Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 373-бабына түсініктеме. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының ар-намысы мен қадір-қасиетіне жария түрде тіл тигізу және өзге де қол сұғу, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының бейнесін қорлау, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының заңды қызметіне кедергі жасау
- Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының ар-намысы мен қадір-қасиетіне жария түрде тіл тигізу немесе өзге де қол сұғу, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының бейнесін қорлау —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Дәл сол әрекеттер бұқаралық ақпарат құралдарын немесе телекоммуникация желілерін пайдалану арқылы жасалса, —
үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасына немесе онымен бірге тұратын отбасы мүшелеріне оның заңды қызметіне кедергі жасау мақсатында қандай да бір нысанда ықпал ету —
бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының құқықтық мәртебесін талдау кезінде Қазақстанның президенттік басқару нысанындағы мемлекет болып табылатынын негізге алу қажет.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының мәртебесі мен өкілеттіктері 2000 жылғы 20 шілдедегі «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңында бекітілген. Аталған заңға сәйкес, қазақстандық мемлекеттіліктің негізін қалаған және егемен Қазақстанның демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде дамуына елеулі үлес қосқан Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Елбасы болып табылады.
ҚК-нің 373-бабында көзделген қылмыстың қоғамға қауіптілігі осы әрекеттің билік органдарының қалыпты қызметі мен олардың беделіне нұқсан келтіруінде, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлауында болып табылады.
Осы әрекетті жасау кезінде Қазақстан Республикасының Конституциясымен, «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңымен кепілдік берілген Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің — Елбасының саяси-құқықтық мәртебесі, артықшылықтары мен кепілдіктері бұзылады.
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі — Тұңғыш Президент — Елбасының қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар. Қосымша объектісі ретінде Тұңғыш Президент — Елбасының беделі, ар-намысы мен қадір-қасиеті, сондай-ақ оларды қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар танылады.
ҚК-нің 373-бабының 1 және 2-бөліктері бойынша жәбірленуші тек Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы ғана бола алады, ал аталған баптың 3-бөлігі бойынша Тұңғыш Президент — Елбасымен қатар онымен бірге тұратын отбасы мүшелері де жәбірленуші бола алады.
Қылмыстың нысанасы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының бейнелері, мысалы, оның фотосуреттері, картиналары, портреттері, парақшалары және Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының бейнесі бейнеленген өзге де заттар болуы мүмкін.
ҚК-нің 373-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының ар-намысы мен қадір-қасиетіне жария түрде тіл тигізуден немесе өзге де қол сұғудан, оның бейнелерін қорлаудан көрінеді.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының заңды қызметіне кедергі жасауға, оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне жария түрде тіл тигізуге немесе өзге де қол сұғуға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының бейнелерін қорлауға жол берілмейді және заң бойынша қудаланады («Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 1-бабы).
ҚК-нің 131-бабына сәйкес, қорлау — басқа адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін әдепсіз нысанда кемсіту.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы «Жеке және заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиеті мен іскерлік беделін қорғау туралы заңнаманы сот практикасында қолдану туралы» нормативтік қаулысына сәйкес, ар-намыс — адамның қоғамдық бағасы, оның рухани және әлеуметтік қасиеттерінің өлшемі; қадір-қасиет — адамның өзінің жеке қасиеттеріне, қабілеттеріне, дүниетанымына, қоғамдық маңыздылығына берген ішкі бағасы.
Әдепсіз нысан балағат сөздерді қамтитын, сондай-ақ сөйлеу әдебінің нормаларын бұзатын сөздер мен сөз тіркестерінде көрініс табуы мүмкін.
Лингвистер әдепсіз нысандағы сөздерге мыналарды жатқызады: қоғам мүддесі тұрғысынан теріс қызметті білдіретін адамға қатысты атаулар (мысалы, қарақшы, жезөкше); мағынасының өзінде біреудің қызметіне, кәсібіне, мінез-құлқына теріс баға берілген сөздер мен сөз тіркестері (мысалы, сатқын, опасыз); адамның қандай да бір жағымсыз қасиеттерін, мысалы, ақымақтығын, алғыссыздығын білдіретін жануарлар атауларына негізделген зоосемантикалық метафоралар (есек, төбет, шошқа); біреудің немесе бір нәрсенің әрекеттерін, сапаларын, қасиеттерін білдіретін сөздер (мысалы, ұрлау, қарпып қалу, екіжүзді); мағынасының өзінде белгілі бір адамға жеке тұлға ретінде теріс (балағат) баға берілген сөздер мен сөз тіркестері (мысалы, ақымақ, оңбаған); адресатты қорлау және кемсіту мақсатында жасалған тосын сөздер (мысалы, «дерьмократ»).
Осылайша, әдепсіз нысанда білдірілген ар-намыс пен қадір-қасиетті кемсіту — адамның жеке басына теріс баға беру, оны қаралау, айналасындағылардың көз алдында да, өзінің алдында да оның моральдық беделіне нұқсан келтіру болып табылады.
Қорлау физикалық әрекеттер арқылы да көрініс табуы мүмкін (мысалы, түймесін жұлып алу, бетіне түкіру, шапалақпен ұру, әдепсіз қимылдар жасау және т.б.). Мұндай әрекеттер Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының қадір-қасиетін кемсітеді.
Қорлаудың міндетті белгісі — оның жасалу жағдайы: көрсетілген әрекеттер жария жағдайда, яғни белгілі бір мөлшердегі бөгде адамдардың қатысуымен жасалуы тиіс.
Жария дегеніміз — ашық, көпшіліктің қатысуымен жүзеге асырылатын әрекет. Тиісінше, кемінде бір бөгде адамның қатысуымен жасалған қорлау жария деп танылады. Демек, жария қорлау кінәлі адамның Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының ар-намысы мен қадір-қасиетін бөгде адамның (кінәлі адам мен Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасыдан басқа тұлғаның) қатысуымен қасақана кемсітуінен көрінеді.
Қарастырылып отырған қылмыс кез келген тәсілмен: ауызша, жазбаша, бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалану арқылы, іс-әрекеттермен жасалуы мүмкін.
Жариялылық сонымен қатар бұқаралық ақпарат құралдарын, ақпараттық-коммуникациялық желілерді, мысалы, компьютерлік техниканы және т.б. пайдалануды білдіреді.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының ар-намысы мен қадір-қасиетіне өзге де қол сұғу деп кінәлі адамның кез келген әрекеттерін, мысалы, карикатуралық парақшаларды іліп қоюды, басқа адамның қатысуымен телефон арқылы қорлайтын сөздер айтуды, жала жабуды, яғни оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін немесе беделін түсіретін көрінеу жалған мәліметтерді таратуды түсіну қажет.
Қорлау — масқаралау, мазақ ету, кемсіту, қандай да бір нәрсемен былғау дегенді білдіреді.
Бейне — қандай да бір адамды бейнелейтін зат немесе сурет.
Осылайша, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының бейнелерін қорлау деп Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының ар-намысы мен қадір-қасиетін кемсітуі мүмкін оның бейнелері бар заттарға, суреттерге, фотосуреттерге қатысты әртүрлі әрекеттер жасауды түсіну қажет.
Бейнені қорлау ескерткіштерді физикалық түрде қирату немесе мазақ ету, портреттерді өртеу, бейнеге әдепсіз суреттер мен жазулар салу және т.б. арқылы да көрініс табуы мүмкін.
ҚК-нің 373-бабында көзделген қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады, сондықтан адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін қандай да бір жағымсыз салдардың туындауы талап етілмейді. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының ар-намысы мен қадір-қасиетіне жария түрде тіл тигізу немесе өзге де қол сұғу, не оның бейнелерін қорлау фактісінің өзі жеткілікті.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өкілеттіктерін жүзеге асыруы кезінде немесе оларды жүзеге асыруына байланысты оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне жария түрде тіл тигізетінін, өзге де қол сұғу жасайтынын немесе оның бейнелерін қорлайтынын сезінеді және соны қалайды.
Бұл ретте Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының мемлекеттік басшы міндеттерін орындауына байланысты емес, жеке сипаттағы себептермен қорлануы ҚК-нің 131-бабы бойынша қорлау ретінде саралануға жатады.
Талданып отырған қылмыстың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам болуы мүмкін.
ҚК-нің 373-бабының 2-бөлігі осы қылмыстың сараланған құрамын, яғни бұқаралық ақпарат құралдарын немесе телекоммуникация желілерін пайдалану арқылы жасалған Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының ар-намысы мен қадір-қасиетіне жария түрде тіл тигізуді немесе өзге де қол сұғуды, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының бейнелерін қорлауды көздейді.
«Бұқаралық ақпарат құралы» және «телекоммуникация желісі» ұғымдары тиісінше 1999 жылғы 23 шілдедегі «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 4) тармақшасында және 2004 жылғы 5 шілдедегі «Байланыс туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 2-бабының 55) тармақшасында берілген.
«Телекоммуникация» ұғымы аумақтық жағынан бір-бірінен қашық орналасқан екі немесе одан да көп пункт арасында байланысты ұйымдастыруға мүмкіндік беретін құралдар туралы түсінікке негізделеді.
Бұқаралық ақпарат құралдарын немесе телекоммуникация желілерін пайдалану арқылы жасалған Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының ар-намысы мен қадір-қасиетіне жария түрде тіл тигізу немесе өзге де қол сұғу деп баспа басылымдарын, теле- және радиоарналарды, интернет-сайттарды, мессенджерлерді және т.б. пайдалану арқылы әдепсіз нысанда білдірілген ар-намысы мен қадір-қасиетін жария түрде кемсітуді не оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін немесе беделін түсіретін көрінеу жалған мәліметтерді таратуды түсіну қажет.
ҚК-нің 373-бабының 3-бөлігінде заң шығарушы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасына немесе онымен бірге тұратын отбасы мүшелеріне оның заңды қызметіне кедергі жасау мақсатында қандай да бір нысанда ықпал еткені үшін қылмыстық жауаптылықты көздейтін дербес қылмыс құрамын бекіткен.
Ықпал ету — біреуге әсер ету, қажетті нәтижелерге қол жеткізуге ұмтылу дегенді білдіреді.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасына немесе онымен бірге тұратын отбасы мүшелеріне ықпал ету — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының заңды қызметіне кедергі келтіруге қол жеткізу мақсатында жоғарыда көрсетілген адамдарға бағытталған әрекеттер.
Ықпал ету кез келген нысанда жүзеге асырылуы мүмкін, мысалы, қорқыту, бопсалау, гипноз және т.б. арқылы.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының онымен бірге тұратын әрбір отбасы мүшесі «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы туралы» Конституциялық заңда бекітілген барлық артықшылықтар мен кепілдіктерді пайдаланады.
Қарастырылып отырған қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады. Әрекет Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасына немесе онымен бірге тұратын отбасы мүшелеріне оның заңды қызметіне кедергі жасау мақсатында ықпал еткен сәттен бастап, туындаған салдарға қарамастан аяқталған болып есептеледі.
ҚК-нің 373-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасына немесе онымен бірге тұратын отбасы мүшелеріне ықпал етіп отырғанын сезінеді және соны қалайды.
Қарастырылып отырған әрекеттің міндетті субъективтік белгісі (арнайы мақсаты) — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының заңды қызметіне кедергі жасау болып табылады.
Кедергі жасау әртүрлі тосқауылдар туғызуды білдіреді. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының заңды қызметіне кедергі жасау ретінде кінәлі адамның Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметіне оның шешіміне ықпал ету мақсатында араласуы немесе лауазымды адамдардың ішкі және сыртқы саясаттың негізгі мәселелерін келісу жөніндегі заңды талаптарды орындамауы сияқты әрекеттері бағалануы мүмкін.
ҚК-нің 373-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатпайтын, ауырлығы онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.
ҚК-нің 373-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
Исидор Шамилұлы Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
