Түсініктеме 33-бабына  Жеке нотариустардың, жеке сот орындаушыларының, адвокаттардың, дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың әкімшілік жауаптылығы Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 

1. Жеке нотариустар, жеке сот орындаушылары, адвокаттар, дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар осы бөлімнің Ерекше бөлігінде көзделген жағдайларда әкімшілік құқық бұзушылық үшін әкімшілік жауаптылыққа жатады.

2. Дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар, егер осы бөлімнің Ерекше бөлігінде көзделген іс-әрекет (әрекет немесе әрекетсіздік) заңды тұлғаның басқару функцияларын жүзеге асыратын орган, тұлға немесе дара кәсіпкер мен заңды тұлғаның ұйымдастырушылық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын жұмыскері тарапынан жасалған, санкцияланған немесе мақұлданған болса, әкімшілік құқық бұзушылық үшін әкімшілік жауаптылыққа жатады.

3. Әкімшілік құқық бұзушылықтар жасаған және дербес салық төлеушілер болып табылатын заңды тұлғаның құрылымдық бөлімшелері (қаржы ұйымдарын қоспағанда) заңды тұлғалар ретінде әкімшілік жауаптылықта болады.

4. Дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғаларды әкімшілік жауаптылыққа тарту дара кәсіпкер мен заңды тұлғаның жұмыскерін осы құқық бұзушылық үшін әкімшілік жауаптылықтан босатады.

Ескертпе. Осы Кодекстің мақсаттары үшін дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар кәсіпкерлік субъектілері ретінде әкімшілік жауаптылықта болады.

1-бөлік. Осы нормада арнайы субъектілер тобының әкімшілік жауаптылығының ерекшеліктері бекітілген. Бұл топқа жеке нотариустар, жеке сот орындаушылары, адвокаттар, дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар кіреді.

Аталған тұлғаларды жауаптылыққа тартудың шарты ӘҚБтК Ерекше бөлігінің тиісті бабындағы санкцияда дәл осы тұлғаларға қатысты нұсқаудың болуы болып табылады. Егер мұндай нұсқау болмаса, онда аталған тұлғалар жалпы негіздерде жауаптылықта болады.

Қазақстан Республикасындағы нотариат — нотариаттық әрекеттер жасау арқылы жеке және заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды қамтамасыз ететін, білікті заң көмегін көрсету жөніндегі құқықтық институт.

Нотариус, егер заңнамада өзгеше көзделмесе, Қазақстан Республикасының жиырма бес жасқа толған, жоғары заң білімі бар, заң мамандығы бойынша кемінде екі жыл жұмыс өтілі бар, нотариуста кемінде бір жыл мерзімге тағылымдамадан өткен, әділеттің аттестаттау комиссиясында аттестаттаудан өткен және нотариаттық қызметпен айналысу құқығына лицензия алған азаматы болуы мүмкін. Нотариустар мемлекеттік нотариаттық кеңселерде (мемлекеттік нотариустар) жұмыс істейді немесе жеке практикамен айналысады (жеке нотариустар).

Жеке нотариус деп заңды тұлға құрмай, лицензия негізінде нотариаттық қызметті жүзеге асыратын, нотариаттық әрекеттер жасау нәтижесінде зиян келтіруден туындайтын міндеттемелер бойынша өзінің азаматтық-құқықтық жауаптылығын сақтандырған және нотариаттық палатаға мүше болған азамат танылады.

Атқарушылық іс жүргізудің міндеттері азаматтық және әкімшілік істер бойынша сот шешімдерінің, ұйғарымдарының, нұсқамалары мен қаулыларының, қылмыстық істер бойынша мүліктік өндіріп алуға қатысты үкімдер мен қаулылардың, сондай-ақ басқа да органдар қаулыларының негізінде берілетін атқарушылық құжаттарды мәжбүрлеп орындатуға бағытталған шараларды міндетті түрде және уақтылы қабылдау болып табылады.

Жеке сот орындаушысы деп уәкілетті орган берген атқарушылық құжаттарды орындау жөніндегі қызметпен айналысу құқығына лицензия негізінде заңды тұлға құрмай, атқарушылық құжаттарды орындау жөніндегі жеке практикамен айналысатын Қазақстан Республикасының азаматы танылуы мүмкін.

Қазақстан Республикасындағы адвокатура адамның өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға және білікті заң көмегін алуға Конституцияда бекітілген әрі мемлекет кепілдік берген құқығын іске асыруға, сондай-ақ дауды бейбіт жолмен реттеуге жәрдемдесуге арналған.

Адвокат — жоғары заң білімі бар, адвокаттық қызметпен айналысуға лицензия алған, міндетті түрде адвокаттар алқасының мүшесі болып табылатын және адвокаттық қызмет шеңберінде кәсіби негізде заң көмегін көрсететін Қазақстан Республикасының азаматы болуы мүмкін.

Кәсіпкерлік — азаматтардың, қандастардың және заңды тұлғалардың мүлікті пайдалану, тауар өндіру, сату, жұмыстарды орындау, қызметтерді көрсету арқылы таза кіріс алуға бағытталған, жеке меншік құқығына (жеке кәсіпкерлік) не мемлекеттік кәсіпорынның шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығына (мемлекеттік кәсіпкерлік) негізделген дербес, бастамашыл қызметі. Кәсіпкерлік қызмет кәсіпкердің атынан, оның тәуекелімен және мүліктік жауаптылығымен жүзеге асырылады. Кәсіпкерлік субъектісі болып табылатын жеке тұлға дара кәсіпкер ретінде тіркеледі.

Меншік құқығында, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығында оқшауланған мүлкі бар және сол мүлкімен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік және жеке мүліктік емес құқықтар мен міндеттерді иелене алатын, сотта талап қоюшы және жауапкер бола алатын ұйым заңды тұлға деп танылады.

1-бөлікке берілген түсініктемеде әкімшілік құқық бұзушылық субъектілері ретінде дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғаларға толығырақ тоқталған жөн.

Күші жойылған Кодекстің 34-бабының 2-бөлігі жауаптылық мәселесінде дара кәсіпкерлерді лауазымды адамдарға теңестірген болатын.

Әкімшілік деликтілердің екі түрлі субъектісінің (дара кәсіпкер мен лауазымды адамның) мұндай біріктірілуі құқық бұзушылық құрамдарының санкцияларын құрастыруды жеңілдету міндетімен байланысты болды. Мұндай құқық бұзушылықтардың ықтимал субъектілері лауазымды адамдармен және заңды тұлғалармен қатар заңды тұлға құрмай кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын тұлғалар, яғни дара кәсіпкерлер де болған.

Бұл ретте дара кәсіпкерлерге арналған айыппұл мөлшерлері бастапқыда лауазымды адамдарға арналған айыппұл мөлшерлеріне теңестірілді. Олардың мөлшері азаматтарға салынатын айыппұл санкцияларының мөлшерінен жоғары, бірақ заңды тұлғаларға салынатын айыппұл санкцияларының мөлшерінен едәуір төмен болды. Сонымен қатар дара кәсіпкерлерге қызметті тоқтата тұру түріндегі жаза да қолданылды. Осылайша, бір жағынан, олар лауазымды адамдарға, екінші жағынан, заңды тұлғаларға теңестірілді. Бұл олардың құқықтық мәртебесінің одан әрі белгісіз әрі қарама-қайшы болуына әкелді.

Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес, дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар енді жұмыскерлердің орташа жылдық санына және орташа жылдық кірісіне қарай шағын, орта немесе ірі кәсіпкерлік санаттарына бөлінетін кәсіпкерлік субъектілері болып табылады. Осылайша, Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексі дара кәсіпкер мен заңды тұлғаның құқықтық мәртебесін теңестірді деуге болады.

Кәсіпкерлік қызмет саласындағы мұндай өзгерістер ӘҚБтК әзірлеушілерін санкциялар құрылымын мазмұндық және құрылымдық тұрғыдан қайта қарауға және әкімшілік құқық бұзушылық субъектілерін мынадай санаттарға бөлуге итермеледі: жеке тұлғалар, лауазымды адамдар және кәсіпкерлік субъектілері (дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар). Бұрын атап өтілгендей, соңғылары жұмыскерлердің орташа жылдық саны мен орташа жылдық кірісіне қарай шағын, орта немесе ірі кәсіпкерлік санаттарына бөлінеді.

Құқық бұзушылық субъектілерінің аталған түрлеріне байланысты құқықтық салдарлар да тиісінше ерекшеленеді. Оларға әкімшілік жазалардың түрлері сараланып қолданылады. Мысалы, кәсіпкерлер мен нотариустарға салынатын айыппұлдардың мөлшері әртүрлі (ӘҚБтК-нің 44-бабының 2-бөлігі).

Осылайша, заң шығарушы әкімшілік құқық бұзушылық субъектілерінің жауаптылығын олардың қай санатқа жататынына қарай нақты ажыратты.

Түсіндіріліп отырған норманың 2-бөлігінде дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың әкімшілік жауаптылығының туындауы мүмкін болмайтын міндетті шарт реттеледі. Мұндай шарт құқық бұзушылық құрамының элементі болып табылатын әрекетті немесе әрекетсіздікті санкциялау не мақұлдау болып табылады.

Заңды тұлға жұмыскердің өз еркімен, белгіленген тәртіпке қайшы жасаған әрекеті үшін жауаптылықта болмауға тиіс және жауаптылықта бола алмайды. Мысалы, жарылғыш материалдармен, радиоактивті және өзге де экологиялық қауіпті заттармен жұмыс істеу кезіндегі қауіпсіздік талаптарын бұзғаны үшін (ӘҚБтК-нің 297-бабы) жұмыскер пиротехникалық бұйымдарды уәкілетті тұлғаның мақұлдауынсыз ашық отта жойған жағдайда заңды тұлға жауаптылықта болмайды. Бұл жағдайда жеке тұлға ретінде жұмыскердің өзі жауаптылықта болады. Мұндай құрылымнан заңды тұлғаның кінәлі жауаптылығының белгілері байқалады, дегенмен бұл тікелей көрсетілмеген.

Дәл осы жағдай дара кәсіпкер еңбек шарты бойынша жалдаған жұмыскерлерге де қатысты.

Жалпы алғанда, теория мен практикадағы ең проблемалы әрі белгісіз мәселелердің бірі заңды тұлғалардың кінәсі туралы түбегейлі мәселе екенін атап өткен жөн.

Белгілі болғандай, заңды тұлға азаматтық құқық нормаларына сәйкес құрылады, әрекет етеді және қызметін тоқтатады. Азаматтық құқық субъектілігіне ие бола отырып, заңды тұлға құқық қабілеттілігіне ие болады. Алайда қолданыстағы заңнамада заңды тұлғаның әрекет қабілеттілігінің заңды анықтамасы жоқ. Мұның себебі заңды тұлғаның жасанды табиғатына байланысты болуы мүмкін, өйткені оның әрекет қабілеттілігі адамдардан құралған басқару органдары арқылы жүзеге асырылады.

Жеке және заңды тұлғалардың кінәсіне бірыңғай әмбебап анықтама беру айтарлықтай қиын. Әкімшілік және өзге де деликтілердегі осы субъектілердің кінәсінің табиғаты біртекті емес. Бұл олардың еркінің қалыптасу, білдірілу және көрініс табу тәсілдерінің әртүрлі болуымен түсіндіріледі.

Қазақстандық заң шығарушы бұл мәселені заңды тұлғаның кінәсін анықтауда субъективті тәсілді қолдану, яғни заңды тұлға өкілінің кінәсін белгілеу арқылы шешудің қарапайым жолын таңдады. Бұл белгілі бір мағынада «құқықтық фикция» болып табылады.

Осылайша, дара кәсіпкер мен заңды тұлғаны жауаптылыққа тарту кезінде іс-әрекеттің заңды тұлғаның басқару функцияларын жүзеге асыратын орган, тұлға немесе дара кәсіпкер мен заңды тұлғаның ұйымдастырушылық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын жұмыскері тарапынан санкцияланғанын немесе мақұлданғанын дәлелдеу қажет. Егер санкциялаудың дәлелдері болмаса, онда дара кәсіпкердің (заңды тұлғаның) жұмыскері жеке тұлға ретінде жауаптылыққа тартылуға тиіс. Заңды тұлғаның кінәсі туралы толығырақ ӘҚБтК-нің 10, 11 және 25-баптарына берілген түсініктемелерден қараңыз.

Осы норманың 3-бөлігінде заңды тұлғаның құрылымына байланысты ерекшеліктер ескерілген. Азаматтық заңнамаға сәйкес (ҚР Азаматтық кодексінің 43-бабы) заңды тұлға өзінің:

филиалдарын — заңды тұлғаның орналасқан жерінен тыс орналасқан және оның барлық немесе бір бөлігінің функцияларын, оның ішінде өкілдік функцияларын жүзеге асыратын оқшауланған бөлімшелерін;

өкілдіктерін — заңды тұлғаның орналасқан жерінен тыс орналасқан, заңды тұлғаның мүдделерін қорғайтын және білдіретін, оның атынан мәмілелер мен өзге де құқықтық әрекеттер жасайтын, Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда, оқшауланған бөлімшелерін;

өзге де құрылымдық бөлімшелерін — орналасқан жерінде тұрақты жұмыс орындары жабдықталған және заңды тұлғаның функцияларының бір бөлігін орындайтын, аумақтық жағынан оқшауланған бөлімшелерін құруға құқылы.

Филиалдар мен өкілдіктер заңды тұлғалар болып табылмайды (ҚР Азаматтық кодексінің 43-бабы, «Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 17 сәуірдегі Заңының 3-бабы). Алайда оларды дербес салық төлеуші ретінде тіркеу олардың салық заңнамасының субъектісі екенін тануға мүмкіндік береді. Тиісінше, олар салық саласындағы әкімшілік құқық бұзушылықтардың субъектісі ретінде заңды тұлға сияқты жауаптылыққа тартылуы мүмкін. Бұл, шын мәнінде, қарастырылып отырған баптың 3-бөлігінде бекітілген.

Түсіндіріліп отырған норманың 4-бөлігі осы норманың 2-бөлігінде бекітілген ереженің кері жағын білдіреді. Яғни заңды тұлға мен дара кәсіпкер жұмыскердің санкцияланбаған әрекеттері үшін әкімшілік жауаптылықтан босатылады.

ӘҚБтК-дегі бұл жаңа ереже әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы заңнамада бұрын болған, бір құқық бұзушылық үшін заңды тұлға да, оның лауазымды адамдары немесе басшысы да жауаптылыққа тартылуы мүмкін деген мәселені шешеді.

Жаңартылған нормада заңды тұлға мен дара кәсіпкердің жұмыскерін жауаптылықтан босатудың шарты бекітілген. Мұндай шарт — заңды тұлғаның немесе дара кәсіпкердің өздерін жауаптылыққа тарту. Бұған қарама-қарсы жағдай мысал бола алады: жұмыскер заңды тұлғаның немесе дара кәсіпкердің мақұлдауымен әрекет етеді, сондықтан жауаптылық соңғыларына жүктеледі.

Осы бапқа берілген ескертпе осы Кодексте қолданылатын ұғымдық аппаратты бекіту қызметін атқарады. ӘҚБтК Ерекше бөлігінің нормаларында (санкцияларында) әкімшілік жазалар кәсіпкерлік субъектілеріне қатысты белгіленеді. Бұл ұғымға дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар жатқызылуға тиіс. Осы ескертпенің мазмұны бүкіл ӘҚБтК-ге қолданылады.

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне ғылыми-практикалық түсініктеме (баптар бойынша). Авторлар ұжымы:

Бачурин Сергей Николаевич, заң ғылымдарының кандидаты, доцент — 48-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп);

Габдуалиев Мереке Трекович, заң ғылымдарының кандидаты — 11, 21, 22, 23-тараулар;

Жусипбекова Айнур Маратовна, заң магистрі — 13-тарау (А. В. Карпекинмен бірлесіп); 33, 39-тараулар (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп);

Карпекин Александр Владимирович, заң ғылымдарының кандидаты, доцент — 13-тарау (А. М. Жусипбековамен бірлесіп);

Корнейчук Сергей Васильевич — 2-тарау; 6-тарау (О. Т. Сейтжановпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп); 8-тарау; 25-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп); 457–470, 488, 488-1, 491–506-баптар; 28, 30, 52-тараулар;

Корякин Илья Петрович, заң ғылымдарының докторы, профессор — 49-тарау;

Кысыкова Гульнара Бауыржановна, заң ғылымдарының кандидаты — 20-тарау;

Омарова Ботагоз Акимгереевна — 17-тарау; 18-тарау (Б. А. Парманкуловамен бірлесіп); 26, 31-тараулар; 32-тарау (Б. А. Парманкуловамен бірлесіп);

Парманкулова Баян Асханбаевна — 18-тарау (Б. А. Омаровамен бірлесіп); 19-тарау; 32-тарау (Б. А. Омаровамен бірлесіп); 43-тарау (А. С. Тукиевпен бірлесіп);

Подопригора Роман Анатольевич, заң ғылымдарының докторы, профессор — 24-тарау, 489, 489-1, 490-баптар;

Порохов Евгений Викторович, заң ғылымдарының докторы — 14, 15, 16, 29-тараулар, 471–475-баптар;

Сейтжанов Олжас Темиржанович, заң ғылымдарының кандидаты, доцент — 4-тарау; 5-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп); 6-тарау (С. В. Корнейчукпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп); 9-тарау; 10-тарау (Б. Е. Шаймерденовпен, В. В. Филинмен бірлесіп); 33-тарау (А. М. Жусипбековамен бірлесіп); 36-тарау (Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп); 39-тарау (А. М. Жусипбековамен бірлесіп);

Смышляев Александр Сергеевич, PhD докторы — 38, 40, 42, 43-1-тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп); 44-тарау;

Тукиев Аслан Султанович, заң ғылымдарының кандидаты, доцент — 1, 3, 35-тараулар; 38, 40, 42-тараулар (А. С. Смышляевпен бірлесіп); 43-тарау (Б. А. Парманкуловамен бірлесіп); 43-1-тарау (А. С. Смышляевпен бірлесіп); 44-1-тарау (Д. А. Шипппен бірлесіп); 45-тарау; 46-тарау (Д. А. Шипппен бірлесіп); 47-тарау;

Филин Владимир Владимирович, заң ғылымдарының кандидаты, доцент — 10-тарау (О. Т. Сейтжановпен, Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп);

Хакимов Ержан Маратович, заң магистрі — 5-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп); 6-тарау (О. Т. Сейтжановпен, С. В. Корнейчукпен бірлесіп); 7-тарау; 25-тарау (С. В. Корнейчукпен бірлесіп); 34, 41-тараулар; 48-тарау (С. Н. Бачуринмен бірлесіп); 53-тарау;

Шаймерденов Болат Еркенович, заң магистрі — 10-тарау (О. Т. Сейтжановпен, В. В. Филинмен бірлесіп); 12-тарау; 476–487, 507–509-баптар; 36-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп); 37, 50, 51-тараулар;

Шипп Денис Алексеевич — 44-1, 46-тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп).

Актінің өзгертілген күні: 01.01.2020

Актінің қабылданған күні: 01.01.2020

Қабылданған орны: 100050000000

Актіні қабылдаған орган: 103001000000

Қолданылу өңірі: 100000000000

Нормашығармашылық орган берген нормативтік құқықтық актінің тіркеу нөмірі: 5

Актінің мәртебесі: жаңа

Құқықтық қатынастар саласы: 029000000000 / 028000000000 / 029002000000 / 028004000000 / 029001000000 / 026000000000 / 001000000000 / 001008000000 / 030000000000

Актінің нысаны: түсініктеме / кодекс

Заңдық күші: 1900

Актінің тілі: орыс тілі

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау