Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 34-бабына түсініктеме. Қылмыстық қудалауды жүзеге асырудың жалпы шарттары
1. Қылмыстық сот ісін жүргізудің міндеттерін орындау мақсатында қылмыстық қудалау органы өз құзыреті шегінде қылмыстық құқық бұзушылық белгілері анықталған әрбір жағдайда қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасын анықтау, қылмыстық құқық бұзушылық жасауға кінәлі адамдарды әшкерелеу, оларды жазалау үшін заңда көзделген барлық шараларды қолдануға, сол сияқты кінәсіз адамды ақтау жөнінде шаралар қабылдауға міндетті.
2. Қылмыстық қудалау органы жәбірленушінің сот төрелігіне қол жеткізуін қамтамасыз етуге және қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянды өтеу жөнінде шаралар қабылдауға міндетті.
3. Қылмыстық процесте қылмыстық қудалау органы өз өкілеттіктерін қандай да бір органдар мен лауазымды адамдарға тәуелсіз және осы Кодекстің талаптарын қатаң сақтай отырып жүзеге асырады.
4. Қылмыстық іс бойынша объективті тергеп-тексеруге кедергі жасау мақсатында қылмыстық қудалау органына қандай да бір нысанда ықпал ету заңда белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады.
5. Қылмыстық қудалау органының заңға сәйкес қойылған талаптары барлық мемлекеттік органдар, ұйымдар, лауазымды адамдар мен азаматтар үшін міндетті болып табылады және олар белгілеген мерзімде, бірақ үш тәуліктен кешіктірілмей орындалуға тиіс. Күдіктіні ұстап алу, күзетпен ұстау туралы шешім қабылдау қажет болған жағдайда қылмыстық қудалау органының талабы жиырма төрт сағат ішінде орындалуға тиіс. Көрсетілген талаптарды дәлелді себептерсіз орындамау заңда белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады.
34-баптың нормалары, ең алдымен, қылмыстық қудалау органдарына (ҚПК-нің 7-бабының 2), 22), 23), 35), 45) тармақтарына түсініктемені қараңыз) бағытталған және қылмыстық процестің міндеттері мен қағидаттарын орындау мүмкін болмайтын бастапқы шарттарды реттеу арқылы олардың қызметінің жария, ресми сипатын сипаттайды. Осы бастапқы шарттарды түсіну және оларды нақтылау ҚПК-нің «Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізудің жалпы шарттары» деп аталатын 24-тарауының баптарының нормаларына берілген түсініктемеде көрсетілген.
ҚПК қылмыстық қудалау органдары мен лауазымды адамдарының құрамына прокурорды (прокуратура органының басшысын, процестік прокурорды), тергеушіні, анықтау органын, анықтаушыны жатқызады. Қылмыстық қудалау органдарына белгілі бір көлемде қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру саласындағы процестік құзырет берілген тергеу бөлімінің бастығын (ҚПК-нің 59-бабы) және анықтау органының бастығын (ҚПК-нің 62-бабы) да жатқызу орынды. Бұл құзырет ведомстволық процестік бақылау құқығынан бастап қылмыстық істерді жеке өзі тергеп-тексеру құқығына дейінгі өкілеттіктерді қамтиды.
- Қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру саласындағы әрбір қылмыстық қудалау органының құзыреті ҚПК нормаларымен нақты айқындалған. Бұл ретте сотқа дейінгі тергеп-тексерудің «төрешісі» және басты сот талқылауында айыптау тарабының өкілі болып табылатын жетекші прокурор болып қала береді.
Қылмыстық құқық бұзушылық белгілері анықталған әрбір жағдайда қылмыстық қудалау органы, әдетте, толық сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға және жүргізуге міндетті, оның барысында жәбірленушіге әрекетпен келтірілген зиянды өтеу жөнінде барлық қажетті әрі оңтайлы шараларды қабылдауға тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары тергеу бөлімдерінің бастықтары, анықтау органдары, прокурорлар, тергеу судьялары, қорғаушылар-адвокаттар, қылмыстық процестің өзге де қатысушылары құзыреттерін, сондай-ақ Қазақстанның қылмыстық сот ісін жүргізу саласындағы халықаралық ынтымақтастық мүмкіндіктерін кеңінен пайдалануға тиіс.
Қылмыстық қудалауды жүзеге асыру барысында прокурордың қылмыстық процестің міндеттері мен қағидаттарын орындауы оның тәуелсіздігімен және тек заңға бағынуымен қамтамасыз етіледі (Конституцияның 83-бабының 2-тармағы, ҚПК-нің 58-бабының 5-бөлігі); сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізу кезінде тергеуші заңда прокурордың келісімін, соттың санкциясын немесе соттың шешімін алу көзделген жағдайларды қоспағанда, барлық шешімдерді дербес қабылдайды және олардың заңды әрі уақтылы орындалуы үшін толық жауаптылықта болады. Тергеушінің қызметіне заңсыз араласу қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады (ҚПК-нің 60-бабының 7-бөлігі); анықтаушы істі өзінің іс жүргізуіне қабылдау туралы қаулы шығаруға және ҚПК-де айқындалған нысандарда сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыруға, анықтау органының бастығы бекітуге не келісуге тиіс болатын, прокурордың, соттың, тергеу судьясының санкциясы немесе соттың шешімі көзделген жағдайларды қоспағанда, тергеу және өзге де процестік әрекеттерді жүргізу туралы шешімдерді дербес қабылдауға құқылы (ҚПК-нің 62-бабының 5-бөлігі, 63-бабының 2-бөлігі).
Қылмыстық қудалау органдарының лауазымды адамдарының қызметіне заңсыз араласу, оларға қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтар жасау кінәлі адамдардың қылмыстық жауаптылығына әкеп соғады. Осыған байланысты ҚК-де сот төрелігін жүзеге асыруға және сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізуге кедергі жасау (407-бап), сот төрелігін немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның өміріне қол сұғу (408-бап), сот төрелігін немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыруға байланысты қорқыту немесе күш қолдану әрекеттері (409-бап), судьяға, алқабиге, прокурорға, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамға, сарапшыға, сот приставына, сот орындаушысына қатысты жала жабу (411-бап) үшін жауаптылық белгіленген.
Қылмыстық қудалау органының (лауазымды адамының) қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызды не хабарламаны, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға өзге де себепті қабылдау және тіркеу кезінде (ҚПК-нің 179—185-баптары), дәлелдемелерді жинау кезінде (ҚПК-нің 122-бабының 2-бөлігі), тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде (ҚПК-нің 128—135, 208—287-баптары), қылмыстық іс бойынша процестік профилактикалық жұмыс жүргізу кезінде қойылған, оның лауазымды адамдарының қызметтік құжаттарымен, қаулыларымен, ұсынуларымен ресімделген заңды талаптары барлық мемлекеттік органдар, ұйымдар, лауазымды адамдар мен азаматтар үшін міндетті болып табылады. Мысалы, тергеушінің қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен мән-жайларды және заңның өзге де бұзушылықтарын жою туралы ұсынуы мемлекеттік органдардың, ұйымдардың немесе оларда басқарушылық функцияларды орындайтын адамдардың қарауына жатады және қабылданған шаралар туралы оған бір ай мерзімде міндетті түрде хабарлануға тиіс (ҚПК-нің 200-бабы). Сотқа дейінгі іс жүргізу деректерін, оның ішінде қылмыстық процеске қатысушылардың қауіпсіздік шаралары туралы мәліметтерді жария ету ҚК-де көзделген жауаптылыққа әкеп соғады (ҚК-нің 423—424-баптары, ҚПК-нің 95—98, 201-баптары).
Түсіндіріліп отырған баптың 5-бөлігінде белгіленген мерзімдер қылмыстық процестің аясына тартылған жеке және заңды тұлғаларға, сондай-ақ өз құзыреті шегінде қылмыстық қудалау органдарына бағытталған. Бұл мерзімдер қылмыстық қудалау органының тиісті талабы оны орындауға міндетті субъектілердің алған кезінен бастап немесе талаптың өзінде көрсетілген мерзімдерде есептелуге тиіс. Заттар мен құжаттарды ұсыну тәртібі, негізінен, ҚПК-нің 33-тарауының нормаларымен реттеледі. ҚПК-нің 34-бабының 5-бөлігінің нормаларында айтылған қылмыстық қудалау органының талаптары бойынша процестік мәжбүрлеу шараларын қолдану тәртібі әрбір нақты жағдайда істің мән-жайларына және тиісті қылмыстық іс өз іс жүргізуінде жатқан қылмыстық қудалау органының мәртебесіне байланысты болады. Мұндай талаптар процестік прокурордан, прокуратура органының басшысынан анықтау және алдын ала тергеу органдарына; тергеушіден анықтау органына бағытталуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
