Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 45-бабына түсініктеме. Қылмыстық іс бойынша сот өндірісін тоқтата тұру және сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін үзу

1. Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу соттың қаулысымен мынадай жағдайларда тоқтатыла тұрады:

1) айыпталушы соттан жасырынған немесе оның жүрген жері басқа себептер бойынша анықталмаған кезде;

2) сотталушының уақытша психикалық бұзылуы немесе заңда белгіленген тәртіппен куәландырылған өзге де ауыр сырқаты болған кезде;

3) сотталушы Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде болған кезде;

4) қылмыстық іс бойынша одан әрі іс жүргізуге уақытша кедергі келтіретін еңсерілмейтін күштің әрекеті кезінде;

5) осы Кодекстің 59-тарауында көзделген тәртіппен құқықтық көмек алуға байланысты процестік әрекеттерді орындау кезінде;

6) егер бұл ретте басты сот талқылауын жалғастыру мүмкін болмаса, сотталушының сотта дәлелдемелерді заңсыз әрекеттерді немесе қатыгездікпен қарауды қолдану арқылы алғаны туралы арызын прокурордың қарауы және оның шешіміне шағым жасау кезінде.

2. Сот Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесіне осы қылмыстық іс бойынша қолданылуға жататын, Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіретін заңды немесе өзге де нормативтік құқықтық актіні конституциялық емес деп тану туралы ұсыныспен жүгінген жағдайда, сот іс бойынша іс жүргізуді толық көлемде немесе тиісті бөлігінде тоқтата тұруға міндетті.

Егер Конституциялық Кеңес басқа соттың бастамасы бойынша осы қылмыстық іс бойынша қолданылуға жататын заңды немесе өзге де нормативтік құқықтық актіні конституциялық емес деп тану туралы ұсынысты іс жүргізуге қабылдаса, сот тараптардың өтінішхаты бойынша іс бойынша іс жүргізуді толық көлемде немесе тиісті бөлігінде тоқтата тұруға міндетті.

3. Жеке айыптау ісі бойынша жеке айыптаушы ауыр науқастануына, Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге іссапарға баруына немесе азаматтық борышын орындауына байланысты сотта қылмыстық қудалауды жүзеге асыра алмайтын жағдайда, соттағы қылмыстық іс бойынша іс жүргізу соттың қаулысымен толық көлемде немесе тиісті бөлігінде тоқтатыла тұрады.

4. Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу оны тоқтата тұруға негіз болған мән-жайлар жойылғанға дейін тоқтатыла тұрады, бұл ретте істі сотта қарау мерзімі үзіледі. Аталған мән-жайлар жойылғаннан кейін іс жүргізу соттың қаулысымен қайта басталады.

5. Іс бойынша іс жүргізудің тоқтатыла тұрғаны немесе қайта басталғаны туралы процеске қатысушыларға хабарланады.

6. Егер іс бойынша ескіру мерзімінің өтуін үзу туралы мәліметтер болмаса, тоқтатыла тұрған іс қылмыстық заңда белгіленген ескіру мерзімдері өткеннен кейін тоқтатылуға жатады.

7. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері мынадай жағдайларда үзіледі:

1) қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның анықталмауы;

2) күдіктінің, айыпталушының Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде болуы;

3) күдіктінің, айыпталушының қылмыстық қудалау органдарынан жасырынуы немесе оның жүрген жерінің басқа себептер бойынша анықталмауы;

4) күдіктінің, айыпталушының заңда белгіленген тәртіппен куәландырылған уақытша психикалық бұзылуы немесе өзге де ауыр сырқаты;

5) осы Кодекстің 59-тарауында көзделген тәртіппен құқықтық көмек алуға байланысты процестік әрекеттерді орындау;

6) хабар-ошарсыз кеткен адамның табылмауы;

7) қылмыстық қудалаудан иммунитеттен айыру немесе оны шет мемлекетке беру (экстрадициялау) мәселесінің шешілуіне байланысты күдіктінің, айыпталушының іске қатысуының нақты мүмкіндігінің болмауы.

7-1. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерінің үзілуі іс бойынша Қазақстан Республикасының «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңына сәйкес қажетті іздестіру іс-шараларын және жасырын тергеу әрекеттерін жүргізуге, сондай-ақ олардың нәтижелерін қылмыстық істің материалдарына қоса тіркеуге кедергі келтірмейді.

8. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері үзілген кезде сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам бұл туралы процеске қатысушыларды жазбаша түрде хабардар етеді. Тергеп-тексеру мерзімдерін үзу туралы қаулының көшірмесі жиырма төрт сағат ішінде прокурорға жіберіледі.

8-1. Үзілген сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері оларды үзуге негіз болған мән-жайлар жойылған кезден бастап сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның қаулысымен қайта басталады, бұл туралы прокурор жазбаша түрде хабардар етіледі.

Ескертпе. Қылмыстық іс бойынша одан әрі іс жүргізуге кедергі келтіретін еңсерілмейтін күштің әрекеті деп табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларды түсіну қажет.

Ескерту. 45-бапқа Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI Заңымен өзгерістер енгізілді (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз).

9. Түсіндіріліп отырған баптың атауынан-ақ іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру қылмыстық процестің дербес институты ретінде тек істі сотта тыңдауға дайындау барысында, сондай-ақ басты сот талқылауы кезінде ғана жол берілетіні және әрдайым уәжді болуы тиіс екені түсінікті. Ал мерзімдерді үзу қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің дербес институты болып табылады және ол да уәжді болуы тиіс.

Іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру толық көлемде немесе тиісті бөлігінде жүзеге асырылуы мүмкін, бұл ретте істі сотта қарау мерзімі үзіледі. Ол объективті себептерге байланысты туындауы мүмкін іс бойынша іс жүргізудегі уақытша үзіліс ретінде қарастырылады. Бұл іс жүргізудің түпкілікті аяқталуын білдірмейді, өйткені оны тоқтата тұруға негіз болған мән-жайлар жойылғаннан кейін және басқа да жағдайларда соттың тиісті қаулысы бойынша іс сот процесінің тиісті сот сатысынан немесе кезеңінен қайта жалғастырылуы мүмкін. Істі сотта тоқтата тұру бір мезгілде ол бойынша кез келген сот әрекеттерін жүргізуді тоқтатуды білдіреді. Бұл сот процесінің қисынына, тараптардың мүдделеріне және сот шешімінің мақсатына сәйкес келеді. Заң қылмыстық іс бойынша соттың іс жүргізуді тоқтата тұруының дербес жағдайларын белгілейді (ҚПК-нің 45-бабының 1—3-бөліктері). Оларды қарастырайық.

 Айыпталушының іс сотқа түскен кезде, істі сотта тыңдауға дайындау барысында немесе басты сот талқылауы кезінде соттан жасырынуы және т.б. жағдайлар объективті болып табылады. Бұл — іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұрудың бірінші жағдайы. Оның себебі — сотталушының қылмыстық құқық бұзушылық жасағанға дейінгі және одан кейінгі кезеңдегі жеке басының жеткіліксіз зерттелуі, соның салдарынан қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне және оның жеке басына сәйкес келмейтін бұлтартпау шарасының таңдалуы. Айыпталушының соттан жасырынғанын немесе оның жүрген жерінің басқа себептер бойынша анықталмағанын көрсететін негіздер болған кезде (ҚПК-нің 45-бабы 1-бөлігінің 1-тармағы) судья мән-жайлар жойылғанға дейін бір немесе бірнеше сотталушыға қатысты іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға және қалған сотталушыларға қатысты оны жалғастыруға құқылы (ҚПК-нің 341-бабының 3-бөлігі). Істі осы негіз бойынша тоқтата тұрған кезде судья оның бар екенін көрсететін жеткілікті деректерге (дәлелдемелерге, айғақтарға) ие болуы тиіс.

 Қылмыстық істі прокурорға қайтаруға жататын алдын ала тыңдау кезінде оны тоқтата тұрумен бір мезгілде айыпталушыға қатысты іздеу жарияланады және күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы таңдалады (ҚПК-нің 292-бабының 2-бөлігі, 324-бабының 3-бөлігі). ҚПК-нің 45-бабы 1-бөлігінің 1-тармағы бойынша тоқтатыла тұрған қылмыстық істі сот айыпталушыны іздестіруді қадағалауды жүзеге асыру және негіздер болған кезде сот үкімі шығарылғанға дейін оның мүлкін тәркілеу рәсімін жүргізу үшін прокурорға жібереді.

 Бірге қатысып жасалған қылмысқа айыпталған бірнеше адамға қатысты істер бойынша олардың біреуі немесе бірнешеуі соттан жасырынған, ал қалғандары күзетпен ұсталатын жағдайларда, соттан жасырынған айыпталушыларға қатысты іс бойынша іс жүргізу қалған айыпталушылардың қорғалу құқығына нұқсан келтірмеген жағдайда тоқтатыла тұруы мүмкін. Мұндай жағдайларда алдын ала тыңдау нәтижелері бойынша сот жасырынған айыпталушыларға қатысты істі жеке іс жүргізуге бөліп, іздестіруді ұйымдастыру үшін материалдарды прокурорға жібереді және күзетпен ұсталатын қалған айыпталушыларға қатысты басты сот талқылауын тағайындайды (2017 жылғы 8 желтоқсандағы № 10 «Соттардың келіп түскен қылмыстық іс бойынша қылмыстық-процестік заңнаманың нормаларын қолдануының кейбір мәселелері туралы» ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 17-тармағы).

 Іс бойынша іс жүргізу кезінде сотталушының ауыр науқастануы мүмкін, бұл оның сауыққанға дейін іс жүргізуге қатысуын жоққа шығарады. Іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұрудың бұл негізі медициналық мекемеде жұмыс істейтін дәрігермен куәландырылуға тиіс (ҚПК-нің 45-бабы 1-бөлігінің 2-тармағы). Мысалы, іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға негіз болатын уақытша психикалық бұзылу сот-психиатриялық сараптамасының қорытындысымен расталуы тиіс (ҚПК-нің 271-бабы 1-бөлігінің 4-тармағы). Жекелеген жағдайларда (адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасағаннан кейін психикалық бұзылуға ұшырауы кезінде) ауыр психикалық бұзылулардың сипатына қарай, сондай-ақ олар жан-жақты әрі ұзақ емдеуді қажет етсе, ал мұндай жағдайда жүрген адамдар өздері немесе басқа адамдар үшін қауіпті болса не өзге де елеулі зиян келтіруі мүмкін болса, қылмыстық іс бойынша іс жүргізу тоқтатыла тұрмайды, керісінше, адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану үшін ҚПК-нің 509—524-баптарының қағидалары бойынша сотқа жіберіледі. Мұндай адам сауыққаннан кейін сот мәжбүрлеп емдеуді жүзеге асырған медициналық мекеменің қорытындысы негізінде медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдануды тоқтату туралы қаулы шығарады және істі тергеп-тексеруді жүргізу әрі оны жалпы тәртіппен сотқа беру үшін прокурорға жібереді. Егер жазасын толық өтемеген сотталған адамға қатысты медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы оның сауыққандығына байланысты жойылса, сот қаулының көшірмесін жазаның қалған бөлігін өтеуді қайта бастау үшін жазаны орындайтын мекемеге немесе органға жібереді, егер осы уақытқа дейін айыптау үкімін орындаудың ескіру мерзімі өтпеген болса. Медициналық ұйымда өткізілген уақыт жазаны өтеу мерзіміне есептеледі (ҚПК-нің 524-бабы).

Сотталушының Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде болуы (ҚПК-нің 45-бабы 1-бөлігінің 3-тармағы) істі тоқтата тұрудың дербес негізі болып табылады, бұл ретте оның елден тыс жерде болуы дәлелді де, дәлелсіз де себептерге байланысты болуы мүмкін. Соңғы жағдайда Қазақстан Республикасынан тыс жерде қылмыстық процесті жүргізетін органдардан қасақана жасырынған сотталушыға қатысты сырттай сот талқылауы жүргізіліп, сырттай үкім шығарылады (ҚПК-нің 335-бабы 2-бөлігінің 2-тармағы, 368-бабы 1-бөлігінің 2-тармағы). Бұл мән-жай сотталған адам қылмыстық процесті жүргізетін органға келген жағдайда жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша істі қайта бастауға кедергі келтірмейді (ҚПК-нің 499-бабы 2-бөлігінің 7-тармағы). Бұдан басқа, мұндай істер бойынша сотта мәні бойынша қаралғанға дейін сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы негіздер болған кезде үкім шығарылғанға дейін мүлікті тәркілеу туралы іс жүргізуді бастауы мүмкін (ҚПК-нің 667—672-баптары).

Соттың іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруының сөзсіз негізі еңсерілмейтін күштің әрекеті болып табылады (ҚПК-нің 45-бабы 1-бөлігінің 4-тармағы). ҚПК «еңсерілмейтін күштің әрекеті» ұғымына табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларды жатқызады. Олар белгілі бір уақыт аралығын және едәуір аумақтарды қамтуы мүмкін, осылайша қылмыстық процесті жүргізетін органдардың жұмысына айтарлықтай әсер етіп, оның қалыпты ырғағын бұзуы және қылмыстық іс бойынша одан әрі іс жүргізуге кедергі келтіруі мүмкін (ҚПК-нің 45-бабына ескертпені қараңыз).

 2014 жылғы 11 сәуірдегі Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңы табиғи сипаттағы төтенше жағдайларды қауіпті табиғи құбылыстардың (геофизикалық, геологиялық, метеорологиялық, агрометеорологиялық, гидрогеологиялық қауіпті құбылыстардың), табиғи өрттердің, эпидемиялардың, ауыл шаруашылығы өсімдіктері мен ормандардың аурулар мен зиянкестерден зақымдануының нәтижесінде қалыптасқан төтенше жағдайлар ретінде айқындайды (1-баптың 62-тармағы); техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар — қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерінен, көлік және басқа да авариялардан, өрттерден (жарылыстардан), қатты әсер ететін улы, радиоактивті және биологиялық қауіпті заттардың шығарылуымен (шығарылу қаупімен) байланысты авариялардан, ғимараттар мен құрылыстардың кенеттен құлауынан, бөгеттердің бұзылуынан, тіршілікті қамтамасыз ету жүйелерінің электр энергетикасы және коммуникация жүйелеріндегі, тазарту құрылыстарындағы авариялардан туындаған төтенше жағдайлар ретінде айқындайды (1-баптың 65-тармағы). Қылмыстық процесс мақсаттары үшін төтенше жағдай аймақтарының маңызы бар, олар төтенше жағдай туындаған белгілі бір аумақтарды білдіреді (1-баптың 67-тармағы). Таралу ауқымы мен келтірілген залалдың көлеміне қарай табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар объектілік, жергілікті, өңірлік және жаһандық болып бөлінеді.

 Еңсерілмейтін күштің әрекеті аяқталғаннан кейін қылмыстық іс бойынша іс жүргізу қайта басталады.

 Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасын осы бөлікте талдау «еңсерілмейтін күш» ұғымының айтарлықтай кең заңдық ұғым екенін және тек табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлармен ғана шектелмейтінін көрсетті. Бұл тұрғыда ҚР Азаматтық кодексіндегі еңсерілмейтін күштің төтенше және осы жағдайларда алдын алуға болмайтын оқиға екендігі туралы тұжырым дәлірек болып табылады. Бұл аталған күш әрекетінің көрініс табуының басқа да түрлерін ажыратуға мүмкіндік береді (АК-нің 182-бабы 1-тармағының 1) тармақшасы). Мысалы, төтенше жағдай немесе соғыс жағдайын енгізу сот төрелігі органдарының жұмысын едәуір қиындатуы мүмкін. 2003 жылғы 8 ақпандағы Қазақстан Республикасының «Төтенше жағдай туралы» Заңының 4-бабына сәйкес, төтенше жағдай уақытша шара ретінде Қазақстан Республикасының демократиялық институттарына, тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығына, саяси тұрақтылығына, азаматтарының қауіпсіздігіне елеулі және тікелей қатер төнген және мемлекеттік конституциялық органдардың қалыпты жұмыс істеуі бұзылған жағдайда енгізіледі. Төтенше жағдай енгізуге негіз болатын мән-жайларға мыналар жатады: Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын іргелес мемлекеттердің аумақтарынан жаппай кесіп өту; Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын күшпен өзгерту әрекеттері; терроризм актілері; Қазақстан Республикасының Конституциясын бұза отырып, билікті күшпен басып алуға немесе билікті күшпен ұстап тұруға бағытталған әрекеттер; жаппай тәртіпсіздіктер, ұлтаралық және конфессияаралық қақтығыстар; жекелеген жерлерді, аса маңызды және стратегиялық объектілерді қоршауға алу немесе басып алу; заңсыз қарулы құралымдарды дайындау және олардың қызметі; қарулы бүлік; диверсиялар; қарулы қақтығысты мәжбүрлеп туындату мақсатында басқа мемлекеттер тарапынан жасалатын арандатушылық әрекеттер; Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығын бұзу; дүлей зілзалалардан (жер сілкіністері, селдер, қар көшкіндері, су тасқындары және басқалар), экологиялық дағдарыстық жағдайлардан, табиғи өрттерден, эпидемиялар мен эпизоотиялардан, ауыл шаруашылығы өсімдіктері мен ормандардың аурулар мен зиянкестерден зақымдануынан, өнеркәсіптік, көлік және басқа да авариялардан, өрттерден (жарылыстардан), қатты әсер ететін улы, радиоактивті және биологиялық қауіпті заттардың шығарылуымен (шығарылу қаупімен) байланысты авариялардан, ғимараттар мен құрылыстардың кенеттен құлауынан, бөгеттердің бұзылуынан, тіршілікті қамтамасыз ету жүйелерінің электр энергетикасы және коммуникация жүйелеріндегі, тазарту құрылыстарындағы авариялардан туындаған және жағдайды шұғыл тұрақтандыруды, құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуді, қажетті құтқару және авариялық-қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу үшін жағдай жасауды талап ететін табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар. Төтенше жағдайды енгізу азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның ұсынысы негізінде табиғи зілзала немесе ірі ауқымды авария (апат) туындауының нақты қаупіне байланысты да болуы мүмкін (4-баптың 2-тармағы). Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында немесе оның жекелеген жерлерінде төтенше жағдайды Қазақстан Республикасының Президенті Премьер-Министрмен және Парламент Палаталарының Төрағаларымен ресми консультациялар өткізгеннен кейін Қазақстан Республикасы Парламентіне дереу хабарлай отырып, тиісті жарлықпен енгізеді. Қазақстан Республикасы Президентінің төтенше жағдай енгізу туралы жарлығы Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ресми баспасөз басылымдарында дереу жариялануға және бұқаралық ақпарат құралдарының барлық түрлерімен халыққа жеткізілуге тиіс. Қазақстан Республикасы Президентінің төтенше жағдай енгізу туралы жарлығы Президент белгілеген мерзімдерде қолданысқа енгізіледі («Төтенше жағдай туралы» ҚР Заңының 5-бабы). Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында енгізілетін төтенше жағдайдың қолданылу мерзімі 30 тәуліктен, ал оның жекелеген жерлерінде енгізілетін төтенше жағдайдың қолданылу мерзімі 60 тәуліктен аспауға тиіс. Төтенше жағдай енгізілген мерзім аяқталғаннан кейін ол тоқтатылды деп есептеледі. Егер төтенше жағдай енгізуге негіз болған мән-жайлар жойылмаса, Қазақстан Республикасының Президенті тиісті акт шығару арқылы жоғарыда көрсетілген мерзімдер шегінде оның қолданылу мерзімін ұзартуға құқылы («Төтенше жағдай туралы» Заңның 7-бабы).

 Төтенше жағдай енгізу туралы құқықтық актінің мысалы ретінде Қазақстан Республикасы Президентінің 2020 жылғы 15 наурыздағы № 285 «Қазақстан Республикасында төтенше жағдай енгізу туралы» Жарлығын келтіруге болады. Жарлық Қазақстан Республикасы халқының қауіпсіздігін қамтамасыз ету, азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғау мақсатында, Қазақстан Республикасы Конституциясының 44-бабының 16) тармақшасына және Қазақстан Республикасының «Төтенше жағдай туралы» Заңының 4, 5, 6-баптарына сәйкес, сондай-ақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының жаңа коронавирус COVID-19-ды пандемия деп жариялауына байланысты қабылданды. Жарлықтың 2-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында 2020 жылғы 16 наурызда сағат 08:00-ден бастап 2020 жылғы 15 сәуірде сағат 07:00-ге дейінгі мерзімге төтенше жағдай енгізілді және т.б.

 Жарлықтың қолданылу кезеңінде ҚПК-нің 45-бабының 1—6-бөліктеріндегі нормалардың қылмыстық процесс саласында қолданылуы толықтай мүмкін, яғни елдегі төтенше жағдай кезеңі аяқталғанға дейін соттардың қылмыстық істерді қарауын тоқтата тұруға жол беріледі.

 Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 5 наурыздағы «Соғыс жағдайы туралы» Заңына сәйкес соғыс жағдайы Қазақстан Республикасына қарсы агрессияның немесе оның қауіпсіздігіне тікелей сыртқы қатердің алдын алуға немесе оған тойтарыс беруге жағдай жасауға бағытталған саяси, экономикалық, әкімшілік, әскери және өзге де шаралар кешенін көздейтін және Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында немесе оның жекелеген жерлерінде Қазақстан Республикасының Президенті енгізетін ерекше құқықтық режим ретінде айқындалады (1-баптың 4-тармағы). Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында немесе оның жекелеген жерлерінде соғыс жағдайын енгізуге Қазақстан Республикасына қарсы агрессия жасалған немесе оның қауіпсіздігіне тікелей сыртқы қатер төнген жағдайлар негіз болып табылады. Соғыс жағдайы Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында немесе оның жекелеген жерлерінде Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен енгізіледі. Қазақстан Республикасы Президентінің соғыс жағдайын енгізу туралы жарлығында соғыс жағдайы енгізілетін аумақтың шекаралары және соғыс жағдайы қолданыла бастайтын уақыт айқындалады. Қазақстан Республикасы Президентінің соғыс жағдайын енгізу туралы жарлығының толық мәтіні радио және теледидар арқылы дереу таратылуға, сондай-ақ ресми түрде жариялануға жатады («Соғыс жағдайы туралы» ҚР Заңының 4-бабы). Соғыс жағдайының кезеңі соғыс жағдайы енгізілген кезден басталып, соғыс жағдайы күшін жойған кезден аяқталады. Соғыс жағдайы кезеңінде азаматтардың және басқа да адамдардың құқықтары мен бостандықтарына, Қазақстан Республикасы Конституциясының 39-бабының 3-тармағында аталған құқықтар мен бостандықтарды қоспағанда, ұйымдардың қызметіне шектеулер көзделеді, сондай-ақ оларға қосымша міндеттер жүктеледі. Соғыс жағдайы енгізілген жерлерде Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес әскери басқару органдарының өкілеттіктері кеңейтіледі, оларға қорғаныс және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік билік пен басқару органдарының барлық функциялары беріледі. Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары соғыс жағдайы кезеңінде агрессияға тойтарыс беру үшін Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қолданылады. Соғыс жағдайы кезеңінде азаматтық және аумақтық қорғаныс жөніндегі іс-шаралар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жүргізіледі («Соғыс жағдайы туралы» ҚР Заңының 5-бабы).

 Әрине, Қазақстан Республикасы басқа шет мемлекеттермен жасасқан халықаралық шарттар шеңберінде қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек алу көп уақытты қажет етеді (ҚПК-нің 45-бабы 1-бөлігінің 5-тармағы), бұл қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға елеулі негіз болып табылады. Мысалы, егер куә, жәбірленуші, азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер, олардың өкілдері, сарапшы шет мемлекеттің азаматтары болса, оларды Республика аумағында сот әрекеттерін жүргізу үшін шақыру; сот әрекеттерін жүргізу туралы сұрау салуға немесе адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін беру туралы талапқа шет мемлекеттің құзыретті мекемесінен жауап күту және т.б. (ҚПК-нің 565—600-баптары). Осы мәселелер бойынша соттардың өзара қарым-қатынастарында ҚПК нормалары орталық орган ретінде Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотын айқындаған. Ол соттардың сот ісін жүргізу барысында құқықтық көмек көрсету туралы сұрау салуларымен (тапсырмаларымен, өтінішхаттарымен) жүгінеді және шет мемлекеттер соттарының тиісті сұрау салуларын қарайды (559-баптың 2-бөлігі).

 Заң соттың іс бойынша іс жүргізу кезінде сотталушыға қатысты азаптау фактілері туралы хабарламаларға ден қоюына ерекше мән береді. Оларды тексеру үшін сот іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға міндетті (ҚПК-нің 45-бабы 1-бөлігінің 6-тармағы). 1998 жылғы 29 маусымда Қазақстан азаптауға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы Конвенцияға қосылды. Сондықтан Конвенцияға қатысушы мемлекеттердің негізгі міндеті өздерінің юрисдикциясындағы аумақта азаптау актілерінің алдын алу үшін тиімді заңнамалық, әкімшілік, сот және басқа да шараларды қабылдау болып табылады (2-бап). 2014 жылғы ҚК-нің 146-бабының «Адамның және азаматтың конституциялық және өзге де құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» атты 3-тарауға енгізілгені қағидатты маңызға ие.

 Азаптаудың қоғамдық қауіптілігінің жоғары дәрежесі ҚК-нің 146-бабының диспозициясына сәйкес оны жасаушылардың тергеуші, анықтауды жүзеге асыратын адам, өзге де лауазымды адам, сондай-ақ олардың айдап салуымен не олардың білуімен немесе үнсіз келісімімен әрекет ететін басқа адам болуымен түсіндіріледі. Аталған субъектілер қылмыстық сот ісін жүргізуде ерекше мәртебеге ие, бұл олардың тарапынан жасалған құқыққа қайшы әрекеттерді анықтау мен тергеп-тексеруді қиындатады. Бұдан басқа, осы санаттағы қылмыстық істердің ерекшелігі дәлелдеу нысанасының және дәлелдемелік маңызы бар ақпаратты алу әдістерінің өзіндік болуын көздейді. Іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру арқылы сот тексеруді іске мемлекеттік айыптаушы ретінде қатысатын прокурорға жүктейді. Іс жүзінде бұл ҚПК-нің барлық мүмкіндіктерін пайдалана отырып, сотталушының соттағы арызын қарауға және тергеп-тексеруді жүргізуге азаптау фактілерін құжаттау және психологиялық жарақат алған адамдармен, соның ішінде азаптаудан кейінгі психологиялық жарақаттармен жұмыс істеу тәжірибесі бар арнайы прокурорларды тарту арқылы сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізуді білдіреді. Бұл қылмыстың арнайы субъектісін қылмыстық жауаптылыққа тарту контексінде принципті маңызға ие, өйткені мұндай қылмыстық істерде бірінші кезектегі міндет қылмыстық процесті жүргізетін адамның тәуелсіздігі мен бейтараптығын қамтамасыз ету болып табылады.

 Іс бойынша іс жүргізуді толық көлемде немесе оның бір бөлігінде тоқтата тұрудың екі дербес негізі ретінде соттың осы қылмыстық іс бойынша қолданылуға жататын, Конституцияда бекітілген құқықтар мен бостандықтарға нұқсан келтіретін заңды немесе өзге де нормативтік құқықтық актіні конституциялық емес деп тану туралы Конституциялық Кеңеске жүгіну жағдайларын қарастыру қажет (ҚПК-нің 45-бабының 2-бөлігі). Конституциялық іс жүргізудің ерекшелігіне байланысты бұл да белгілі бір уақытты талап етеді (Конституцияның 73-бабының 3-тармағы, «ҚР Конституциялық Кеңесі туралы» Конституциялық заңның 24, 38-баптары). Бұған қоса, жоғарыда аталған негіздер бойынша конституциялық іс жүргізу басқа соттың бастамасы бойынша басталған жағдайда да сот іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға міндетті екенін атап өткен жөн. Бұл жағдайда іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру бастамасы істі қарап жатқан соттан да, қылмыстық процеске қатысушылардан да туындауы мүмкін (ҚПК-нің 45-бабының 2-бөлігі, 324-бабының 1-бөлігі, 341-бабының 1-бөлігі).

 Заң жеке айыптау істері бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға мүмкіндік береді (ҚПК-нің 45-бабының 3-бөлігі). Мұндай істер бойынша прокурордың қатысуы көзделмейді және сотта айыптауды, әдетте, қылмыстық құқық бұзушылықтан зардап шеккен адам қолдауға міндетті. Осыған байланысты заң сотта жеке айыптау ісі бойынша іс жүргізуді тоқтата тұрудың үш дербес негізін атайды: жеке айыптаушының ауыр науқастануы, оның Қазақстан Республикасынан тыс жерге іссапарға баруы, азаматтық борышын орындауы. Егер іске жеке айыптаушының өкілі қатысса, сот іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұрудың бұл негізін қолданбайды. ҚПК-нің 411-бабының 3-бөлігіне сәйкес, сот талқылауында жеке айыптаушы мен сотталушы жеке өзі қатысуға құқылы немесе олардың атынан өкілдері қатыса алады.

 Іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру немесе қайта бастау — іс бойынша соттың дербес шешімдері. Сондықтан барлық жағдайларда бұл туралы қылмыстық процеске қатысушылар хабардар етіледі. Іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру туралы шешімге шағым жасалуы, прокурордың өтінішхаты бойынша апелляциялық іс жүргізу қағидаларына сәйкес жоғары тұрған сотта қайта қаралуы мүмкін (ҚПК-нің 45-бабының 4, 5-бөліктері, 422-бап).

 Іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұрумен қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімдерін есептеу институты тығыз байланысты. Біз бұл институтқа жоғарыда түсініктеме бергенбіз (ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 4-тармағына түсініктемені қараңыз) (ҚПК-нің 45-бабының 6-бөлігі). Бұл мерзімдер тек ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасау арқылы ғана үзілуі мүмкін. Барлық өзге жағдайларда, егер ескіру мерзімі өткенге дейін адам қайтадан қылмыс жасаса, әрбір қылмыс бойынша ескіру мерзімі дербес есептеледі (ҚК-нің 71-бабының 7-бөлігі). Яғни сот тоқтата тұрған іс бойынша ескіру мерзімінің өтуі (ҚК-нің 71-бабының 1-бөлігінде бекітілген) осы негіз бойынша істің тоқтатылуына әкеп соғады. Бұған ҚК-нің 71-бабының 4-бөлігінде көрсетілген, бұрын тергеу мен соттан жалтарған адамның ұсталуына немесе оның кінәсін мойындап келуіне байланысты ескіру мерзімінің қайта басталуына не оның жаңа қасақана қылмыс жасаған күнінен бастап ескіру мерзімінің жаңадан есептелуіне әкеп соғатын жағдайлар кірмейді.

49. Соттың іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруынан айырмашылығы, сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында іс бойынша іс жүргізу тоқтатылмайды, керісінше, қаулы шығару, қылмыстық процеске қатысушыларды жазбаша хабардар ету және шешімнің көшірмесін оның заңдылығына прокурорлық қадағалауды жүзеге асыру үшін бір тәулік ішінде прокурорға жіберу арқылы оның мерзімдері үзіледі.

 Сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері үзілген кезде ҚПК-нің 45-бабының 7—9-бөліктерінің мағынасына сәйкес, жедел-іздестіру іс-шараларын және олардың ерекшелігіне байланысты жасырын тергеу әрекеттерін жүргізуге тыйым салынбайтынын атап өткен жөн. ҚПК-нің 45-бабының 7—9-бөліктерінің нормаларында бұл жөнінде қандай да бір тыйым көзделмеген. Бұл іс бойынша іс жүргізу барысында сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерінің үзілетіндігімен, ал сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында қылмыстық іс бойынша іс жүргізудің тоқтатылмайтындығымен байланысты. Оның үстіне, жедел-іздестіру іс-шаралары мен жасырын тергеу әрекеттерін жүргізу мерзімдері, әдетте, сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерімен сәйкес келмеуі мүмкін және т.б. («Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңның 11—12-баптары, ҚПК-нің 236-бабы).

 Іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру кезіндегідей, сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін үзуге негіз болған мән-жайлар жойылған кезде (үзілу негіздері өз қолданысын тоқтатқанда немесе прокурор анықтаушының, тергеушінің мерзімдерді үзу туралы шешімінің күшін жойғанда және т.б.) сотқа дейінгі тергеп-тексерудің үзілген мерзімдері қаулы шығару арқылы қайта басталады, бұл туралы прокурорға және, болжам бойынша, қылмыстық процеске қатысушыларға жазбаша хабарланады.

 Заң сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін үзудің жеті негізін белгілейді. Алайда ол қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді одан әрі жүргізуге кедергі келтіруі мүмкін еңсерілмейтін күштің әрекетін дербес негіз ретінде бекітпейді. Мұндай жағдай туындаған кезде қылмыстық қудалау органдары мен лауазымды адамдар еңсерілмейтін күштің әрекеті тоқтағанға дейін өз жұмысының тәсілдерін өзгертуге, нақты қылмыстық істер бойынша жұмыстың мазмұнын орынды жоспарлауға, сондай-ақ олардың тергеп-тексеру мерзімдерін уақтылы ұзартуға тиіс.

 Бірінші негіз анық емес қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істерге қатысты (ҚПК-нің 45-бабы 7-бөлігінің 1-тармағы). Күдікті ретінде тартылуға жататын адамның анықталмауы әрекетті жасау кезінде де, сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында да ол адамның белгісіз болуын білдіреді. Егер қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды анықтау мүмкін болмаған іс тергеушіге берілсе, анықтау органы тергеушінің тапсырмаларынсыз-ақ қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды анықтау үшін іздестіру шараларын қабылдауға және нәтижелері туралы тергеушіні хабардар етуге міндетті (ҚПК-нің 196-бабының 3-бөлігі). Осы негіз бойынша қылмыстық істің қозғалысы тек анықтау нысанындағы немесе алдын ала тергеу нысанындағы сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері өткеннен кейін ғана үзілуі мүмкін (ҚПК-нің 192-бабының 2-бөлігі). Аталған мерзімдер өткенге дейін анықтаушы, тергеуші іс бойынша қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды анықтау үшін барлық қажетті процестік шаралар мен тергеу әрекеттерін қабылдауға міндетті. Осы негіз бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері үзілгеннен кейін анықтаушы, тергеуші, әдетте, іс бойынша тергеу әрекеттерін жүргізуге құқылы емес, алайда заңда белгіленген тәртіппен жедел-іздестіру іс-шараларын және жасырын тергеу әрекеттерін жүргізуді жалғастыруға немесе оларды құқық қорғау және арнаулы органдардың уәкілетті бөлімшелеріне тапсыруға құқылы. Яғни осы негіз бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін үзу ерекшеліктеріне байланысты жедел-іздестіру іс-шаралары мен жасырын тергеу әрекеттерін жүргізу қылмыстық іс бойынша айыптау актісімен прокурорға берілгенге немесе қылмыстық іс тоқтатылғанға дейін тұрақты түрде жүзеге асырылуға тиіс.

Қылмыстық қудалау органдары ҚПК-нің 45-бабы 7-бөлігінің 2—7-тармақтарында көрсетілген негіздер болған кезде де осылай әрекет етуге тиіс. Яғни сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін жоғарыда аталған негіздер бойынша үзуге дейін (одан кейін олар тергеу әрекеттерін жүргізуге құқылы болмайды) аталған органдар күдіктінің Қазақстан Республикасынан тыс жерде болуына; оның анықтаудан немесе тергеуден қасақана жалтаруына; уақытша психикалық бұзылуына; шет мемлекеттердің құзыретті органдарынан халықаралық құқықтық көмек алу шеңберінде процестік әрекеттердің жүргізілуіне; хабар-ошарсыз кеткен адамның табылмауына немесе қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің артықшылықтары мен қылмыстық қудалаудан иммунитетінен айыру немесе оны шет мемлекетке беру (экстрадициялау) мәселесінің шешілуіне байланысты сотқа дейінгі тергеп-тексеруге қатыса алмауына байланысты істер бойынша дәлелдемелер алу мақсатында тергеу әрекеттерін пайдалана отырып, белсенді тергеп-тексеру жүргізуге және мерзімдердің үзілуіне қарамастан, тұрақты негізде жедел-іздестіру іс-шаралары мен жасырын тергеу әрекеттерін жүргізуге міндетті.

 Сондай-ақ мән-жайлардың жойылуы, атап айтқанда: Қазақстанда қылмыстық қудалауды жалғастыру үшін адамның іздестірілуі, табылуы және шет мемлекеттің құзыретті органы арқылы берілуі (экстрадициялануы); адамның іздестірілуі, ұстап алынуы және әдеттегі қылмыстық қудалаудың қайта басталуы; адамның ауыр сырқаттан айығуы; қылмыстық іс бойынша халықаралық құқықтық көмек нәтижесінде қажетті материалдардың алынуы; хабар-ошарсыз кеткен адамға қатысты қылмыстық құқық бұзушылық белгілерінің анықталуы және расталуы; қылмыстық процесте адамның қолсұғылмаушылығынан айыруға мемлекеттік органдардың немесе лауазымды адамдардың белгіленген тәртіппен келісім беруі — үзілген мерзімдерді қайта бастауға және істі әдеттегі тәртіппен тергеп-тексеруді жалғастыруға негіз болатыны анық.

 Заңда өзгеше белгіленбегендіктен, сот сараптамасын жүргізу, тіпті сарапшының қорытындысынсыз іс бойынша одан әрі іс жүргізу қиындық туғызған жағдайда да, сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдерін үзуге негіз ретінде қарастырылмайды. Сот сараптамасы, әдетте, белгілі бір уақытты қажет етеді. Мысалы, сот-медициналық немесе сот-психиатриялық сараптама жүргізіліп жатқан адамды (күзетпен ұсталмайтын күдіктіні, сондай-ақ жәбірленушіні, куәні) медициналық ұйымда ұстаудың жалпы мерзімі отыз тәулікке дейінді құрайды. Сот-сараптамалық зерттеулерді аяқтау мүмкін болмаған жағдайда аталған мерзім сарапшының (сарапшылар комиссиясының) уәжді өтінішхаты бойынша ҚПК-нің 14-бабының 2-бөлігінің талаптарына сәйкес отыз тәулікке ұзартылуы мүмкін (ҚПК-нің 279-бабының 5-бөлігі).

 Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында іс жүргізуі үзілген істер бойынша іс осы мәртебеде қалып қоюы мүмкін жағдайлар да кездеседі. Бұл жағдайда ҚК-нің 71-бабының талаптарын ескере отырып, ескіру мерзімі өткен кезде (қылмыстық құқық бұзушылық жасалған күннен бастап үкім заңды күшіне енген кезге дейін есептелетін) адамға қатысты іс тоқтатылады. Осыған байланысты аталған бапта қылмыс жасаған адамның тергеуден немесе соттан жалтаруы кезінде ескіру мерзімінің өтуі тоқтатыла тұратыны нақты көрсетілген. Бұл жағдайда ескіру мерзімінің өтуі адам ұсталған немесе өз кінәсін мойындап келген кезден бастап қайта басталады. Алайда егер ескіру мерзімінің өтуі үзілмесе және қылмыс жасалған уақыттан бастап мынадай мерзімдер өтсе, адам қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды: 1) онша ауыр емес қылмыс жасалғаннан кейін он жыл; 2) ауырлығы орташа қылмыс жасалғаннан кейін он бес жыл; 3) ауыр қылмыс жасалғаннан кейін жиырма жыл; 4) аса ауыр қылмыс жасалғаннан кейін жиырма бес жыл. Егер ҚК-нің 71-бабының 1-бөлігінде көрсетілген мерзімдер өткенге дейін ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған адам жаңа ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаса, ескіру мерзімінің өтуі үзіледі. Мұндай жағдайларда ескіру мерзімін есептеу жаңа қылмыс жасалған күннен бастап қайтадан басталады. Өзге жағдайларда, егер ескіру мерзімі өткенге дейін адам қайтадан қылмыс жасаса, әрбір қылмыс бойынша ескіру мерзімі дербес есептеледі және т.б. Қылмыстық заң қылмыстық теріс қылықтар бойынша ескіру мерзімінің өтуі жаңа қылмыстық құқық бұзушылық жасалғанына қарамастан тоқтатыла тұрмайтынын және үзілмейтінін ерекше атап көрсетеді (ҚК-нің 71-бабының 3-бөлігі).

 Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме авторы — Марат Чекішұлы Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

 Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер бойынша даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Статья Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер