Экспорттаушыларға қосылған құн салығы (ҚҚС) қайтару

 Кез келген қаржылық модельде, әсіресе ірі кәсіпорындарда бір бөлігі ҚҚС-ты қайтару болып табылатын ақша ағынына көп бөлінеді. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ҚҚС белгілі бір критерийлерге сәйкес келетін экспорттаушыларға қайтарылады. Бұл ретте экспорттаушының тақырыптық салықтық тексеруден өтуі қайтарудың кепілі болып табылады, мұнда валюталық түсім (екінші деңгейдегі банктер), нақты экспорт (кеден органы), өнім берушілермен өзара есеп айырысулар (Пирамида) расталады.

Мәселен, «Ақтөбе мыс компаниясы» ЖШС-нің (бұдан әрі – АМК) Департаментке қайтаруға расталмаған бөлігінде салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарламаның күшін жою туралы талап-арызы бойынша ЖС ӘІСА 2023 жылғы 7 наурыздағы №600122-00-6ап/2098 қаулысымен мынадай дау шешілді.

Жауапкер «Пирамида» талдамалық есебіне сәйкес Серіктестіктің қарсы агенттерінде бұзушылықтардың болуы ҚҚС сомасын қайтармауға әкеледі деп есептеді. МАӘСтың 2022 жылғы 6 мамырдағы шешімімен және қаланың апелляциялық сатыдағы сотының 2022 жылғы 18 тамыздағы қаулысымен талап-қоюдан бас тартылды. Жалпы, талапкер салықты қайтаруға қайтадан арыз бере алады деген ұстаным болды.

Талапкер салық органы тақырыптық тексерудің шегінен шығып кетті деп есептеді және ҚҚС қайтарудан бас тартуды негіздеу үшін Серіктестікке ҚҚС қайтару мәлімделген операциялармен байланысты емес бұзушылықтарды артып қойды, бұл «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Кодекстің (бұдан әрі – Салық кодексі) 152-бабының 12-тармағын бұзады.

Тыңдаулар кезінде талапкер өзінің дәлелдерін мақұлдап, ҚҚС-ты қайтаруға жаңа өтініш беру және салықтың бұрын расталған бөлігінен бас тартылуы мүмкін болғандықтан, жаңа салықтық тексеру жүргізу оның құқықтық ұстанымының нашарлауына алып келетінін көрсетті.

Жауапкер өз ұстанымын өзгертпеді, алайда кассациялық сатыда шағымдану кезінде талапкердің 27 контрагентінің 14-і уәкілетті органдардан жауап алғанын атап өтті және осы материалдарды іске қосуға және шешім шығару кезінде ескеруге өтініш білдірді.

ЖС ӘІСА мынадай негіздер бойынша сот актілерінің күшін жойды.

Құжаттық салықтық тексеру актісінен «Пирамида» қалыптастырылған талдамалық есебіне сәйкес Серіктестіктің бірінші деңгейдегі 27 өнім берушісі бойынша бұзушылықтар анықталды, оларда өткізу бойынша ҚҚС сомасын азайту белгіленген.

Салық кодексінің 152-бабы 12-тармағының 2) және 3) тармақшаларына сәйкес салықтық тексеру аяқталған күнгі сомалар шегінде ҚҚС қайтарылмайды:

2)    тексерілетін салық төлеушінің өнім берушілері бойынша «Пирамида» талдамалық есебін талдау нәтижелері бойынша бұзушылықтар анықталды;

3)  ҚҚС сомаларының дұрыстығы расталмаған.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2018 жылғы 19 наурыздағы № 391 бұйрығымен бекітілген Қосылған құн салығының асып кетуін қайтару қағидаларының (бұдан әрі – Қағида) 11-тармағына сәйкес қайтаруға ұсынылған ҚҚС асып кеткен сомалардың дұрыстығын, сондай-ақ бюджеттен көрсетілетін қызметтерді алушыға қайтарылған, оған қатысты оңайлатылған қайтару тәртібі қолданылған ҚҚС сомаларының дұрыстығын растау бойынша тақырыптық тексеру жүргізу кезінде мемлекеттік кірістер органы тексерілетін салық кезеңі үшін ақпараттық жүйені қолдана отырып, тексерілетін көрсетілетін қызметті алушы бойынша өнім берушілер бойынша «Пирамида» талдамалық есебін қалыптастырады. Қағидалардың 12-тармағына сәйкес салық органы мыналар:

-) «Пирамида» есебін талдау нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтарды жою үшін Салық кодексінің 114-бабы 2-тармағының 10) тармақшасында көзделген камералдық бақылау нәтижелері бойынша салық органдары анықтаған бұзушылықтарды жою туралы хабарлама (бұдан әрі – хабарлама) жіберу бойынша;

-) Салық кодексінің 143-бабына сәйкес көрсетілетін қызметті алушының өнім берушілері және (немесе) өнім берушінің (бұдан әрі – өнім беруші) өнім берушілерін қарсы тексерулерді тағайындау бойынша да шараларды қабылдайды.

Салық Кодексінің және Қағидалардың жоғарыда аталған нормаларынан сот алқасы ҚҚС қайтару үшін ҚҚС есептеу және тікелей өнім берушілердің экспорттаушымен жасалған мәміле бойынша төлеу бойынша қайтаруға арыз берілген ҚҚС төлеу бойынша бұзушылықтардың жоқ екендігі маңызды деген қорытындыға келеді.

Экспорттаушының өнім берушісінде үшінші тұлғалармен мәмілелер бойынша бұзушылықтардың болуы не болмауы экспорттаушыға «Бюджеттен қосылған құн салығын қайтару» мемлекеттік қызметін көрсетуге әсер етпеуге тиіс.

Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, Департаменттің тікелей өнім берушінің және экспорттаушының мәмілелерін ғана емес, өнім берушілердің барлық мәмілелерін (екінші және кейінгі деңгейлер) талдау қажеттігіне қатысты кассациялық шағым шеңберінде ауызша айтылған және Актіде көрсетілген ұстанымы дәрменсіз болып табылады.

Осылайша, жауапкер Тексеру актісінде талапкер мен оның тікелей өнім берушілері арасындағы өзара қатынастарды талдау фактісін (бірінші деңгей) көрсете отырып, іс жүзінде келесі деңгейдегі өнім берушілерді, яғни талапкер мәміле жасамаған заңды тұлғалардың міндеттемелерінің орындалуын тексереді. Осылайша, жауапкер құқық нормасын кеңінен қолданады.

Салық кодексінің 152-бабы 12-тармағының 2) тармақшасына сәйкес тексерілетін салық төлеушінің өнім берушілері бойынша салықтық тексеру аяқталған күні «Пирамида» талдамалық есебін талдау нәтижелері бойынша бұзушылықтар анықталған сомалар шегінде ҚҚС қайтару жүргізілмейді. Бұл ретте аталған тармақта «Пирамида» талдамалық есебінің нәтижелері бойынша анықталған  бұзушылықтарды  ҚҚС  асып кеткен сомасын қайтарудың оңайлатылған тәртібін қолдануға құқығы бар салық төлеушілердің тікелей өнім берушілері жойған жағдайда 2) тармақшаның ережелері қолданылмайды делінген.

Осылайша, тараптардың тексеру жүргізу тәртібі бойынша, өнім берушілер орындаған хабарламалар, ҚҚС бойынша есептіліктегі сәйкессіздіктер бойынша әртүрлі ұстанымдары бар екеніндігіне және талапкердің ҚҚС қайтарудың оңайлатылған тәртібіне құқығы бар екеніндігіне орай, сот алқасы қолданылатын материалдық құқыққа мынадай құқықтық баға береді:

-) «Пирамида» есебі тікелей өнім берушілер бойынша қалыптастырылады (яғни талапкерге қызмет көрсеткен (жұмысты орындаған), талапкерден есептелген ҚҚС сомасы шеңберінде тауар жеткізген адамда айналымның көрсетілуі тексеріледі);

-) Салық кодексінің 152-бабының 10-тармағына сәйкес «Пирамида» есебі шеңберінде МКД талапкердің тікелей өнім берушілеріне Салық кодексінің 114-бабы 2-тармағының

10) тармақшасында көзделген хабарламаны (камералдық бақылау) жіберуге тиіс. Осы хабарлама Салық кодексінің 96-бабына сәйкес салық төлеушінің хабарламаларды орындауы үшін көзделген мерзімдерді ескере отырып жіберілуге тиіс;

-) тексеру аяқталған кезде тексерушілер қойылған хабарламаларды тікелей өнім берушілермен пысықтағанына көз жеткізуге тиіс. Бұл ретте Салық кодексі жауапкерді осы фактіні тексерудің қолданылатын құралдарында шектемейді, «Пирамида» есебін қайта бастауға тыйым салмайды.

ӘРПК-нің 5-бабының екінші бөлігіне сәйкес жеке тұлғалардың бұзылған немесе даулы құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін, заңды тұлғалардың жария-құқықтық қатынастардағы құқықтары мен заңды мүдделерін тиімді қорғау және қалпына келтіру мақсатында әкімшілік істерді әділ, бейтарап және дер кезінде шешу әкімшілік сот ісін жүргізудің міндеті болып табылады.

Талапкер кассациялық шағымда тексеру аяқталған күні бұзушылықтарды жойған 13 өнім беруші бойынша фактілерді келтіргенін ескере отырып, жауапкер 14 өнім беруші бойынша материалдарды қоса тіркеу туралы өтінішхатты мәлімдеді, істі объективті қарау мақсатында және ӘРПК міндеттерін негізге ала отырып, сот алқасы жауапкерге талапкер мен оның тікелей өнім берушілері (27 компания) арасындағы соттың құқықтық ұста нымын ескере отырып, даулы кезеңде өзара есеп айырысуларды тексерудің және тиісті ҚҚС төлеудің қайталама әкімшілік рәсімін жүргізу жөнінде міндеттеме жүктеуді орынды деп тапты.

Бұл ретте, тексеру шеңберінде белгіленген және талапкердің өтініші бойынша бастамашылық жасалған Тексеру актісінде көрсетілген барлық қалған фактілер мен мән-жайларға дау айтылмайтындығына байланысты жаңа әкімшілік рәсімді қозғау (жаңа тексеруді тіркеу) талап етілмейді.

Осылайша, осы іс бойынша жаңа шешім шығарылды, салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарлама күшін жойды. Сот Департаментті талапкердің арызы бойынша қозғалған әкімшілік рәсімді соттың құқықтық ұстанымын ескере отырып, қайта жүргізуге және аяқтауға міндеттеді.

Әкімшілік сот ісін жүргізудің ерекшелігі – істі қайтадан әкімшілік рәсім жүргізуге жіберу мүмкіндігі болып табылады.

Осындай тұжырымдар 2022 жылғы 8 желтоқсандағы №6001-22-00-6aп/1172 қаулысында көрсетілді, онда ҚҚС қайтару мәселесі де шешілген.

Мәселен, ҚҚС сомасының дұрыстығы бойынша тексерушіде сұрақтар туындаған жоқ. Мәмілелерді растайтын құжаттар салықтық тексеру барысында талданды, оның ішінде: шот-фактуралар, төлем құжаттары, шот карточкалары, бухгалтерлік есеп регистрлері, келісімшарттар, шарттар, ҚҚС бойынша декларациялар, кедендік декларациялар, тауар-көлік жүкқұжаттары, тауарларды әкелу туралы арыздар, авиажүкқұжаттар – яғни мәмілелер жасау, тауарларды тасымалдау фактісін растайтын дәлелдер.

МКД және жергілікті соттар Алматы қаласы Түрксіб аудандық сотының C.С. Лукашов (талапкердің меншік иесі) С.В. Змейковқа сенімхат бергенін және өз кәсіпорнымен айналыспағанын көрсетіп, С.В. Змейковқа қатысты 29.03.2021 ж. үкіміне (бұдан әрі – үкім) сілтеме жасайды.

Алайда, Алматы қ.СМЭС-тің 10.09.2019 ж. заңды күшіне енген шешімі бар, оған сәйкес Алматы қ. Медеу ауданы ІІБ-нің «Азия Аэроснаб» ЖШС-не мемлекеттік тіркеуді жарамсыз деп тану туралы талап арызын қанағаттандырудан бас тартылды. Кейіннен шағымданғаннан кейін бұл шешім өзгеріссіз қалды және күшіне енді.

Осылайша, ҚҚС қайтарылғанын растаудан бас тарту тек үкімге байланысты. Экспорт кеден органының деректерімен, банктермен және тексеру актісінде көрсетілгендей бастапқы құжаттамамен расталады. Тиісінше,  көрсетілген  бөлімде  талапкердің дәлелдері негізделген болып табылады.

Салық кодексі қайтарудан бас тартудың нақты негіздерін белгілейді. Бұл ретте, көрсетілген негіздерде тексерушілердің тексеру актісінде көрсетілген негіздері болмайды.

Талапкердің дәлелі мынадай негіздер бойынша негізделген болып табылады:

1.   Талапкерді тіркеу жарамды. Тиісінше, ол ҚҚС қайтаруға талап қоюға құқылы,

2.    Бұған дейін Талапкер 2017 жылдың

4 тоқсанына ҚҚС қайтару туралы талап қойған, онда соманың бір бөлігі қайтаруға расталған. Тиісінше, талапкерді тіркеудің жарамсыздығы фактісі күмән тудырмады,

3.   Контрабандалық әрекет жасау фактісі бойынша үкім күшіне енгеннен кейін С.В. Змейков салық органы талапкердің тіркеуін немесе мәмілелерін жарамсыз деп тану туралы талап-арыз берген жоқ. Тиісінше, осы фактіні растайтын сот актілері жоқ.

4.      Талапкер контрабандалық әрекетке байланысты болуы мүмкін ҚҚС сомаларын қайтаруға ұсынбады.

Осылайша, МКД мен жергілікті соттардың С.В. Змейковқа қатысты үкімге сілтемесі кеден органдары растаған экспорт фактісі болған кезде ҚҚС қайтарудан бас тартуға және осы банктерден туындайтын валюталық түсімді алуға негіз болып табылмайды.

Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, сот алқасы талапкердің өтініш берген кезде мерзімі аяқталмаған талап қою мерзімдерін ескере отырып, мәлімделген кезең үшін ҚҚС қайтаруға құқығы бар деп санайды.

Бұл ретте МКД Салық кодексі талаптарының және соттың құқықтық ұстанымының сөзбе-сөз орындалуын ескере отырып, қайтарылуға жататын нақты соманы есептеген жөн.

Осылайша, талапкерге салықтық тексеру аяқталған кезде жауапкер ескіру мерзімінің аяқталуына байланысты салық төлеушіден бас тарта алмайды, өйткені бастапқы қайтару өтініші уақтылы берілген.

Келесі дауда салық органы салық төлеуші өзінің экспортын растай алмады деп есептеді. Алайда соттар бұл ұстаныммен келіспеді. Мәселен, ЖС ӘІСА-ның 2023 жылғы 4 сәуірдегі № 6001-22-00-6ап/1775 қаулысында «Жайықмұнай» ЖШС мен Департамент арасындағы тексеру нәтижелері туралы хабарламаны заңсыз деп тану және оның күшін жою туралы дау қаралды.

Астана қаласы МАӘС-ның 2022 жылғы 30 наурыздағы шешімімен және Астана қаласы сотының ӘІСА-ның 2022 жылғы 12 шілдедегі қаулысымен талап-арыз қанағаттандырылды. Тексеру нәтижелері туралы хабарлама Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекеттердің аумағына экспортты растамау себебінен ҚҚС қайтарудан бас тарту бөлігінде заңсыз деп танылды және оның күші жойылды.

Іс материалдарынан Департамент Серіктестікке ҚҚС есептеудің дұрыстығы мен төлеудің уақтылығы, сондай-ақ қайтаруға ұсынылған ҚҚС сомаларының дұрыстығын растау мәселесі бойынша тақырыптық салықтық тексеру жүргізгені көрінеді. Талап қоюда ЕЭО-ға мүше мемлекеттердің аумағына мұнай өнімдерінің экспортын растамау себебінен ҚҚС сомасын қайтаруды растаудан бас тарту бөлігінде хабарлама дауланады.

Салық кодексінің 446-бабының 1-тармағына сәйкес тауарларды Қазақстан Республикасының аумағынан ЕЭО-ға мүше басқа мемлекеттің аумағына экспорттаған кезде ҚҚС нөлдік мөлшерлемесі қолданылады. Салық кодексінің 152-бабының 5-тармағына сәйкес мұндай экспорт кезінде Салық кодексінің 447-бабында көрсетілген құжаттардан алынған мәліметтер ескеріледі, яғни:

1)  шарттар (келісімшарттар);

2)   аумағына тауарлар импортталған ЕЭО-ға мүше мемлекеттің салық органының белгісі бар тауарларды әкелу және жанама салықтарды төлеу, жанама салықтарды төлеу және (немесе) төлеуден босату және (немесе) төлеудің өзге тәсілі туралы арыз не өтініштердің тізбесі;

3)  тауарларды ЕЭО-ға мүше мемлекеттің бірінің аумағынан ЕЭО-ға мүше мемлекеттің екіншісінің аумағына өткізуді растайтын тауарға ілеспе құжаттардың көшірмелері.

Салықтық тексеру барысында талапкер:

1)  Беларусь Республикасынан; Ресей Федерациясынан; Қырғыз Республикасынан сатып алушылармен сұйытылған көмірсутек газын экспорттауға арналған шарттар;

2)    аумақтарына тауарлар импортталған Беларусь Республикасының, Ресей Федерациясының және Қырғыз Республикасының салық органдарының белгісі бар тауарларды әкелу және жанама салықтарды төлеу туралы арыздар;

3)   тауарлардың ҚР аумағынан ЕАЭО-ға мүше мемлекеттің аумағына өткізілуін растайтын теміржол көлігі жүкқұжаттарының телнұсқалары (жөнелтуші үшін).

   Салық органы «Келген күні» деген 27-бағандағы межелі станцияда тасымалдаушының күнтізбелік мөрқалыбының бедері бар теміржол жүктері жүкқұжатының ұсынылмағанын ҚҚС сомасын қайтаруды растаудан бас тарту үшін негіз деп көрсетеді (Халықаралық теміржол жүк қатынастары туралы келісімнің «Жүкқұжатты толтыру бойынша түсініктемелер» 8-бабы).

Салық органының пікірінше белгісі жоқ жүкқұжаттың телнұсқасы межелі станцияда тауарларды ҚР аумағынан ЕАЭО-ға мүше басқа мемлекеттің аумағына өткізуді растайтын тауарға ілеспе құжат ретінде қарастыруға болмайды.

Халықаралық теміржол жүк қатынасы туралы келісімнің 2-бөлімінің 7-тармағына сәйкес жүкқұжаттың телнұсқасы өткізу шарты жасалғаннан кейін жөнелтушіге беріледі. Жүкқұжаттың түпнұсқасы, жүктің келгені туралы хабарлама парағы жүкті межелі станцияға дейін алып жүреді және жүкті алушыда, жол ведомосы тасымалдаушыда болады.

Демек, жөнелтушіге арналған жүкқұжаттың телнұсқасы жүкті межелі станцияға дейін алып жүрмейтіндіктен, онда тасымалдаушының күнтізбелік мөрқалыбының бедері болмайды.

Сонымен бірге іс материалдарында тауарлардың ЕЭАО аумағы бойынша өткізілуін растайтын құжаттар бар: теміржол жүкқұжаттары түпнұсқаларының, жол ведомостарының және жүктердің РФ-ға, Беларусьқа және Қырғызстанға келгені туралы хабарламалардың межелі станциядағы тасымалдаушылардың күнтізбелік мөрқалыбының бедері бар көшірмелері. Талапкер өкілінің түсіндірмесінен көрсетілген құжаттарды талапкер сатып алушылардан сотқа ұсыну үшін талап еткендігі көрінеді, өйткені салық органдары жүкқұжаттардың телнұсқаларын назарға алған жоқ.

Талапкер ұсынған құжаттардың толықтығын қамтамасыз ету және дұрыстығын растау мақсатында бірінші сатыдағы сот жауапкерге ЕАЭО КК-нің 49-тарауының тәртібімен Ресей Федерациясының, Беларусь Республикасының және Қырғыз Республикасының кеден органдарынан сатып алушылары сауалға қосымшада көрсетілген компаниялар болып табылатын сұйытылған көмірсутек газының (пропан-бутан қоспасы) ЕАЭО-ға мүше мемлекеттер елдерінің кедендік аумағына экспортын растайтын мәліметтер сұратуды тапсырды.

Соттың сауалдарына аталған мемлекет тердің мемлекеттік қызметтері талапкердің 2019-2020 жылдар кезеңінде газ жеткізгенін растады.

Дауды шешіп және талапты қанағаттандырып, жергілікті соттар талапкердің сотқа анық дәлелдер ұсына отырып, тауарды (сұйытылған газды) ЕАЭО елдері мемлекеттерінің аумағына экспортын растауы туралы дұрыс қорытындыға келді, бұл ҚҚС сомасын қайтаруды растаудан бас тарту туралы тексеру актісінің қорытындыларын заңсыз деп тану үшін негіз болды.

Осылайша, соттар тексеру актісі қорытындыларының және қайтаруға жататын ҚҚС сомасын растаудан бас тарту туралы хабарламалардың заңсыздығы туралы шешім қабылдады. Бұл ретте салық органына ҚҚС көрсетілген асып кеткен сомасын қайтару жөнінде міндет жүктелмеген, өйткені салық төлеушіге ҚҚС асып кеткен сомасын жеке шоттан қайтару тәртібі Салық кодексінің 49-тарауына сәйкес тексеру актісі қорытындыларының және хабарламаның шағымданбаған бөлігінде ескере отырып жүзеге асырылуға тиіс. 

...Салық кодексінің 19-бабы 2-тармағының 4) тармақшасына сәйкес салық органдары өз құзыреті шегінде салықтық міндеттеменің туындауы, орындалуы және тоқтатылуы жөнінде түсіндірмелерді жүзеге асыруға және түсініктемелер беруге міндетті. Мұндай түсіндірмелер мен түсініктемелер, сондай-ақ әдістемелік ұсынымдар, оның ішінде уәкілетті органның әдістемелік ұсынымдары нормативтік құқықтық актілерге жатпайды. Сот оларды салық заңнамасының нормаларына сәйкестігін ескере отырып бағалауға тиіс...

...Салық саясатын (жаңа салықты және бюджетке төленетін төлемдерді белгілеу және қолданыстағыларының күшін жою, салық және бюджетке төленетін төлемдер бойынша мөлшерлемелерді, салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілерді, салық базасын өзгерту жөніндегі шаралар жиынтығы) салық саясаты саласындағы уәкілетті орган жүзеге асырады...

...Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта Салық кодексіндегіден өзгеше қағидалар белгіленсе, аталған шарттың қағидалары қолданылады (Салық кодексінің 2-бабының 5-тармағы). Конституцияның 4-бабы 3-тармағына сәйкес Қазақстан қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттардың Қазақстан Республикасының аумағында қолданылу тәртібі мен талаптары Республиканың заңнамасында айқындалады...

...Егер ратификацияланған халықаралық шартта Қазақстан Республикасының Үкіметіне салық салу құқығы берілсе, бірақ ұлттық заңнамада аталған құқық жүзеге асырылмаса (жеңілдік болса), онда ұлттық заңнама қолданылуға жатады...

...Қосарланған салық салуды болғызбау туралы конвенцияларды түсіндіру кезінде, егер мұндай түсіндіру қағидалары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1993 жылғы 31 наурыздағы № 2059-XII қаулысының негізінде Қазақстан Республикасы қосылған Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының ережелеріне сәйкес келсе, халықаралық шарттарда және Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген түсіндірудің жалпы қағидалары қолданылады...

...Заңды тұлғаны тарату (тіркеуді (қайта тіркеуді) жарамсыз деп тану) туралы талап қою қанағаттандырылған жағдайда салықтық бақылау жүргізу туралы мәселені шешу салық органының өкілеттігіне кіреді және салық заңнамасында көзделген шаралар қабылданған кезде ғана контрагенттердің құқықтары мен заңды мүдделері қозғалуы мүмкін, олар салық органдарының шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту шеңберінде өздерінің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды жүзеге асыруға құқылы...

...13.  АК-нің  49-бабы  2-тармағының 3) тармақшасына сәйкес орналасқан жері бойынша немесе нақты мекенжайы бойынша заңды тұлға, сондай-ақ заңды тұлға бір жыл ішінде оларсыз жұмыс істей алмайтын құрылтайшылар (қатысушылар) және лауазымды адамдар болмаған жағдайда, заңды тұлғаны тарату туралы шешім қабылдай алатындығы соттарға түсіндірілсін.

Жоғарыда көрсетілген белгілер жиынтығының болмауы талап қоюшының талабын қанағаттандырудан бас тарту үшін негіз болып табылады, өйткені салық органдарының өзге де ден қою тәсілдері бар...

...Заңды тұлғаны мемлекеттік қайта тіркеу тіркеуші органның әкімшілік актісі болып табылады, осыған байланысты мұндай қайта тіркеуді жарамсыз деп тану туралы талап қоюлар әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қаралуға тиіс...

...Соттар 2020 жылғы 1 қаңтардан бастап салықтық құқықтық қатынастарға қатысушылар ағымдағы салық кезеңінде алдыңғы салық кезеңдеріне қатысты әрекеттер жасаған кезде Салық кодексінің бес жылдық талап қоюдың ескіру мерзімі туралы күші жойылған нормасын қолдануға құқылы емес екендігін ескергендері жөн, өйткені Салық кодексінің қолданыстағы нормасы бойынша мұндай мерзім, егер Салық кодексінде өзгеше көзделмесе, үш жылды құрайды.

Салық органдары талап қоюдың ескіру мерзімінің шегінен тыс салық төлеушіге және (немесе) салық агентіне талап қоюға құқылы емес. Бұл ретте Салық кодексі талап қоюдың ескіру мерзімімен өсімпұлды есептеуді шектемейді.

 ...Трансферттік баға белгілеу мәселелері бойынша салықтық тексеру жүргізу кезінде оның тоқтатыла тұруын ескере отырып, талап қоюдың жалпы ескіру мерзімі жеті жылдан аспауға тиіс.

Көрсетілген мәселелер бойынша тексеруді тоқтата тұрған кезде салық органы «Трансферттік баға белгілеу туралы» Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 5 шілдедегі № 67-IV Заңының 8-бабының талаптарын сақтауға тиіс. Ескіру мерзімінің өтуі сұрау салу жіберілген кезде тоқтатыла тұруы мүмкін, ол мынадай:

мемлекеттің құзыретті органына (ұйымына) жолданған;

дербестендірілген, тексерілетін салық төлеушіге қатысты жасалған;

тексеру нысанасына кіретін мәселелер бойынша енгізілген талаптарға сәйкес келуге тиіс.

Соттар сұрау салу жоғарыда көрсетілген талаптарға сәйкес келмеген жағдайда мұндай сұрау салу жіберілген болып есептелмейтінін ескергені жөн...

...Мемлекеттік кіріс органдары есептеген, есепке жазған және салық төлеушілерге талап қоюдың ескіру мерзімдері шегінде төлеуге ұсынған салықтарды және бюджетке төленетін басқа да төлемдерді төлеу туралы салықтық талаптар бойынша талап қоюдың ескіру мерзімінің өтуі туындаған салықтық міндеттемені тоқтатпайды және салық төлеушіні оны орындаудан босатпайды...

...Салық органының салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің есептелген, есепке жазылған сомасын есепке жазуға немесе қайта қарауға құқығын және салық төлеушінің салықтар мен бюджетке төленетін төлемдерді, өсімпұлдарды есепке жатқызуды және (немесе) қайтаруды талап ету құқығын бөлу қажет. Мәселен, салық төлеушінің бюджеттен салықтарды қайтару құқығын іске асыру кезінде салық органы салықтардың есептелген сомасын есептемейді және қайта қарамайды, бірақ бюджеттен салықтарды қайтаруды растайды не растаудан бас тартады.

Осыған байланысты, салық төлеушілердің салықтар мен бюджетке төленетін төлемдерді, өсімпұлдарды есепке жатқызуды және (немесе) қайтаруды талап ету құқығына қатысты талап қоюдың ескіру мерзімін есептеу кезінде салықтық тексеру нәтижелері бойынша шешім, оның ішінде салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарлама шығарылған күнді емес, Салық кодексінің 101-бабы 4-тармағының 1) тар мақшасында көзделген салықтық өтінішті немесе Салық кодексінің 431-бабы 1-тармағының 2) тармақшасында көзделген ҚҚСның асып кету сомасын қайтару туралы талапты салық органының қабылдау (тіркеу) күнін назарға алған жөн...

...Егер талап қоюшы мемлекеттік бажды бюджеттік сыныптаманың қате кодына не толық мөлшерде төлемесе, Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің (бұдан әрі – ӘРПК) 138-бабының төртінші бөлігіне сәйкес судья талап қоюшыға осы кемшіліктерді көрсетеді және оларды түзету үшін мерзім белгілейді...

...Салық төлеушінің Салық кодексінде белгіленген мерзімде Салық кодексінің 96-бабы 3-тармағында көрсетілмеген және Салық кодексінің 96-бабы 2-тармағы 2) тармақшасының талаптарына сәйкес келетін анықталған бұзушылықтар бойынша түсініктеме беруі камералдық бақылау нәтижелері бойынша салық органдары анықтаған бұзушылықтарды жою туралы хабарламаның орындалуы деп танылады және олардың негізділігін мәні бойынша тексеруді талап етпейді.

23. ӘРПК-нің 135-бабының екінші бөлігіне сәйкес (тану туралы талап қою) талап қоюшы бұдан былай заңды күші жоқ, ауыртпалық түсіретін әкімшілік актіні заңсыз деп тануды талап етуі де мүмкін, сондықтан камералдық бақылау нәтижелері бойынша орындалған хабарламаға дау айту туралы талап қоюлар соттың қарауына жатады.

Камералдық бақылау нәтижелері бойынша хабарламаға дау айту туралы қойылған талап әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қаралуға тиіс.

Камералдық бақылау нәтижелері бойынша салық органдары анықтаған Салық  кодексінің  96-бабы  3-тармағының 2) және 3) тармақшаларында көзделген бұзушылықтарды жою туралы хабарламаларға дау айту туралы талап қоюларды қарау кезінде сот тіркелуі (қайта тіркелуі) Салық кодексінің 96-бабы 5-тармағына сәйкес заңды күшіне енген сот шешімімен жарамсыз деп танылған осы заңды тұлғадан және (немесе) дара кәсіпкерден тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді іс жүзінде алғанын растау үшін салық төлеуші ұсынған дәлелдемелерге баға беруге және оларды зерттеуге міндетті.

Барлық өзге жағдайларда сот салық органында оның талаптарының мәні бойынша негізділігін тексермей хабарлама шығару үшін заңда көзделген негіздердің бар-жоғын анықтауы жеткілікті. Олай болмаған жағдайда болашақ салықтық тексерулердің, оның ішінде камералдық бақылау нәтижелері бойынша хабарламаны орындамау мәселесі бойынша жоспардан тыс тақырыптық тексерулердің нәтижелері алдын ала шешілетін болады.

Салық органы:

түсініктеме салық төлеушінің ұсынуына жатпайтын (Салық кодексінің 96-бабының 3-тармағы) және бұзушылықтар жойылмаған;

камералдық бақылау нәтижелері бойынша хабарламаға түсініктеме ұсыну не шағым беру үшін Салық кодексінде белгіленген мерзім өткізіп алынған және бұзушылықтар жойылмаған;

заңды күшіне енген сот шешімімен Салық кодексінің 96-бабы 3-тармағына сәйкес салық төлеушіге шығарылған хабарламаны заңсыз деп тану туралы талап қоюды қанағаттандырудан бас тартылған және бұзушылықтар жойылмаған жағдайларда да хабарламаны орындалмаған деп тану туралы шешім шығаруға құқылы.

Хабарламаны орындалмаған деп тану туралы шешімге шағымды (талап қоюды) салық төлеуші оны жоғары тұрған салық органына және (немесе) уәкілетті органға немесе сотқа берген (алған) күннен бастап он жұмыс күні ішінде беруі мүмкін.

Шағым (талап қою) берілуі мүмкін органды таңдау құқығы салық төлеушіге тиесілі...

...Бұл ретте Салық кодексінің 117-бабының 3-тармағына сәйкес салық органдарының тиісті салық кезеңі үшін салықтарды төлеу мерзімі басталғаннан кейін салықтардың есептелген сомаларын қайта қарауы нәтижесінде пайда болған жеке тұлғалардан мүлік салығы, жер салығы және көлік құралдары салығы бойынша бересі сомасына өсімпұл есептелмейтінін назарда ұстаған жөн...

...28. Талап қоюшылардың салық органдарының әрекеттері мен актілеріне шағым жасауының барлық кезеңдерінде сот әкімшілік қарау болған жағдайларда тараптарды татуластыру және дауды салық органының өз бетінше шешу мүмкіндіктерін қарастыруы керек (мысалы, техникалық қателер болған кезде ақпараттық жүйелерге өзгерістер енгізу, камералдық бақылау хабарламалары үшін "орындалған" мәртебесін көрсету және тағы басқа)...

...ӘРПК-нің 98-бабының алтыншы бөлігіне сәйкес өтініш берушіге зиян келтіру үшін шағым жасауға жол берілмейді. Салық кодексінің 186-бабының тәртібімен тақырыптық тексеру салық төлеушінің (салық агентінің) шағымын қарау барысында тағайындалатындықтан, уәкілетті орган тексеру нәтижелері бойынша дау айтылған хабарламада есепке жазылмаған салықтардың, бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің, өсімпұлдардың қосымша сомаларын есепке жазу туралы шешім қабылдай алмайды.

Жоғары тұрған органның (уәкілетті органның) салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарламаға шағымды қарау нәтижелері бойынша қабылданған шешімі сотта дау айтудың нысанасы бола алмайды, өйткені ол құқықтық салдарға әкеп соқпайды. Салықтық тексерудің нәтижелері туралы хабарлама өзгеріссіз қалдырылған кезде көрсетілген хабарламаға, ал оның бір бөлігінің күшін жойған кезде – шағымды қарау нәтижелері бойынша шығарылған хабарламаға сот тәртібімен дау айтылуы мүмкін.

30. Салық кодексінің 148-бабына сәйкес нұсқама салықтық тексеру жүргізу үшін негіз болып табылады.

Тексеруді тағайындау туралы акт ретінде нұсқама сот дауының дербес нысанасы болуы мүмкін, өйткені ол салық органының билік өкілеттіктерін жүзеге асыруы шеңберінде шығарылады, салық төлеуші (салық агенті) үшін құқықтық салдарға әкеп соғады...

...Жоспардан тыс тексерулер Салық кодексінің 145-бабының 3-тармағында және Кәсіпкерлік кодекстің 144-бабының 3-тармағында көрсетілген негіздер болмаған кезде тағайындалуы және жүргізілуі мүмкін емес. Мұндай тексерулер тексеру жүргізу үшін негіздер болмаған кезде шығарылса Кәсіпкерлік кодекстің 156-бабы 1-тармағының және 2-тармағы 1) тармақшасының негізінде жарамсыз, ал оларды тағайындау туралы актілер заңсыз деп танылуға және олардың күші жойылуға жатады.

31. Салық кодексінің 159-бабы ережелерінің негізінде салықтық тексеру нәтижелері бойынша шешім салық органы салықтық тексеру нәтижелеріне қатысты шығарған салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарлама болып табылады. Салық төлеуші (салық агенті) салықтардың және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің, міндетті зейнетақы жарналарын, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарын есептеу, ұстап қалу, аудару жөніндегі міндеттемелердің есепке жазылған сомаларымен, міндетті әлеуметтік медициналық сақтанды руға әлеуметтік аударымдарды және (немесе) жарналарды есептеумен және төлеумен, залалдарды азайтумен, бейрезиденттердің кірістерінен төлем көзінен ұсталған ҚҚСның және (немесе) корпоративтік (жеке) табыс салығының асып кету сомаларын қайта рудың расталмауымен келіспеген жағдайда, сот тәртібімен хабарламаға ғана шағым жасалады. Сот дау айтылған сомаларды есепке жазудың заңдылығын салықтық тексеру актісінде жазылған тұжырымдарды ескере отырып тексереді.

Егер салық төлеуші салықтық тексеру актісінің жоғарыда келтірілген салдарларға әкеп соқпаған, алайда өзінің құқықтары мен міндеттеріне, оның ішінде болашақ салық кезеңдерінде де әсер ететін тұжырымдарымен келіспесе, аталған акті даулануы мүмкін. Тексеру актісіне шағым жасау салық органдары лауазымды адамдарының әрекеттеріне шағым жасау ретінде Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген тәртіппен жүзеге асырылады.

Салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарламаны орындау салық төлеушіні орындалған хабарламаға Салық кодексінде көзделген тәртіппен және мерзімдерде шағым жасау құқығынан айырмайды.

Салықтық тексеру актісінің мазмұны Салық кодексінің 158-бабы 1-тармағының талаптарына сәйкес келуге тиіс. Салық органының салық төлеуші (салық агенті) жол берген Қазақстан Республикасының салық және өзге де заңнамасының бұзушылығы туралы тұжырымдары заңнама нормаларына сілтеме жасалып, бұзушылықтар туралы куәландыратын дәлелдер негізделіп және мән-жайлар ашылып, баяндалуы тиіс.

ӘРПК-нің 129-бабының үшінші бөлігіне сәйкес, салықтық тексеру нәтижелеріне шағымдану туралы талап қоюды қарау кезінде салық органы салықтық тексеру актісінде жазылған салық төлеушінің салық және өзге де заңнаманы бұзғанын куәландыратын тұжырымдар мен негіздемелерге ғана сілтеме жасай алады...

...32. Салық кодексінің 6-бабында белгіленген салық салудың айқындылығы қағидатына сәйкес Қазақстан Республикасының салықтары мен бюджетке төленетін төлемдері айқын болуға тиіс.

Салық салудың айқындылығы салық төлеушінің салықтық міндеттемесінің, салық агентінің салықтарды есептеу, ұстап қалу және аудару жөніндегі міндетінің туындауының, орындалуының және тоқтатылуының барлық негіздері мен тәртібінің Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгіленуін білдіреді...

...Салық органының даулы актіні қабылдауы үшін негіз болған мәнжайларды дәлелдеу міндеті салық органына жүктеледі...

...ӘРПК-нің 128-бабының ережелерін ескере отырып, салық органына салық төлеушіде салық пайдасы туындауының заңсыздығы дәлелдемелерін сотқа ұсыну бойынша міндет жүктелген.

35. Салық төлеуші салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарламаға не Салық кодексінің 18-тарауының 2-параграфында белгіленген салықтық тексерулер жүргізу тәртібі мен мерзімдерін салық органының бұзушылықтарының негізі бойынша тексеру актісіне дау айтқан кезде сот жол берілген бұзушылықтардың сипатын және олардың тексеру нәтижелерінің заңдылығы мен негізділігіне әсерін бағалауды негізге алуы керек. Атап айтқанда, Салық кодексінің 148-бабына сәйкес салықтық тексеру жүргізу үшін негіз болып табылатын нұсқамасыз не кейіннен заңсыз деп танылған нұсқаманың негізінде жүргізілген тексеру нәтижелері заңсыз деп танылуға жатады.

Егер Кәсіпкерлік кодексінің 146-бабының 1-тармағын бұза отырып, қарсы тексеруді қоспағанда, салықтық тексеруді жүргізуге арналған нұсқама құқықтық статистика және арнайы есепке алу саласындағы уәкілетті органда тіркелмеген болса, жоғарыда көрсетілген салдарлар туындайды...

Қысқартулар

ӘРПК – Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс

АПК – Әкімшілік процестік кодекс

Салық кодекс – Қазақстан Республикасының «Салық және бютжетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы»

МКД, Департамент – Мемлекеттік кірістер департаменті

МКБ, Басқарма – Мемлекеттік кірістер басқармасы

ҚК – Қылмыстық кодексі

ҚПК – Қылмыстық-процестік кодексі

КПН – корпоративтік табыс салығы

ҚҚС – қосымша құн салығы

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы