Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 78-бабына түсініктеме. Рақымшылық жасау актісі немесе кешірім жасау негізінде қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босату

1. Рақымшылық жасау туралы актіні Қазақстан Республикасының Парламенті жеке-дара айқындалмаған адамдар тобына қатысты шығарады.

2. Рақымшылық жасау туралы актінің негізінде қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасаған адамдар қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін. Қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдар жазадан босатылуы мүмкін не оларға тағайындалған жаза қысқартылуы немесе жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін, не мұндай адамдар жазаның қосымша түрінен босатылуы мүмкін. Ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдарға тағайындалған жазаның мерзімі қысқартылуы мүмкін. Жазасын өтеген немесе оны одан әрі өтеуден босатылған адамдардың сотталғандығы рақымшылық жасау туралы актімен алып тасталуы мүмкін.

Кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар жасаған адамдарға, мұндай қылмысты он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамның басқа кәмелетке толмаған адамға қатысты жасаған жағдайын қоспағанда, террористік қылмыстар, экстремистік қылмыстар, азаптаулар жасаған адамдарға, сондай-ақ қылмыстардың қайталануы немесе қылмыстардың қауіпті қайталануы кезінде жаза тағайындалған адамдарға рақымшылық жасау туралы акт қолданылмайды.

3. Айыптау үкімі заңды күшіне енген жеке-дара айқындалған адамға, сондай-ақ шет мемлекеттің сот үкімі бойынша тағайындалған жазаны Қазақстан Республикасының аумағында өтеп жүрген немесе өтеп болған адамға қатысты кешірім жасау туралы актіні Қазақстан Республикасының Президенті шығарады.

4. Кешірім жасау кезінде қылмыс жасағаны үшін сотталған адам жазаны одан әрі өтеуден босатылуы мүмкін не оған тағайындалған жаза қысқартылуы немесе жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін, не мұндай адам жазаның қосымша түрінен босатылуы мүмкін. Жазасын өтеген немесе оны одан әрі өтеуден босатылған адамның сотталғандығы кешірім жасау туралы актімен алып тасталуы мүмкін.

Рақымшылық — мемлекеттік саясат пен қылмыстық құқықтың ең көне институттары мен құралдарының бірі. Бүгінде рақымшылық институты мемлекеттердің басым көпшілігіне белгілі, алайда ол барлық жерде әртүрлі қолданылады.

Рақымшылық — қылмыс жасаған адамдарды мемлекеттің кешіру нысаны. «Рақымшылық» терминінің өзі гректің amnestia — ұмыту, кешіру деген сөзінен шыққан. Рақымшылық жариялау Қазақстан Республикасы Парламентінің айрықша құзыреті болып табылады (Конституцияның 54-бабы 1-тармағының 6) тармақшасы).

«Рақымшылық» ұғымының заңнамалық анықтамасы жоқ. Теорияда рақымшылықтың құқықтық табиғатына қатысты пікір бірлігі жоқ, алайда көптеген ғалымдар оның нормативтік сипатын атап көрсетеді, өйткені рақымшылық жариялау туралы акт құқық қолдану субъектілері кейіннен іске асыруға жататын құқық нормаларын қамтиды.

Рақымшылықты Қазақстан Республикасының Парламенті рақымшылық жариялау туралы қаулы және рақымшылық жариялау туралы қаулыны қолдану тәртібі туралы қаулы қабылдау арқылы жариялайды. Бұл құжаттар өзара байланысты ережелерді қамтиды және бір қаулыны екіншісінсіз қолдану мүмкін емес. Рақымшылық жариялау туралы қаулыда рақымшылық қолданылатын адамдар, оны қолдану шарттары, сондай-ақ рақымшылық қолданылмайтын адамдар көрсетіледі. Рақымшылықты қолдану тәртібі туралы қаулыда рақымшылық жасау актісін орындау жүктелетін органдар көрсетіледі, құқықтық құжаттың кейбір ережелері мен терминдеріне түсініктеме беріледі. Рақымшылық жариялау туралы қаулының кіріспе бөлімінде оны жариялаудың негізі ретінде, әдетте, гуманизм қағидаты көрсетіледі.

Рақымшылық жариялау туралы қаулы бірегей нормативтік құқықтық акт болып табылады деп айтуға болады. Қазақстан Республикасы Парламентінің рақымшылық туралы қаулылар қабылдауы ҚР Конституциясында көзделген, бұл оларды басқа нормативтік актілерден ерекшелендіреді және олардың ерекше конституциялық табиғаты бар.

Демек, рақымшылық — Қазақстан Республикасының Парламенті қабылдайтын, өзінің қолданылуын: а) қылмыс жасаған, бірақ оларға қатысты айыптау үкімі шығарылмаған адамдарға немесе б) сот үкімімен жазаның белгілі бір түрлері мен мерзімдеріне сотталған адамдарға тарататын нормативтік сипаттағы акт. Көбінесе мұндай актілерде кінәлі адамның жеке басын сипаттайтын жекелеген белгілерге (жынысы, жасы және т.б.) де сілтеме жасалады. Бірақ кез келген жағдайда рақымшылық қолданылатын адамдар актіде жеке-дара (дербес) айқындалмайды. Сондықтан рақымшылық жасау актісін шығару басқа құқық қорғау органдарының кейіннен құқық қолдану қызметін жүзеге асыруын (қылмыстық істі тоқтату туралы қаулылар немесе ұйғарымдар шығару, жазаны орындауды жүзеге асыратын органның жазаны өтеуден босату туралы қаулысы және т.б.) көздейді. Осылайша, нақты адамға рақымшылықты қолданудың тікелей заңдық негізі тиісті органның құқық қолдану актісі болып табылады.

Рақымшылық жариялау туралы қаулы қылмыстық құқық нормаларын жоймайтынын және өзгертпейтінін, іс-әрекеттің қылмыстылығын және жазаланушылығын жоймайтынын ескеру қажет. Сондай-ақ рақымшылық жасау актісімен сот үкімінің заңдылығы, негізділігі және әділдігі күмәнға алынбайды.

Рақымшылық актілерін құқықтың қандай да бір бір ғана саласына толықтай жатқызуға болмайды.

Рақымшылық институты конституциялық, қылмыстық, қылмыстық-процестік және қылмыстық-атқару құқығының нормаларын қамтиды. Бұл институт кешенді болып табылады, қылмыстық жауаптылықтың әртүрлі сатыларында қолданылады және қылмыс жасаған адамдардың жағдайын жеңілдетудің әртүрлі түрлерін көздейді: қылмыстық жауаптылықтан босату (күдіктілер мен айыпталушылар), жазадан босату (сотталғандар), сотталғандықты алып тастау (жазасын өтегендер).

Егер рақымшылық жасау актісі істі мәні бойынша сот талқылауы басталғанға дейін күшіне енсе, күдіктілерді (айыпталушыларды) қылмыстық жауаптылықтан босату сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының немесе соттың іс жүргізуіндегі қылмыстық істі тоқтату не қылмыстық қудалауды тоқтату арқылы жүзеге асырылады. Егер күдікті (айыпталушы) қылмыстық қудалауды тоқтатуға қарсылық білдірсе, қылмыстық іс бойынша іс жүргізу жалпы тәртіппен жалғастырылады. Мәселен, ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 3) тармағына сәйкес, егер рақымшылық актісі жасалған әрекеттер үшін жазаны қолдануды жоятын болса, ол қылмыстық істі тоқтату негіздерінің бірі болып табылады. Ал ҚПК-нің 35-бабының 4-бөлігіне сәйкес, ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 3) тармағында (ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 4) және 11) тармақтарымен қатар) көрсетілген негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтатуға арыз беруші қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам ретінде тікелей көрсеткен адам (қорғалуға құқығы бар куә), күдікті, айыпталушы, сондай-ақ сотталушы немесе оның заңды өкілдері қарсылық білдірген жағдайда жол берілмейді. Мұндай жағдайда іс бойынша іс жүргізу жалғастырылады және оған негіздер болған кезде адамды жазадан немесе қылмыстық жауаптылықтан босату арқылы айыптау үкімін шығарумен аяқталады.

Қылмыстық істі тоқтату бір мезгілде қылмыстық қудалауды да тоқтатуға әкеп соғады.

Егер рақымшылық жасау актісі сот талқылауы барысында күшіне енсе, сот сот отырысында қылмыстық істі тоқтатады немесе сотталушы қылмыстық қудалауды тоқтатуға қарсылық білдірген жағдайда, қылмыстық істі мәні бойынша шешкенге дейін қарауды жалпы тәртіппен жалғастырады. Айыптау үкімі шығарылған және рақымшылықты қолдануға негіздер болған жағдайда сот сотталған адамды жазадан босатады. Айыптау үкімі болған кезде тек жазадан босату туралы ғана сөз болуы мүмкін, қылмыстық жауаптылықтан босату туралы сөз болмайды.

Рақымшылық сотталған адамның жағдайын жеңілдетудің бірнеше түрін көздейді: негізгі жазадан босату; тағайындалған жазаның мерзімін (мөлшерін), оның ішінде жазаның өтелмеген бөлігін қысқарту; тағайындалған жазаны жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстыру; қосымша жазадан босату.

Рақымшылық жасау актісі ол күшіне енген сәтте өтелмеген немесе орындалмаған жазаларға ғана қолданылады.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігіне сәйкес, рақымшылық жасау туралы актінің негізінде қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасаған адамдар қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін. Бұдан басқа, түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінен туындайтындай, қылмыстық жауаптылықтан босатумен қатар, қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдар жазадан босатылуы мүмкін не оларға тағайындалған жаза қысқартылуы немесе жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін, не мұндай адамдар жазаның қосымша түрінен босатылуы мүмкін. Сотталған адам жазаны одан әрі өтеуден босатылуы мүмкін.

Бұдан әрі, түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігіне сәйкес, ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдарға рақымшылық жасау актісінің негізінде тағайындалған жазаның мерзімі қысқартылуы мүмкін.

Жоғарыда баяндалғандардан көрініп тұрғандай, қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес және орташа ауырлықтағы қылмыс жасаған адамдар қылмыстық жауаптылықтан босатылуы немесе жазадан босатылуы мүмкін, не оларға тағайындалған жаза қысқартылуы немесе жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін, не мұндай адамдар қосымша жазадан босатылуы мүмкін.

Бұдан айырмашылығы, ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдарға тағайындалған жазаның мерзімі ғана қысқартылуы мүмкін. Босату туралы сөз болмайды.

Соңғысы, түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігіне сәйкес, жазасын өтеген немесе оны одан әрі өтеуден босатылған адамдардың сотталғандығы рақымшылық жасау актісімен алып тасталуы мүмкін.

Созылмалы немесе жалғасатын қылмыстар жасаған адамдарға рақымшылық жасау актісін қолдану белгілі бір ерекшелікпен сипатталады. Рақымшылық рақымшылық актісі шығарылғанға дейін аяқталған созылмалы қылмыстарға қолданылады. Ал рақымшылық жарияланғаннан кейін де жалғасқан созылмалы қылмыстарға ол қолданылмайды. Рақымшылық оны жариялағанға дейін аяқталған жалғасатын әрекеттерге қолданылады және егер жалғасатын әрекетті құрайтын қылмыстық әрекеттердің кем дегенде біреуі рақымшылық жарияланғаннан кейін жасалса, қолданылмайды.

Егер рақымшылық жасау актісі үкім жарияланғаннан кейін, бірақ ол заңды күшіне енгенге дейін шығарылса, екінші сатыдағы сот үкімді өзгеріссіз қалдырады және егер үкім басқа негіздер бойынша күшін жоюға немесе өзгертуге жатпаса, сотталған адамды жазаны өтеуден босатады.

Қылмыстық жауаптылықтан босатылған адам өзінің құқыққа қайшы әрекеттерімен келтірілген зиянды өтеу міндетінен босатылмайды.

Рақымшылық актілері, әдетте, белгілі бір қоғамдық-саяси оқиғаларға орай шығарылады. 1991 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңде 6 рақымшылық актісі шығарылды. Рақымшылық қаншалықты жиі қолданылуы мүмкін? Бұл мәселе заңмен реттелмеген, сондықтан рақымшылық актілері заң шығарушының қалауы бойынша кез келген жиілікте шығарылуы мүмкін.

Қоғамда және кейбір мамандар арасында кейде рақымшылықтан толықтай бас тарту немесе оны жариялауды едәуір қысқарту қажеттігі туралы идея айтылады, өйткені мұндай актілер арқылы қылмыстық жауаптылықтың бұлтартпастығы және әлеуметтік әділеттілік қағидаттарына нұқсан келтіріледі. Рақымшылық институтын жиі пайдалану оның табиғи түрде құнсыздануына әкелетінін, мұндай актінің құндылығы төмендейтінін және заң шығарушы осы акт арқылы қол жеткізгісі келген мақсаттарға қол жеткізілмейтінін мойындау қажет. Бірнеше рет жарияланған «экономикалық» деп аталатын рақымшылықтардың көзге көрінетін нәтижелер бермегені белгілі.

Дегенмен, рақымшылық қылмыстық құқықтың кез келген институты сияқты белгілі бір функцияларды атқаратынын, белгілі бір әлеуметтік жүктемені көтеретінін ескеру қажет. Ең алдымен, рақымшылық кешіру, мейірімділік актісі ретінде көрініс табады. Рақымшылық арқылы заң шығарушы жазалау саясаты мен жазалау практикасына белгілі бір түзетулер енгізеді. Біз үшін бұл жағы өте маңызды. Бас бостандығынан айыру жазасының шамадан тыс қолданылатынын мойындау қажет. Белгілі бір дәрежеде рақымшылық бас бостандығынан айыру орындарының жүктемесін азайтады, өкінішке қарай, олар кейіннен өте тез қайта толады.

ҚР Жоғарғы Сотының «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының 9-тармағына сәйкес:

«Соттың рақымшылық жасау актісінің негізінде қылмыстық істі тоқтату туралы мәселені ҚПК-нің 321-бабының бірінші бөлігіне сәйкес сотталушының қатысуымен алдын ала тыңдау өткізу арқылы қарауы қажет. Бұл ретте істі тоқтату туралы қаулы сот рақымшылық актісін қолдануға кедергі келтіретін мән-жайлар болмаған кезде шығарады, онда істі тоқтатудың негіздері және сотталушының рақымшылық жасау актісін қолдануға келісімі көрсетіледі. Сотталушының келісімі деп оның тағылған айыпты және мәлімделген азаматтық талапты толық мойындауы түсініледі. Істі тоқтату туралы қаулы ҚПК-нің 327-бабының талаптарына сәйкес келуге және азаматтық талапты өндіріп алу мәселелерін шешуге тиіс. Бұл ретте ҚПК-нің 170-бабының бірінші бөлігінің талаптарына сәйкес сот азаматтық талапты толық көлемде қанағаттандыруға тиіс екенін ескеру қажет. Осы қаулыда сот ҚПК-нің 118-бабының үшінші бөлігінде белгіленген тәртіппен заттай дәлелдемелер туралы мәселені де шешеді. Сотталушы өзін кінәсіз деп есептеген немесе азаматтық талаппен келіспеген жағдайда, сот басты сот талқылауын тағайындайды және өткізеді, ол оған негіздер болған кезде кінәлі адамға жаза тағайындап, одан босату арқылы айыптау үкімін шығарумен аяқталады.

Егер сот тергеуі барысында рақымшылық актісін қолдануға кедергі келтіретін мән-жайлар анықталмаса, сот ҚПК-нің 343-бабына сәйкес рақымшылық салдарынан істі тоқтатады.

Заттай дәлелдемелер ретінде қылмыстық жолмен табылған ақша мен өзге де құндылықтар, заңсыз кәсіпкерлік және контрабанда заттары танылған қылмыстық істер бойынша рақымшылық актісін қолдану мәселесі басты сот талқылауында шешіледі, өйткені ҚПК-нің 118-бабы үшінші бөлігінің 4) тармағына сәйкес бұл заттар сот үкімі бойынша мемлекет кірісіне айналдыруға жатады».

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігіне сәйкес, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасаған адамдарға, мұндай қылмысты он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамның басқа кәмелетке толмаған адамға қатысты жасаған жағдайын қоспағанда, террористік қылмыстар, экстремистік қылмыстар, азаптаулар жасаған адамдарға, сондай-ақ қылмыстардың қайталануы немесе қылмыстардың қауіпті қайталануы кезінде жаза тағайындалған адамдарға рақымшылық жасау туралы акт қолданылмайды.

Кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстардың тізбесі ҚК-нің 3-бабының 42) тармағында; террористік қылмыстардың тізбесі — 30) тармағында; экстремистік қылмыстардың тізбесі — ҚК-нің 3-бабының 39) тармағында берілген (ҚК-нің 3-бабына түсініктемені қараңыз).

Азаптау үшін қылмыстық жауаптылық ҚК-нің 146-бабында көзделген.

ҚК-нің 14-бабының 1-бөлігіне сәйкес, егер адам бұрын ауыр қылмыс жасағаны үшін бас бостандығынан айыруға сотталған болса, оның ауыр қылмыс жасауы қылмыстардың қайталануы деп танылады.

ҚК-нің 14-бабының 2-бөлігіне сәйкес, қылмыстардың қауіпті қайталануы деп адамның:

ауыр қылмыс жасауы, егер бұрын бұл адам ауыр қылмыс жасағаны үшін екі рет бас бостандығынан айыруға сотталған болса немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталған болса;

аса ауыр қылмыс жасауы, егер бұрын ол ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін бас бостандығынан айыруға сотталған болса танылады.

Кешірім жасау актісі айыптау үкімі заңды күшіне енген жеке-дара айқындалған адамға қатысты шығарылады. Кешірім жасау актісі Қазақстан Республикасында шет мемлекеттің сот үкімі бойынша тағайындалған жазаны өтеп жүрген адамға қатысты да қолданылуы мүмкін.

Қолданыстағы заңнамада «рақымшылық» және «кешірім жасау» ұғымдары құқықтық табиғаты жағынан әртүрлі институттарды білдіру үшін қолданылғанымен, бұрын олар бір ғана терминмен — «кешірім жасау» терминімен қамтылғанын атап өткен жөн. Ол жеке-дара кешірім жасау және рақымшылық (жаппай кешіру) түрінде болуы мүмкін еді. Чезаре Беккарианың еңбектерінде кешірім жасаудың екі түрі — кешіру және мейірімділік ажыратылғаны белгілі. Демек, «кешірім жасау» ұғымы сол кезеңдегі шет мемлекеттердің заңнамасында да неғұрлым жалпы (тектік) ұғым ретінде қарастырылған.

Кешірім жасаудың заңнамалық анықтамасы жоқ. Орыс тілінде «помиловать» сөзі «рақымшылық таныта отырып, жазаны жеңілдету немесе жою», ал «миловать» сөзі «аяу, біреудің кінәсін кешіру» дегенді білдіреді (С. И. Ожегов). Сондықтан құқық теориясында ұсынылатын кешірім жасау анықтамалары, әдетте, оның заңдық белгілерін бөліп көрсете отырып, «игілік», «мейірімділік», «кешіру» терминдеріне негізделеді.

Кешірім жасау туралы өтініш білдіру құқығы сотталған адамның конституциялық құқығы болып табылады, кешірім жасау туралы өтінішхатпен тек сотталған адамның өзі (немесе жазасын өтеп болған адам) ғана жүгіне алады.

Кешірім жасау Қазақстан Республикасы Президентінің айрықша құзыреті болып табылады (ҚР Конституциясының 44-бабының 15) тармақшасы).

Кешірім жасау актісі де, рақымшылық жасау актісі сияқты, іс-әрекеттің қылмыстылығын және жазаланушылығын жоймайды, сот үкімінің күшін жоймайды және оған күмән келтірмейді. Кешірім жасау да рақымшылық сияқты ақтау болып табылмайды, ол дұрыс сотталған адамға қолданылады.

Кешірім жасау туралы конституциялық нормалар қылмыстық, қылмыстық-атқару және қылмыстық-процестік заңнамада одан әрі нақтыланады. Мәселен, ҚК-нің 78-бабының 3-бөлігінде айыптау үкімі заңды күшіне енген жеке-дара айқындалған адамға, сондай-ақ шет мемлекеттің сот үкімі бойынша тағайындалған жазаны Қазақстан Республикасының аумағында өтеп жүрген немесе өтеп болған адамға қатысты кешірім жасау туралы актіні ҚР Президенті шығаратыны атап көрсетілген. Осылайша, кешірім жасау актісі айыптау үкімі заңды күшіне енген жеке-дара айқындалған адамға қатысты шығарылады. Кешірім жасау актісі Қазақстан Республикасында шет мемлекеттің сот үкімі бойынша тағайындалған жазаны өтеп жүрген адамға қатысты да қолданылуы мүмкін.

Түсіндіріліп отырған баптың 4-бөлігіне сәйкес, кешірім жасалған жағдайда қылмыс жасағаны үшін сотталған адам жазаны одан әрі өтеуден босатылуы мүмкін не оған тағайындалған жаза қысқартылуы немесе жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін, не мұндай адам жазаның қосымша түрінен босатылуы мүмкін. Жазасын өтеген немесе оны одан әрі өтеуден босатылған адамның сотталғандығы кешірім жасау туралы актімен алып тасталуы мүмкін.

Демек, заңнамадан (ҚК-нің 78-бабының 4-бөлігі) кешірім жасау актісімен: 1) адам жазаны одан әрі өтеуден босатылуы немесе 2) тағайындалған жаза қысқартылуы немесе 3) жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін, 4) жазасын өтеп жүрген немесе оны одан әрі өтеуден босатылған адамның сотталғандығы алып тасталуы мүмкін екені туындайды.

Айтылғандарды қорытындылай келе, кешірім жасауға мынадай анықтама беруге болады: кешірім жасау — Қазақстан Республикасының Президенті өзінің конституциялық өкілеттіктері шеңберінде жүзеге асыратын, қылмыс жасағаны үшін сотталған жеке-дара айқындалған адамға қатысты қолданылатын және оны жазаны одан әрі өтеуден босату, тағайындалған жазаны қысқарту немесе жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстыру не сотталғандығын алып тастау түрінде оның қылмыстық-құқықтық жағдайын жеңілдетуден тұратын соттан тыс акт.

Кешірім жасау туралы өтінішхат ҚР Президентінің 2006 жылғы 5 шілдедегі № 140 Жарлығымен бекітілген ҚР Президенті жанындағы Кешірім жасау мәселелері жөніндегі комиссия туралы ережеге сәйкес қаралады. Осы Ережеде ҚР Конституциясының 44-бабының 15) тармақшасына, 1995 жылғы 26 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» ҚР Конституциялық заңының 19-бабының 6) тармақшасына және 33-бабы 2-тармағының 3) тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Кешірім жасау мәселелері жөніндегі комиссия қызметінің және кешірім жасау туралы өтінішхаттарды қараудың тәртібі айқындалады.

Кешірім жасауды Қазақстан Республикасының Президенті айыптау үкімі заңды күшіне енген адамға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында шет мемлекеттің сот үкімі бойынша тағайындалған жазаны өтеп жүрген немесе өтеп болған адамға қатысты оның өтінішхаты негізінде жүзеге асырады.

Ереженің 3-тармағында ҚР Президенті сотталған адамға немесе жазасын өтеп болған адамға өз қалауы бойынша кешірім жасай алатыны көзделген.

Ереженің 5-тармағына сәйкес кешірім жасау мынадай түрде жүзеге асырылады:

«1) өлім жазасын өмір бойына бас бостандығынан айыруға немесе белгілі бір мерзімге бас бостандығынан айыруға ауыстыру;

1-1) өмір бойына бас бостандығынан айыруды белгілі бір мерзімге бас бостандығынан айыруға ауыстыру;

жазаны одан әрі өтеуден босату не тағайындалған жазаның мерзімін қысқарту;

сот тағайындаған жазаны жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстыру;

3-1) жазаның қосымша түрінен босату;

жазасын өтеген немесе оны одан әрі өтеуден босатылған адамдардың сотталғандығын алып тастау».

Кешірім жасау туралы материалдарды қарауды ҚР Президенті жанындағы Кешірім жасау мәселелері жөніндегі комиссия жүзеге асырады, ол ҚР Президенті жанындағы консультативтік-кеңесші орган болып табылады.

Комиссия құрамына лауазымы бойынша жазаны орындау және азаматтарды оңалту мәселелеріне жетекшілік ететін Бас Прокурордың орынбасары және ҚР Ішкі істер министрлігінің Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің төрағасы кіреді. Комиссия құрамына ҚР Парламентінің депутаттары, үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері және өзге де адамдар кіруі мүмкін.

Кешірім жасау мәселесін қарау кезінде мыналар зерделенеді және ескеріледі:

жасалған қылмыстың қоғамға қауіптілік сипаты мен дәрежесі, сотталған адамның жеке басы, оның мінез-құлқы, еңбекке көзқарасы, жазаның өтелмеген мерзімі, отбасылық жағдайы және кешірім жасау туралы өтінішхатты қарау кезінде маңызы бар басқа да мән-жайлар;

сотталған адамға кешірім жасау актісін қолданудың орындылығы туралы ҚР Жоғарғы Соты Төрағасының, Бас Прокурорының және Ішкі істер министрінің қорытындысы;

жазаны орындайтын органдар әкімшілігінің, қоғамдық бірлестіктер мен еңбек ұжымдарының пікірлері (болған жағдайда);

жәбірленушінің немесе оның заңды өкілінің сотталған адамға кешірім жасау туралы өтініші (болған жағдайда).

Комиссияның жұмыс органы Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Мемлекеттік-құқықтық бөлімі болып табылады, ол:

кешірім жасау туралы ұсынылған материалдарды алдын ала қарауды, Комиссия мен Қазақстан Республикасының Президенті қарауы үшін қажетті материалдарды дайындауды;

Мемлекет басшысының кешірім жасау туралы жарлықтарының уақтылы орындалуын бақылауды;

кешірім жасауды қолдану практикасын қорытуды;

Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі туралы ережеде және Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Кешірім жасау мәселелері жөніндегі комиссия туралы ережеде көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.

Сотталған адам Қазақстан Республикасының Президентінің атына кешірім жасау туралы жазбаша өтінішхатпен жүгінеді.

Өлім жазасына, бас бостандығынан айыруға, қамаққа алуға сотталған адамның кешірім жасау туралы өтінішхаты жазаны орындайтын мекеменің әкімшілігі арқылы беріледі. Қамаққа гауптвахтада жазасын өтеумен сотталған адамның (әскери қызметшінің) кешірім жасау туралы өтінішхаты жазасын өтеу орны бойынша әскери полиция органдары арқылы беріледі. Жазаның өзге де түрлеріне сотталған, шартты түрде сотталған, жазасын өтеу кейінге қалдырылған адамның кешірім жасау туралы өтінішхаты тұрғылықты жері бойынша пробация қызметі арқылы беріледі. Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамның кешірім жасау туралы өтінішхаты тұрғылықты жері бойынша ішкі істер органдары арқылы беріледі. Жазасын өтеп болған немесе оны одан әрі өтеуден босатылған адам Қазақстан Республикасының Президентінің атына кешірім жасау туралы өтінішхатты өз бетінше береді.

Жазаны орындайтын мекемелер мен органдардың әкімшілігі немесе ішкі істер органдары кешірім жасау туралы өтінішхат тіркелгеннен кейін он бес жұмыс күні ішінде оны Ереженің 25-тармағында көрсетілген құжаттармен бірге Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігіне жіберуге міндетті.

Кешірім жасау туралы өтінішхаттың жіберілгені туралы өтініш білдірген адамға үш жұмыс күні ішінде хабарланады.

Кешірім жасау туралы өтінішхатпен бірге келіп түскен материалдарды Комиссияның жұмыс органы Бас прокуратураға, Жоғарғы Сотқа және ҚР Ішкі істер министрлігіне жібереді, олар келіп түскен сәттен бастап бір айдан кешіктірмей қабылданған сот шешімдерінің мазмұны, қылмыстың жасалу мән-жайлары, сотталған адамның жеке басы туралы деректер және кешірім жасау туралы әрбір өтінішхаттың мәні бойынша өз пікірлері көрсетілген қорытындылар ұсынады.

Сотталудың негізсіздігі немесе заңдылықтың бұзылуы туралы тексеруді қажет ететін сілтемелер қамтылған кешірім жасау туралы өтінішхаттарды жұмыс органы немесе Комиссия тиісті мемлекеттік органдарға тексеру үшін жібереді.

Зерделеу қорытындылары бойынша, сондай-ақ тиісті мемлекеттік органдардың қорытындылары алынғаннан кейін кешірім жасау туралы өтінішхатпен бірге материалдар жұмыс органымен Комиссияның қарауына енгізіледі. Комиссия ұсыныстарын қарау нәтижелері бойынша Қазақстан Республикасының Президенті шағым жасауға жатпайтын кешірім жасау туралы жарлық шығарады.

Рақымшылық пен кешірім жасаудың арасында бірнеше айырмашылық бар:

рақымшылық жасау актісін Қазақстан Республикасының Парламенті ҚР заңы түрінде шығарады, ал кешірім жасау актісін Қазақстан Республикасының Президенті жарлық түрінде қабылдайды;

рақымшылық жеке-дара айқындалмаған адамдар тобына қолданылады, ал кешірім жасау — нақты бір адамға қолданылады. Рақымшылықтан айырмашылығы, кешірім жасау кез келген қылмыс жасағаны үшін сотталған адамға қолданылуы мүмкін;

рақымшылық жасау актісі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босату да, жазадан босату да мүмкін, ал кешірім жасау актісі бойынша тек жазадан босату ғана мүмкін. Демек, кешірім жасау күдіктілер мен айыпталушыларға қолданылмайды.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар