Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 375-бабына түсініктеме. Қазақстан Республикасы Президентінің ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғу және оның қызметіне кедергі келтіру

1. Қазақстан Республикасы Президентін жария түрде қорлау немесе оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне өзге де қол сұғу –

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол әрекетті бұқаралық ақпарат құралдарын немесе телекоммуникация желілерін пайдалана отырып жасау –

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Қазақстан Республикасы Президентінің өз міндеттерін орындауына кедергі келтіру мақсатында оған немесе оның жақын туыстарына қандай да бір нысанда ықпал ету –

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ескерту. Қазақстан Республикасының Президенті жүргізіп отырған саясат туралы сын пікірлер қамтылған жария сөз сөйлеулер осы бап бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды.

Қазақстан Республикасының Президенті — мемлекеттің басшысы, оның жоғары лауазымды тұлғасы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын әрі Қазақстанды ел ішінде және халықаралық қатынастарда білдіретін тұлға (Конституцияның 40-бабының 1-тармағы).

Қазақстан Республикасының Президенті — халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі (Конституцияның 40-бабының 2-тармағы). Қазақстан Республикасының Президенті мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының келісімді жұмыс істеуін және билік органдарының халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді. Қазақстан Республикасының Президентіне халық пен мемлекет атынан сөз сөйлеу құқығы тиесілі (1995 жылғы 26 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 1-бабы).

Президент өз қызметін Қазақстан Республикасының Конституциясына қатаң сәйкестікте жүзеге асырады, оған сәйкес Қазақстан Республикасы Президентінің, оның ар-намысы мен қадір-қасиетінің қол сұғылмаушылығы қамтамасыз етіледі. Қазақстан Республикасы Президенті мен оның отбасын қамтамасыз ету, оларға қызмет көрсету және оларды қорғау мемлекет есебінен жүзеге асырылады. Конституцияның 46-бабының ережелері Республика экс-президенттеріне де қолданылады (Қазақстан Республикасы Конституциясының 46-бабы).

Қылмыстық кодекстің 375-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі бұл әрекеттің Қазақстан Республикасы Президентінің қалыпты қызметін бұзуымен, сондай-ақ оның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлауымен сипатталады.

Осы әрекетті жасау кезінде Қазақстан Республикасының Конституциясымен, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңымен кепілдік берілген Қазақстан Республикасы Президентінің саяси-құқықтық мәртебесі, оның қызметіне кедергі келтіру мақсатындағы Президенттің прерогативалары мен кепілдіктері бұзылады.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі Қазақстан Республикасы Президентінің қалыпты қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде Президенттің беделі, ар-намысы мен қадір-қасиеті, сондай-ақ оларды қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар танылады.

ҚК-нің 375-бабының 1 және 2-бөліктері бойынша жәбірленуші тек Қазақстан Республикасының Президенті ғана болуы мүмкін, ал 3-бөлігі бойынша Президентпен қатар оның жақын туыстары да жәбірленуші бола алады.

ҚК-нің 375-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы Қазақстан Республикасы Президентін жария түрде қорлаудан немесе оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне өзге де қол сұғудан көрінеді.

Қорлау деп кінәлі адамның Президенттің билік өкілі ретіндегі, сондай-ақ мемлекеттің басшысы, оның жоғары лауазымды тұлғасы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын әрі Қазақстанды ел ішінде және халықаралық қатынастарда білдіретін тұлға ретіндегі жеке басының, адами, кәсіби, қызметтік және лауазымдық қадір-қасиетін қорлаудан көрінетін әрекеттері түсініледі.

Қорлау Президенттің қадір-қасиетін кемсітетін физикалық әрекеттер арқылы да көрініс табуы мүмкін (мысалы, түймесін жұлып алу, бетіне түкіру, шапалақпен ұру, әдепсіз қимылдар жасау және т.б.).

Қорлау кезінде міндетті белгі ретінде жағдай танылады: көрсетілген әрекеттер жария жағдайда, яғни белгілі бір мөлшердегі бөгде адамдардың қатысуымен жасалуға тиіс.

Жария түрде қорлау Қазақстан Республикасы Президентінің ар-намысы мен қадір-қасиетін кінәлі адамның және Президенттің өзінен басқа бөгде адамның қатысуымен қасақана кемсітуден көрінеді.

Қарастырылып отырған қылмыс кез келген тәсілмен: ауызша, жазбаша, бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалану арқылы, сондай-ақ іс-әрекеттермен жасалуы мүмкін.

Жариялылық бұқаралық ақпарат құралдарын, ақпараттық-коммуникациялық желілерді, мысалы, компьютерлік техниканы және т.б. пайдалануды да білдіреді.

Егер қорлау әрекеттері немесе сөздері нақты Президентке емес, жалпы мемлекеттік органдарға, кәсіпорындарға, ұйымдарға бағытталса, талданып отырған қылмыстың құрамы болмайды. Мұндай жағдайда жасалған әрекетті қасақаналықтың бағыттылығына қарай ҚК-нің 378-бабы (билік өкілін қорлау) немесе ҚК-нің 293-бабы (бұзақылық) бойынша саралау қажет.

Қазақстан Республикасы Президентінің ар-намысы мен қадір-қасиетіне өзге де қол сұғу деп кінәлі адамның кез келген әрекеттерін түсіну қажет. Мысалы, Қазақстан Республикасы Президентінің бейнесі салынған карикатуралық парақшаларды ілу, басқа адамның қатысуымен телефон арқылы қорлайтын сөздер айту, жала жабу, яғни оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін немесе беделіне нұқсан келтіретін көрінеу жалған мәліметтерді тарату.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады және Қазақстан Республикасы Президентін жария түрде қорлау немесе оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне өзге де қол сұғу сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.

Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адамның Қазақстан Республикасы Президентінің өз өкілеттіктерін жүзеге асыруы кезінде немесе оларды жүзеге асыруына байланысты оның ар-намысы мен қадір-қасиетін жария түрде қорлайтынын, оған өзге де қол сұғатынын сезінеді және соны қалайды.

Уәждері әртүрлі болуы мүмкін (саяси, бұзақылық және т.б.) және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс. Қазақстан Республикасы Президентін Мемлекет басшысының міндеттерін орындауына байланысты емес, жеке сипаттағы себептермен қорлау ҚК-нің 131-бабы бойынша қорлау ретінде саралануға жатады.

Қарастырылып отырған әрекетті жасаудың мақсаты — Қазақстан Республикасы Президентінің қызметіне кедергі келтіру.

Талданып отырған қылмыстың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам болуы мүмкін.

ҚК-нің 375-бабының 2-бөлігі Қазақстан Республикасы Президентін жария түрде қорлағаны немесе оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне өзге де қол сұққаны үшін, егер бұл әрекет бұқаралық ақпарат құралдарын немесе телекоммуникация желілерін пайдалану арқылы жасалса, қылмыстық жауаптылық белгілейді.

Бұқаралық ақпарат құралдарын немесе телекоммуникация желілерін пайдалана отырып жасалған Қазақстан Республикасы Президентін жария түрде қорлау немесе оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне өзге де қол сұғу дегеніміз — баспа басылымдарын, теле-, радиотелеарналарды, интернет-сайттарды, мессенджерлерді және т.б. пайдалану арқылы әдепсіз нысанда білдірілген ар-намыс пен қадір-қасиетті жария түрде кемсіту не оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін немесе беделін түсіретін көрінеу жалған мәліметтерді тарату (қарастырылып отырған қылмыстың саралаушы белгілерінің неғұрлым толық сипаттамасы жоғарыда ҚК-нің 373-бабын талдау кезінде берілген).

ҚК-нің 375-бабының 3-бөлігінде заң шығарушы Қазақстан Республикасы Президентінің өз міндеттерін орындауына кедергі келтіру мақсатында оған немесе оның жақын туыстарына қандай да бір нысанда ықпал еткені үшін қылмыстық жауаптылықты көздейтін дербес қылмыс құрамын бекіткен.

Ықпал ету деп кез келген нысанда көрініс табатын әрекеттерді түсіну қажет: ресми мемлекетаралық кездесуге ұшып шығуын кідірту, Президентке жалған ақпарат беру, Президентке немесе оның жақын туыстарына қорқыту жасау және т.б. Әрекеттер ауызша да, жазбаша да нысанда көрініс табуы мүмкін.

Осылайша, Қазақстан Республикасы Президентінің өз міндеттерін орындауына кедергі келтіру дегеніміз — Қазақстан Республикасы Президентінің Конституциямен және «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңымен белгіленген тәртіп пен шектерде өз қызметін толық немесе ішінара жүзеге асыра алмауына әкеп соғатын құқыққа қайшы әрекеттерді немесе әрекетсіздікті қасақана жасау, яғни оны Конституциямен және жоғарыда аталған Конституциялық заңмен берілген мүмкіндіктерінен (өкілеттіктерінен) айыру болып табылады.

Кедергі келтіру Президенттің қазіргі уақыттағы қызметінің алдын алуға, оны тоқтатуға, өзгертуге бағытталған әрекеттерден немесе оның болашақта өз міндеттерін орындауына жол бермеуден, оған тосқауыл қоюдан көрініс табуы мүмкін. Бұл ретте кедергі келтіру Қазақстан Президентінің тек жұмыс уақытын ғана емес, қызметтен тыс уақытын да қамтиды.

ҚК-нің 375-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады және Қазақстан Республикасы Президентінің өз міндеттерін орындауына кедергі келтіру мақсатында оған немесе оның жақын туыстарына қандай да бір нысанда ықпал ету сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.

ҚК-нің 375-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адамның Қазақстан Республикасы Президентіне немесе оның жақын туыстарына ықпал етіп отырғанын сезінеді және соны қалайды.

Қарастырылып отырған әрекеттің міндетті субъективтік белгісі (арнайы мақсаты) — Қазақстан Республикасы Президентінің өз міндеттерін орындауына кедергі келтіру болып табылады.

ҚК-нің 375-бабына ескертпеге сәйкес, Қазақстан Республикасы Президенті жүргізіп отырған саясат туралы сын пікірлер қамтылған жария сөз сөйлеулер комментирленетін бап бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды.

ҚК-нің 375-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 375-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

Ескерту: орфографиялық қателер, баспа қателері және мәтінді тану кезіндегі айқын қателер түзетілді; мәтіннің мазмұны, реттілігі мен көлемі сақталды. Құқық нормалары мен баптың келтірілген редакциясының қолданыстағы өзектілігі тексерілген жоқ.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.*

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар