Азаматты қайтыс болды деп жариялау
📘 1. Баптың жалпы сипаттамасы
ҚР Азаматтық кодексінің 31-бабы азаматты қайтыс болды деп жариялау институтын реттейді. Бұл институт мына жағдайларда қолданылады:
- адам жоғалып кеткенде және
- белгілі бір уақыт ішінде оның тірі не қайтыс болғаны туралы мәліметтер болмағанда,
- сондай-ақ өлім болуы мүмкін деген объективті мән-жайлар бар кезде.
Аталған институт азаматтың тірі қалу мүмкіндігін жоққа шығармайды, алайда құқықтық мақсаттар үшін оның қайтыс болуы туралы құқықтық фикцияны қалыптастырады. Бұл мынадай жағдайлар үшін қажет:
- мұраны ашу;
- некені бұзу;
- мүлік пен міндеттемелерді тоқтату;
- құқықтық мирасқорлықты және құқықтық айқындықты қамтамасыз ету.
⚖️ 2. Азаматты қайтыс болды деп жариялаудың заңды негіздері
| Негіз | Болмаған мерзім | Түсіндірме |
|---|---|---|
| 1. Жалпы хабар-ошарсыз кету | 3 жыл | Тұрғылықты жері бойынша азамат туралы мәліметтің болмауы |
| 2. Қауіпті жағдайлар (өлім қаупі, жазатайым оқиға) | 6 ай | Мысалы: кеме апаты, әуе апаты, табиғи апат, террорлық акт |
| 3. Соғыс қимылдары жағдайында жоғалу (әскери қызметшілер және теңестірілген тұлғалар) | Соғыс аяқталғаннан кейін 2 жыл | Арнайы тізімдер, құжаттар, куәліктер негізінде белгіленеді |
📌 Барлық жағдайларда азаматты қайтыс болды деп жариялау сот тәртібімен, оның тірі екендігі туралы мәліметтердің жоқтығын дәлелдеу арқылы жүзеге асырылады.
🕵️ 3. Сотқа өтініш беруге құқылы тұлғалар
🔹 Қайтыс болды деп жариялау туралы өтінішті мүдделі тұлғалар береді, соның ішінде:
- жұбайы (некені бұзу, зейнетақы алу үшін);
- мұрагерлер (мұраны ашу үшін);
- кредиторлар (мүлікті өндіріп алу үшін);
- қорғаншылық және қамқоршылық органдары (кәмелетке толмағандардың мүддесі үшін);
- мемлекеттік органдар (құқықтық айқындық қажет болған жағдайда).
📌 Төтенше жағдайлар болмаған кезде соттар көбінесе алдымен азаматты хабар-ошарсыз кеткен деп тану рәсімінен (ҚР АК 28-бабы) өтуді талап етеді.
🏛️ 4. Процестік тәртіп
ҚР Азаматтық процестік кодексінің (АПК) 318–322-баптарымен реттеледі.
🔹 Кезеңдері:
- Соңғы тұрғылықты жері бойынша сотқа өтініш беру;
- Дәлелдемелер жинау:
- ІІМ, ХҚКО анықтамалары;
- куәлардың көрсетулері;
- БАҚ-та жарияланымдар;
- мекемелерден алынған құжаттар (қызметтік тізімдер, архивтер);
- Сот материалдарды зерттейді, қажет болған жағдайда ІІМ немесе Қорғаныс министрлігінен мәлімет сұратады;
- Сот шешімі заңды күшіне енеді — осы күн азаматтың қайтыс болған заңды күні болып танылады (егер өзгеше күн белгіленбесе — ҚР АК 31-бабының 3-бөлігі).
📅 5. Қайтыс болған күнін айқындау (3-бөлік)
| Санат | Қайтыс болған күн қалай белгіленеді |
|---|---|
| Кәдімгі жоғалу | Сот шешімі заңды күшіне енген күн |
| Қауіпті жағдайларда жоғалу | Дәлелдер болған жағдайда, сот өлімнің болжамды күнін белгілей алады |
📌 Бұл келесі мәселелер үшін маңызды:
- мұраны ашу;
- некені тоқтату;
- зейнетақы, алимент, сақтандыру төлемдерін есептеу.
🧾 6. Қайтыс болды деп жариялаудың құқықтық салдары
🔹 Азаматты қайтыс болды деп жариялау мынадай салдарларға әкеп соғады:
| Салдар | Норма |
|---|---|
| 📜 Мұраны ашу | ҚР АК 1046-бабы — сот белгілеген өлім күнінен бастап |
| 💔 Некенің тоқтатылуы | ҚР Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы кодексі, 17-бап — шешім заңды күшіне енген күннен бастап |
| 🏛️ Азаматтық құқықтық қатынастардың тоқтатылуы | Шарттық міндеттемелер, зейнетақы, жалдау және т.б. |
| 🧒 Балалардың құқықтық мәртебесінің өзгеруі | Қорғаншылық белгілеу, жетім деп тану мүмкіндігі |
| 💰 Сақтандыру және әлеуметтік төлемдер | Сот шешімі мен заңнама актілері негізінде |
🔁 7. Шешімді жою мүмкіндігі (ҚР АК 32-бабына сәйкес)
Егер қайтыс болды деп жарияланған тұлға тірі болып шықса:
- сот шешімі жойылады;
- оның құқықтары қалпына келтіріледі;
- мүлік мүмкін болған жағдайда қайтарылады;
- мұрагерлік аясында жасалған мәмілелер даулануы мүмкін.
📁 8. ҚР сот практикасының мысалдары
🔹 1-мысал: Атырау, 2021 жыл
Азамат 2018 жылы Каспий теңізіндегі балық аулау рейсі кезінде жоғалған. Мәйіті табылмаған. 2021 жылғы қазанда қайтыс болды деп жариялау туралы өтініш берілді.📜 Сот экипаж мүшелерінің және ТЖМ деректеріне сүйене отырып, өлім күнін 2018 жылғы 14 наурыз деп белгіледі.
🔹 2-мысал: Алматы, 2022 жыл
Ер адам 2017 жылы РФ-ға кетіп, байланысқа шықпаған. Отбасы 2021 жылы сотқа жүгінді. ІІМ деректердің жоқтығын растады.📜 Сот азаматты 2022 жылғы 15 наурыздан бастап (шешім заңды күшіне енген күннен) қайтыс болды деп жариялады.
📚 9. Байланысты құқықтық нормалар
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| ҚР АК 28–30-баптар | Хабар-ошарсыз кету, қорғаншылық, шешімді жою |
| ҚР АК 1046-бап | Мұраны ашу |
| ҚР АК 1084-бап | Қайтыс болды деп жариялау жойылған жағдайда мүлікті қайтару |
| ҚР Неке және отбасы кодексі, 17-бап | Некенің тоқтатылуы |
| ҚР АПК 318–322-баптар | Қайтыс болды деп жариялаудың сот тәртібі |
🌍 10. Халықаралық және салыстырмалы нормалар
✅ Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (БҰҰ), 16-бапӘрбір адамның құқықсубъектілігін тану құқығын кепілдендіреді, соның ішінде жоғалған жағдайда нақты құқықтық мәртебе белгілеу арқылы.
✅ Барлық адамдарды мәжбүрлеп жоғалып кетуден қорғау туралы конвенция (БҰҰ, 2006)Жоғалып кеткен адамдардың мәртебесін ресми танудың және құқық мирасқорларының мүддесі үшін өлімді заңды түрде бекітудің қажеттілігін мойындайды.
✅ 11. Қорытынды
ҚР АК 31-бабы нақты өлім болмаған жағдайда азаматты заңды түрде қайтыс болды деп жариялау тетігін қамтамасыз етеді. Бұл:
- туыстар мен мұрагерлердің құқықтарын қорғауға;
- құқықтық белгісіздікті жоюға;
- азаматтық айналымның қалыпты жүзеге асуына мүмкіндік береді.
🔹 Сонымен қатар, қайтыс болды деп жарияланған тұлға үшін кепілдіктер сақталады: ол тірі болып шыққан жағдайда толық құқықтық ақталу мүмкіндігі бар, ал мүлік мүмкіндігінше қайтарылады.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
