Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 40-бабына түсініктеме. Жаза түрлері

1. Қылмыстық теріс қылық жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға негізгі жазалардың мынадай түрлері қолданылуы мүмкін:

1) айыппұл;

2) түзеу жұмыстары;

3) қоғамдық жұмыстарға тарту;

4) қамаққа алу;

5) шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды Қазақстан Республикасының шегінен шығарып жіберу.

2. Қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға негізгі жазалардың мынадай түрлері қолданылуы мүмкін:

1) айыппұл;

2) түзеу жұмыстары;

2-1) қоғамдық жұмыстарға тарту;

3) бас бостандығын шектеу;

4) бас бостандығынан айыру;

5) өлім жазасы. Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 29 желтоқсандағы № 89-VII Заңымен алып тасталды.

3. Қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға негізгі жазамен қатар қосымша жазалардың мынадай түрлері қолданылуы мүмкін:

1) мүлкін тәркілеу;

2) арнаулы, әскери немесе құрметті атағынан, сыныптық шенінен, дипломатиялық дәрежесінен, біліктілік сыныбынан және мемлекеттік наградаларынан айыру;

3) белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру;

3-1) Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыру;

4) шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды Қазақстан Республикасының шегінен шығарып жіберу.

Түсіндіріліп отырған нормада жазалар жүйесін құрайтын, неғұрлым жеңіл жазадан неғұрлым қатаң жазаға қарай құрылған жаза түрлерінің тізбесі берілген. Бұл қағида жазаны тағайындаудың жалпы негіздеріне сәйкес келеді, оған сәйкес жазаның неғұрлым қатаң түрі неғұрлым жеңіл жаза түрі жазаның мақсаттарына қол жеткізуді қамтамасыз ете алмайтын жағдайларда ғана қолданылады.

Ұсынылған тізбе түпкілікті болып табылады және кеңейтілген түсіндіруге жатпайды. Сот сотталған адамға тиісті тізбеде көрсетілмеген жазаны тағайындай алмайды.

Тағайындау тәртібіне қарай қылмыстық жазаның барлық түрлері негізгі және қосымша болып жіктеледі. Айта кету керек, ҚР ҚК-нің 40-бабына 2017 жылғы 11 шілдедегі, 2018 жылғы 12 шілдедегі және 2019 жылғы 21 қаңтардағы Қазақстан Республикасының заңдарымен өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

Атап айтқанда, қылмыстық теріс қылық үшін негізгі жаза түрі ретінде «шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды Қазақстан Республикасының шегінен шығарып жіберу», ал қылмыс жасағаны үшін негізгі жаза түрі ретінде «қоғамдық жұмыстарға тарту» қосымша енгізілді (ҚК-нің 40-бабының 1 және 2-бөліктері). Қосымша жаза ретінде «Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыру» енгізілді.

Негізгі жазалар — қылмыстық заңда көзделген, жаза алдына қойылған мақсаттарды іске асыруда негізгі рөл атқаруға арналған жаза түрлері. Олар ҚР ҚК Ерекше бөлімінің баптарында көзделген барлық қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін санкцияларда көрсетіледі және сот кінәлі адамға жаза тағайындау қажеттігі туралы қорытындыға келген кезде әрдайым тағайындалады.

Негізгі жазалар сотпен тек санкцияларда болған жағдайда ғана тағайындалады, ал заңда тікелей көзделген айрықша жағдайларда басқа жазаны ауыстыру тәртібімен санкцияларда көрсетілмеген жағдайда да қолданылуы мүмкін (64-бап «Шартты түрде соттаудың күшін жою», 65-бап «Шын өкінуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату», 80-бап «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы», 81-бап «Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлері», 82-бап «Кәмелетке толмағандарға жаза тағайындау», 84-бап «Тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шаралары», 85-бап «Тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шараларының мазмұны мен қолданылу мерзімдері»).

Қылмыстық теріс қылық жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға негізгі жазалардың мынадай түрлері қолданылады: 1) айыппұл, 2) түзеу жұмыстары, 3) қоғамдық жұмыстарға тарту, 4) қамаққа алу, 5) шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды Қазақстан Республикасының шегінен шығарып жіберу (ҚК-нің 40-бабының 1-бөлігі).

Қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға негізгі жазалардың мынадай түрлері қолданылады: 1) айыппұл, 2) түзеу жұмыстары, 2-1) қоғамдық жұмыстарға тарту, 3) бас бостандығын шектеу, 4) бас бостандығынан айыру, 5) өлім жазасы (ҚК-нің 40-бабының 2-бөлігі).

Қосымша жазалар — қылмыстық заңда көзделген, қосымша жүктеме атқаратын және жаза алдына қойылған мақсаттарды іске асыруда көмекші рөл орындайтын жаза түрлері. Олар санкцияларда барлық қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін емес, тек кейбіреулері үшін ғана көрсетіледі және бір жағдайларда міндетті түрде тағайындалуға тиіс болса, басқа жағдайларда факультативтік (міндетті емес) сипатта болады. Мұндай жазалар сотпен тек негізгі жазаларға қосымша ретінде ғана тағайындалады — істің мән-жайлары мен кінәлі адамның жеке басының ерекшеліктерін ескере отырып, жазаның негізгі шарасының жазалау және (немесе) тәрбиелік-алдын алу мүмкіндіктерін күшейту, жаза мақсаттарын неғұрлым табысты іске асыру үшін оған қажетті арнайы бағыт беру қажет болған жағдайларда.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға негізгі жазамен қатар қосымша жазалардың мынадай түрлері қолданылуы мүмкін: 1) мүлкін тәркілеу; 2) арнаулы, әскери немесе құрметті атағынан, сыныптық шенінен, дипломатиялық дәрежесінен, біліктілік сыныбынан және мемлекеттік наградаларынан айыру; 3) белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру; 3-1) Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыру; 4) шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды Қазақстан Республикасының шегінен шығарып жіберу (ҚК-нің 40-бабының 3-бөлігі).

Негізгі және қосымша жазаларды дұрыс үйлестіру жазаны даралау қағидатын дәйекті түрде жүзеге асыруға, жаза мақсатына неғұрлым табысты қол жеткізуге ықпал ететінін атап өткен жөн. Осыған байланысты соттар әрбір іс бойынша үкім шығару кезінде қосымша жазаларды қолдану қажеттілігі туралы мәселені, әсіресе ауыр, аса ауыр, террористік, экстремистік және сыбайлас жемқорлық қылмыстар жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамдарға қатысты қарастыруы тиіс.

ҚР ҚК-нің 2014 жылғы жаза жүйесі елеулі өзгерістерге ұшырады. Қылмыстық заңға қылмыстық жазаланатын іс-әрекеттердің қылмыстар мен қылмыстық теріс қылықтардан тұратын екі буынды жүйесінің енгізілуіне байланысты жаза жүйесі де екі топқа — қылмыстық теріс қылық жасағаны үшін тағайындалатын жазаларға және қылмыс жасағаны үшін тағайындалатын жазаларға бөлінді.

Айыппұл, түзеу жұмыстары, қоғамдық жұмыстарға тарту қылмыстық теріс қылықтар үшін де, қылмыстар үшін де тағайындалады. Қамаққа алу тек қылмыстық теріс қылықтар үшін ғана қолданылады, ал бас бостандығын шектеу, бас бостандығынан айыру, өлім жазасы тек қылмыстар үшін ғана қолданылады.

Қылмыстық теріс қылықтар үшін қосымша жазаның жаңа түрлері — шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды Қазақстан Республикасының шегінен шығарып жіберу, Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыру енгізілді.

Бұл ретте қылмыс жасағаны үшін шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды Қазақстан Республикасының шегінен шығарып жіберу қосымша жаза түрі ретінде, ал қылмыстық теріс қылық жасағаны үшін негізгі де, қосымша да жаза түрі ретінде тағайындалуы мүмкін екенін ескеру қажет.

Сот осы жаза түрін қосымша жаза ретінде орындаған кезде, ол негізгі жаза түрін өтегеннен кейін немесе ҚР ҚАК-нің 161-бабы 1-бөлігінің 3), 5), 6) және 7) тармақтарында көзделген негіздер бойынша жазаны одан әрі өтеуден босатылғаннан кейін, ал шартты түрде соттау қолданылған жағдайларда үкім заңды күшіне енген кезден бастап орындалады.

Жазалар жүйесі едәуір қайта қаралды, бұл ретте бас бостандығынан айыруға балама шараларды кеңінен қолдануға басымдық берілді. Мәселен, айыппұлды қолдану аясы адам өліміне әкеп соғумен байланысты емес ауырлығы онша емес және ауырлығы орташа қылмыстардың барлығына дерлік кеңейтілді.

Түзеу жұмыстарының мазмұны мен орындалу тәртібі өзгертілді, олар айыппұлға ең жақын балама ретінде белгіленіп, бюджетке төленуге жататын соманың нақты мөлшерімен есептеледі.

Бас бостандығын шектеу сияқты жаза түрінің қолданылу аясы ауырлығы онша емес және ауырлығы орташа қылмыстардың барлығына, сондай-ақ ауыр қылмыстардың бір бөлігіне таратылды. Бұл жаза пробациялық бақылауда болуды, сондай-ақ сотталған адамды қоғамдық пайдалы еңбекке тартуды көздейді, бұл қылмыстан кейінгі мінез-құлықты түзетуді күшейтуге мүмкіндік береді.

Жазаның жалғыз түрі ретінде бас бостандығынан айыру тек қылмыстық топ құрамында жасалатын; адам өліміне әкеп соғумен байланысты; аса ауыр қылмыстар, оның ішінде террористік, сыбайлас жемқорлық қылмыстары, сондай-ақ соғыс уақытында немесе ұрыс жағдайында жасалған әскери қылмыстар және ауыр қылмыстар үшін ғана сақталды.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік даулар Қазақстандағы заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар