Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 89-бабына түсініктеме. Сотталғандықтың өтелу мерзімдері

1. Он сегіз жасқа толғанға дейін қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған адамдар үшін осы Кодекстің 79-бабында көзделген сотталғандықтың өтелу мерзімдері қысқартылады және тиісінше:

1) бас бостандығынан айыруға қарағанда жазаның неғұрлым жеңіл түрлерін нақты өтеу;

2) ауырлығы аз немесе орташа қылмыс үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтегеннен кейін бір жыл;

3) ауыр қылмыс үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтегеннен кейін екі жыл;

4) аса ауыр қылмыс үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтегеннен кейін үш жыл болып белгіленеді.

Сотталғандық — қылмыскер тұлғасының қылмыстық-құқықтық сипаттамасы. Осыған байланысты кәмелетке толмаған адамның жеке басының ерекшеліктері аталған институтты қолдану кезінде ескеріледі.

14 пен 18 жас аралығы — адамның әлеуметтік бейімделу кезеңі, бұл кезең кәмелетке толмаған адамнан елеулі күш-жігерді талап етеді. Екінші жағынан, кәмелетке толмаған адамның жасына тән табиғи қажеттіліктері айтарлықтай жоғары, бірқатар жағдайларда ересек адамның қажеттіліктерінен де жоғары болады (өзін-өзі таныту қажеттілігі, ақылға қонымды және әділ қоғамда өмір сүруге деген ұмтылыс), ал осы қажеттіліктерді іске асыру мүмкіндіктері кәмелетке толмаған адамда өте шектеулі, бұл көбінесе оны қоғамда қабылданған тәртіптер мен нормаларды бұзуға итермелеп, қылмыс жасауға ықпал етеді. Бұдан басқа, кәмелетке толмағандар психикалық тұрғыдан әлі толық жетілмегендіктен, жасаған қылмысы үшін ересек қылмыскерлермен бірдей дәрежеде жауап бере алмайды. Адамның әлеуметтенуі (кәсіп меңгеруі және материалдық тәуелсіздікке қол жеткізуі, отбасын құруы) жас адамның қоғамға деген көзқарасының өте тез өзгеруіне, әлеуметтік нормаларды азды-көпті толық қабылдауына алып келеді. Кәмелетке толмаған адамның жеке басының өзгеру динамикасының жоғары болуы және қылмыс пен оның құқықтық салдары арасындағы әділ арақатынасты қамтамасыз ету талабы кәмелетке толмағандардың сотталғандығын реттейтін арнайы нормалардың болуын көздейді.

ҚК-нің 79-бабында бекітілген ережелер кәмелетке толмағандарға да қолданылады.

Кәмелетке толмаған жасында қылмыс жасаған адамдар үшін сотталғандықтың өтелу мерзімдері ҚК-нің 79-бабының 3-бөлігінде белгіленген мерзімдермен салыстырғанда едәуір қысқартылған. Мұнда кәмелетке толмағандарға қатысты гуманизм қағидаты көрініс табады, өйткені сотталғандықтың мерзімінен бұрын өтелуі оның болуына байланысты қатаң құқықтық шектеулер мен өзге де жағымсыз салдарларды жояды.

Сотталғандықтың өтелу мерзімдері қылмыстың санатына және жазаның түріне байланысты белгіленеді. 18 жасқа толғанға дейін қылмыс жасаған адамдар үшін сотталғандықтың өтелу мерзімдері мыналарды құрайды:

бас бостандығынан айыруға қарағанда жазаның неғұрлым жеңіл түрлерін нақты өтеу;

ауырлығы аз немесе орташа қылмыс үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтегеннен кейін бір жыл;

ауыр қылмыс үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтегеннен кейін екі жыл;

аса ауыр қылмыс үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтегеннен кейін үш жыл.

Кәмелетке толмаған адам бас бостандығынан айыруға қарағанда жазаның неғұрлым жеңіл түрлерін өтегеннен кейін оған қатысты сотталғандық жазаны нақты өтеуі бойынша өтеледі. Ауырлығы аз немесе орташа қылмыс үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтегеннен кейін кәмелетке толмаған адам үшін сотталғандықтың өтелу мерзімі 1 жыл, ал ересектер үшін — 3 жыл болып белгіленген. Ересек адамдар үшін заң шығарушы сотталғандықтың өтелу мерзімдерін олардың ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтегеніне қарай айқындайды. Ауыр қылмыс жасағаны үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтегеннен кейін 6 жыл, ал аса ауыр қылмыс жасағаны үшін — 8 жыл өтуге тиіс. Кәмелетке толмағандар үшін ауыр қылмыс жасағаны үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтегеннен кейін сотталғандықтың өтелу мерзімі 2 жыл, ал аса ауыр қылмыс жасағаны үшін — 3 жыл болып белгіленген.

ҚК-нің 89-бабы кәмелетке толмағандарға қатысты сотталғандықты алып тастауды емес, тек оның өтелуін ғана белгілейді, бұл сотталғандықтың өтелу мерзімдерінің едәуір қысқартылуымен байланысты. Түсіндіріліп отырған баптың ережелері кәмелетке толмағандар кәмелет жасына толған жағдайларда да қолданылуға тиіс.

ҚК-нің 14-бабының 3-бөлігіне сәйкес, он сегіз жасқа дейін жасалған қылмыстар үшін сотталғандық қылмыстардың қайталануын тану кезінде ескерілмейді.

Кәмелетке толмағандарға ҚК-нің 79-бабында көзделген сотталғандық туралы жалпы ережелер қолданылады (ҚК-нің 79-бабының 1 және 8-бөліктері). Мәселен, ҚК-нің 79-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыс жасағаны үшін сотталған адам соттың айыптау үкімі заңды күшіне енген күннен бастап сотталғандығы өтелген немесе алып тасталған кезге дейін сотталған деп есептеледі.

ҚК-нің 79-бабының 8-бөлігіне сәйкес, егер сотталған адам сотталғандықты өтеу мерзімі аяқталғанға дейін жаңадан қылмыс жасаса, сотталғандықты өтейтін мерзімнің өтуі үзіледі. Бірінші қылмыс бойынша сотталғандықты өтеу мерзімі соңғы қылмыс үшін негізгі және қосымша жазалар нақты өтелгеннен кейін қайтадан есептеледі. Мұндай жағдайларда адам неғұрлым ауыр қылмыс бойынша сотталғандықты өтеу мерзімі аяқталғанға дейін екі қылмыс үшін де сотталған деп есептеледі.

Жазадан босатылған адамдардың сотталғандығының болмауы туралы ережелер ҚК-нің 79-бабының 2-бөлігімен реттеледі, оған сәйкес жазадан босатылған, сондай-ақ қылмыстық теріс қылық жасағаны үшін сотталған адам сотталғандығы жоқ деп танылады.

Шартты түрде сотталған адамдарға қатысты сотталғандықты өтеу туралы ережелер — пробациялық бақылау мерзімі өткеннен кейін (ҚК-нің 79-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы) және сотталғандықты алып тастау туралы ережелер (ҚК-нің 79-бабының 7-бөлігі) қолданылады. Бұл ретте аталған нормаларды қолдану кәмелетке толмаған адамның үлгілі мінез-құлқы мен еңбекке адал көзқарасы болған жағдайда ғана мүмкін болады.

**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвилидің авторлығымен.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар