрлеп орындауда болмаған бүкіл кезеңді (атқарушылық парақ берілген күннен бастап) ескеру қажет.
Кей жағдайларда жеке сот орындаушысы атқарушылық құжатты орындауға ұсыну мерзімін қате есептейді. Мысалы, соттың 2014 жылғы 25 қарашадағы шешімімен ерлі-зайыптылар арасындағы мүлікті бөлу туралы дау шешілген. 2015 жылғы 17 сәуірде сот атқарушылық парақ берген. Атқарушылық парақтағы қателіктерге байланысты 2018 жылғы 29 маусымда өндіріп алушы түзетілген атқарушылық парақты алған. 2021 жылғы 25 маусымда атқарушылық іс жүргізу қозғалған.
Бұл іс бойынша жеке сот орындаушысының атқарушылық іс жүргізуді қозғауға негіздері болмаған, өйткені мәжбүрлеп орындауға ұсыну мерзімі өтіп кеткен (6001-22-00-6ап/318).
Атқарушылық құжаттарды орындауға ұсыну мерзімдерін есептеу кезінде қателіктерді болдырмау үшін Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Соттардың атқарушылық іс жүргізу туралы заңнаманың кейбір нормаларын қолдануы туралы» нормативтік қаулысында Заңның 11-бабы бойынша мерзімдерді есептеу тәртібін түсіндіру қажет.
Сот орындаушысы сондай-ақ борышкерге ерікті түрде орындау үшін уақыт берілген-берілмегенін тексеруге міндетті.
Көбінесе борышкерлер мұндай мерзімнің берілмегенін алға тартады.
Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 11-бабының 1-1-тармағына сәйкес, атқарушылық құжаттар сот актісі заңды күшіне енгеннен кейін бес жұмыс күнінен ерте мәжбүрлеп орындауға ұсынылмайды, осы баптың 1-тармағының 4) тармақшасында көзделген құжаттарды қоспағанда.
Аталған мерзімдер міндетті болып табылады, оларды бұзу атқарушылық іс жүргізуді қозғаудан бас тартуға әкеп соғады.
Мысалы, 2021 жылғы 1 қазанда нотариус ТОО 1-ден ТОО 2 пайдасына берешекті өндіріп алу туралы атқарушылық жазба жасаған. Өндіріп алушыға атқарушылық жазба нотариуспен 2021 жылғы 18 қазанда берілген және сол күні жеке сот орындаушысына орындауға ұсынылған.
Жеке сот орындаушысының 2021 жылғы 19 қазандағы қаулысымен атқарушылық іс жүргізу қозғалып, мәжбүрлеп орындау шаралары қолданылған.
Соттар атқарушылық іс жүргізуді қозғау туралы қаулының күшін жою туралы талаптарды қанағаттандыра отырып, борышкерге атқарушылық жазба талаптарын ерікті түрде орындау үшін мерзім берілмеген деген қорытындыға келген. Бұл мерзім атқарушылық жазба өндіріп алушының қолына берілген күннен кейінгі күннен бастап есептелуге тиіс (6001-22-00-6ап/276).
Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 38-бабында сот орындаушысының атқарушылық іс жүргізуді қозғаудан бас тарту құқығы мен негіздері көзделген.
Сот орындаушысы атқарушылық іс жүргізуді қозғағанға дейін осы негіздердің бар-жоғын тексеруге міндетті.
Атқарушылық іс жүргізуді қозғаудың заңдылығы немесе оны қозғаудан бас тартудың заңдылығы туралы дауларды қарау кезінде мынадай мән-жайлар тексерілуге тиіс:
- атқарушылық құжаттың заңнама талаптарына сәйкестігі;
- ұсыну мерзімінің сақталуы (мерзімнің үзілу кезеңдерін есепке ала отырып);
- борышкердің тіркелген, тұратын және жұмыс істейтін мекенжайлары;
- борышкердің тіркелген мүлкінің болуы;
- борышкердің құқықтық мәртебесі (құрылтайшылар құрамы, мемлекеттің қатысуы).
Тәжірибеде сот орындаушылары атқарушылық іс жүргізуді қозғаумен бір мезгілде мәжбүрлеп орындау шараларын қолданады.
Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 5-тарауында мәжбүрлеп орындау шаралары көзделген.
Мәжбүрлеп орындау шараларын қолдануға сот орындаушысының өз өндірісіне қабылдаған атқарушылық құжат негіз болып табылады.
Төменде мәтіннің қазақ тіліне аудармасы берілген:
Мәжбүрлеп орындау шаралары
Мәжбүрлеп орындау шаралары мынадай түрлерге бөлінеді:
- атқарушылық құжаттардың орындалуын қамтамасыз ету шаралары (Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 32-бабы);
- борышкер болып табылатын жеке тұлғаның, заңды тұлға басшысының (міндетін атқарушысының) Қазақстан Республикасынан шығуына уақытша шектеу қою (Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 33-бабы);
- лицензиялар, рұқсаттар және арнайы құқықтарды беру мен олардың қолданылуы саласындағы уақытша шектеулер (Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 34-бабы).
Сот орындаушыларының жиі жіберетін қателіктері ретінде мыналарды атауға болады:
- қабылданған шаралардың мөлшерлестік қағидатына сәйкес келмеуі;
- шараларды қолдану мерзімдерінің бұзылуы;
- қабылданған шаралардың уақытылы немесе заңсыз күшін жоюы.
Соның салдарынан мәжбүрлеп орындау шараларын қолдануға келіспеу кезінде де, атқарушылық іс жүргізу аяқталған жағдайда оларды алып тастау қажеттілігі кезінде де даулар мен проблемалық мәселелер туындайды.
Мысалы, борышкер сот тәртібімен мәжбүрлеп орындау шараларының күшін жоюға қол жеткізген. 2021 жылғы 26 мамырда жеке сот орындаушысы ЖШС-ден ЖШҚ пайдасына берешекті өндіру туралы атқарушылық іс жүргізуді қозғаған. 2021 жылғы 19 тамызда атқарушылық құжат өндіріп алушының өтініші бойынша қайтарылған. Алайда жеке сот орындаушысы қабылданған мәжбүрлеп орындау шараларының (мүлікке тыйым салу, елден шығуды шектеу) күшін жоймаған. Соттар мәжбүрлеп орындау шараларын сақтауға негіздердің жоқ екенін көрсеткен (6001-22-00-6ап/541).
Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 32-бабында борышкердің мүлкінің сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған орындауды қамтамасыз ету шаралары көзделген, олардың есебінен кейіннен атқарушылық құжат талаптары орындалуы мүмкін.
Қамтамасыз ету шараларын алып тастау тәртібі Заңның 47-бабымен және 48-бабының 6-тармағымен реттеледі.
Заңда атқарушылық іс жүргізуді аяқтаудың екі түрі көзделген: тоқтату және қайтару.
Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 48-бабының 1-тармағына сәйкес, өндіріп алу жүргізілмеген немесе толық көлемде жүргізілмеген атқарушылық құжат сот орындаушысының қаулысымен өндіріп алушыға мынадай жағдайларда қайтарылады:
- өндіріп алушының өтініші бойынша;
- борышкердің өндіріп алуға жататын мүлкі, оның ішінде ақшасы, бағалы қағаздары немесе кірістері болмаған жағдайда және сот орындаушысының оның мүлкін немесе кірістерін анықтау жөніндегі заңда көзделген барлық шаралары нәтижесіз болған кезде, мүлікті тәркілеу туралы атқарушылық құжаттарды қоспағанда;
- мүліктік емес сипаттағы атқарушылық құжат бойынша заңда көзделген барлық орындау шаралары нәтижесіз болған кезде;
- өндіріп алушы атқарушылық құжатты орындау барысында сатылмаған борышкердің мүлкін өзіне қалдырудан бас тартқан жағдайда;
- өндіріп алушы өндіріп алушылардың пайдасына өндірілген сомаларды сақтауға арналған жеке сот орындаушысының ағымдағы шотына орындау шығындарын жабуға қажетті аванстық сомаларды енгізуден бас тартқан жағдайда;
- борышкердің шығуына байланысты (азаматтың қайтыс болуы, заңды тұлғаның қайта ұйымдастырылуы, борыштың ауысуы) атқарушылық құжатты орындау сәтінде сот орындаушысы атқарушылық құжатты орындаусыз өндіріп алушыға қайтарып, оған құқық мирасқорын анықтау және борышкерді ауыстыру туралы талаппен сотқа жүгіну құқығын түсіндіреді, осы Заңда көзделген жағдайларды қоспағанда;
- атқарушылық құжатты орындау барысында борышкердің Қазақстан Республикасынан тыс жерге тұрақты тұруға кеткені анықталған жағдайда, егер оның мүлкі Қазақстан Республикасында болмаса;
- осы Заңның 54-бабының 1-тармағында көзделген жеке сот орындаушысын шеттету негіздері болған жағдайда.
Атқарушылық құжатты қайтару атқарушылық іс жүргізудің аяқталуына әкеп соғады, демек борышкерге қатысты қозғалған атқарушылық іс жүргізу іс жүзінде болмайды.
Алайда атқарушылық құжатты қайтару орындауды қамтамасыз ету шараларының сөзсіз күшін жоюға әкелмейді. Бұл мәселені шешу кезінде Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 32, 33 және 48-баптарының талаптарын қатаң басшылыққа алу қажет.
Заңның 33-бабында Қазақстан Республикасынан шығуға уақытша шектеуді алып тастаудың негіздері көзделген.
Борышкер болып табылатын жеке тұлғаның немесе заңды тұлға басшысының (міндетін атқарушысының) Қазақстан Республикасынан шығуына уақытша шектеу бір жұмыс күні ішінде мынадай жағдайларда алынып тасталады:
- атқарушылық іс жүргізу тоқтатылған кезде;
- мерзімдік өндіріп алулар бойынша атқарушылық іс жүргізулерде берешек болмаған кезде;
- атқарушылық құжат оны берген соттың немесе өзге органның талабы бойынша орындалмастан қайтарылған кезде;
- өндіріп алушының өтініші бойынша, мемлекет пайдасына өндіріп алу жағдайларын қоспағанда;
- борышкер заңды тұлғаның басшысы ауысқан кезде, егер бұрынғы басшы заңды тұлғаның жалғыз құрылтайшысы (қатысушысы) болмаса;
- атқарушылық іс жүргізуді қозғау туралы сот орындаушысының қаулысы күшін жойған кезде.
Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің 10-бабының 1-бөлігіне сәйкес әкімшілік орган немесе лауазымды тұлға әкімшілік қалауды жүзеге асыру кезінде әкімшілік рәсімге қатысушының және қоғамның мүдделері арасындағы әділ тепе-теңдікті қамтамасыз етуге тиіс. Бұл ретте әкімшілік акт, әкімшілік әрекет (әрекетсіздік) мөлшерлес болуы, яғни жарамды, қажетті және пропорционалды болуы керек.
Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 31-бабы мәжбүрлеп орындау шараларын қолдану тәртібін реттейді. Аталған нормаға сәйкес мәжбүрлеу шараларын қолданудың негізі атқарушылық парақ болып табылады. Егер ол өндірісте болмаса, борышкер мәжбүрлеп орындау шараларының күшін жоюды талап етуге құқылы.
Алайда атқарушылық парақ қайтарылған барлық жағдайларда мәжбүрлеп орындау шаралары жойыла бермейді.
Атқарушылық іс жүргізу туралы Заңның 99-бабының 1-1-тармағына сәйкес алимент өндіру туралы атқарушылық құжаттарды орындаудың ерекшеліктеріне байланысты қамтамасыз ету шаралары алименттер және басқа да мерзімдік төлемдер бойынша берешек болмаған жағдайда ғана жойылады.
Осыған ұқсас талап Заңның 33-бабында Қазақстан Республикасынан шығуға шектеуді алып тастау үшін де көзделген. Оған сәйкес борышкер болып табылатын жеке тұлғаның Қазақстан Республикасынан шығуына уақытша шектеу мерзімдік өндіріп алулар бойынша берешек болмаған жағдайда бір жұмыс күні ішінде алынып тасталады.
Мысалы, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы осы бөлікте жергілікті соттардың сот актілерінің күшін жойған. Сот бұйрығымен Н.-дан А.-ның пайдасына кәмелетке толмаған баланы асырауға алимент өндірілген. 2013 жылғы 12 қарашада мемлекеттік сот орындаушысы атқарушылық іс жүргізуді қозғаған. 2020 жылғы 21 ақпандағы қаулымен атқарушылық құжат өндіріп алушының өтініші бойынша қайтарылған. Бұл ретте атқарушылық құжат қайтарылған күнгі берешек мөлшері 7 230 364 теңгені құраған. Берешек өтелмегендіктен және берешекті айқындау туралы қаулы орындалмағандықтан, жауапкерде қамтамасыз ету шараларын жоюға құқықтық негіздер болмаған. Осыған байланысты жауапкердің көрсетілген шараларды алып тастаудан бас тарту жөніндегі әрекеттері заңды деп танылған (6001-22-00-6ап/551).
Осылайша, алимент өндіру жөніндегі атқарушылық іс жүргізулер бойынша мәжбүрлеп орындау шаралары тек берешек болмаған жағдайда ғана жойылуға тиіс.
Сот орындаушылары әлеуметтік маңызы бар атқарушылық іс жүргізулер бойынша (алименттерді, жалақыны және басқа да мерзімдік төлемдерді өндіру) мәжбүрлеп орындау шараларын алып тастау негіздерінің бар-жоғын жан-жақты тексеруге міндетті.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 76-бабының 3-тармағына сәйкес заңды күшіне енген сот актілері барлық мемлекеттік органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, заңды тұлғалар, лауазымды адамдар және азаматтар үшін міндетті болып табылады және Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында орындалуға тиіс.
Атқарушылық іс жүргізудің мақсаты – бұзылған немесе дауланатын құқықтарды не заңмен қорғалатын мүдделерді нақты қалпына келтіруді қамтамасыз ету.
Сот орындаушысының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағым жасау атқарушылық іс жүргізудегі сот бақылауының нысаны болып табылады, оның мақсаты – атқарушылық іс жүргізу тараптарының құқықтары мен мүдделерін қорғау.
Атқарушылық іс жүргізу мәселелерін реттейтін негізгі нормативтік құқықтық актілер:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы;
- ӘРПК;
- ҚР Азаматтық кодексі;
- ҚР Азаматтық процестік кодексі;
- «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- «Қазақстан Республикасындағы бағалау қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 31 наурыздағы №1 «Соттардың атқарушылық іс жүргізу туралы заңнаманың кейбір нормаларын қолдануы туралы» нормативтік қаулысы;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 19 желтоқсандағы №12 «Сот актілерін орындамағаны үшін жауаптылық туралы» нормативтік қаулысы;
- Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2015 жылғы 20 ақпандағы №100 бұйрығымен бекітілген Қағидалар;
- Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 4 мамырдағы №437 «Жеке сот орындаушысының қызметіне ақы төлеу мөлшерлерін бекіту туралы» қаулысы.
Пайдаланылған қысқартулар:
- ӘРПК – Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі;
- АПК – Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі;
- АК – Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі;
- Атқарушылық іс жүргізу туралы Заң – «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
- ҚР ЖС НҚ – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы;
- Қағидалар – Тыйым салынған мүлікті, оның ішінде электрондық аукцион нысанындағы сауда-саттықта өткізу қағидалары;
- АИАЖ – Қазақстан Республикасы сот органдарының «Төрелік» автоматтандырылған ақпараттық-талдау жүйесі;
- ЖС ӘІСА – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы;
- ӘІСА немесе алқа – әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы;
- МАӘС – мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сот;
- ӘД – Әділет департаменті;
- МСО – мемлекеттік сот орындаушысы;
- ЖСО – жеке сот орындаушысы.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
