Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 380-1-бабы. Құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының өміріне қол сұғу туралы түсініктеме

1. Құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының немесе олардың жақындарының қызметтік міндеттерін орындауына байланысты не қызметтік міндеттерін орындағаны үшін кек алу мақсатында олардың өміріне қол сұғу, яғни қаза келтіруге бағытталған қасақана әрекеттер жасау —

мүлкі тәркіленіп немесе тәркіленбестен, он жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол іс-әрекет:

1) екі немесе одан да көп адамға қатысты;

2) кінәлі адамға көрінеу дәрменсіз күйде екені белгілі адамға қатысты, сол сияқты адамды ұрлаумен не кепілге алумен ұштасқан;

3) кінәлі адамға көрінеу жүкті күйде екені белгілі әйелге қатысты;

4) аса қатыгездікпен;

5) басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен;

6) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы, қылмыстық топ жасаған;

7) басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында, сол сияқты зорлаумен немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерімен ұштасқан;

8) бірнеше рет;

9) көрінеу кәмелетке толмаған адамға қатысты;

10) төтенше жағдай жарияланған жерде немесе терроризмге қарсы операция жүргізу аймағында жасалса, —

мүлкі тәркіленіп, он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі бұл іс-әрекеттің құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерлерінің, әскери қызметшілердің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспекторлардың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторларының, қорықшылардың атынан көрініс табатын мемлекеттік билік органдарының заңды қызметін жүзеге асыруға кедергі келтіруінде, көбінесе олардың қызметтік қызметін жүзеге асыруын мүмкін етпейтіндігінде, мемлекеттік биліктің беделін түсіретіндігінде, басқару қатынастарының ұйымдастырылуын бұзатындығында, жоғарыда аталған қызметкерлердің өз өмірлері үшін, сондай-ақ жақындарының өмірі мен денсаулығы үшін алаңдауынан туындайтын сенімсіздік пен қорқыныш ахуалын қалыптастыратындығында.

Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігінің жоғары дәрежесі мемлекеттік органдардың қалыпты қызметінің құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының және олардың жақындарының жеке басына тікелей қол сұғу арқылы бұзылуында, демек, қылмыстың екі маңызды объектісіне — билік өкілдерінің қалыпты қызметіне және олардың өміріне қол сұғуында.

Түсіндіріліп отырған қылмыстың объектісі басқару органдарының және құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерлерінің, әскери қызметшілердің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспекторлардың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторларының, қорықшылардың қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде жоғарыда аталған қызметкерлер мен олардың жақындарының өмірін қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар танылады.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстан жәбірленушілер құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерлері; әскери қызметшілер; жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспекторлар; жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторлары; қорықшылар және олардың жақындары болып табылады.

2011 жылғы 6 қаңтардағы «Құқық қорғау қызметі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 9) тармағына сәйкес, құқық қорғау органының қызметкері — құқық қорғау органдары қызметкерлерінің қатарынан арнайы атақ немесе сыныптық шен берілген не біліктілік сыныбы белгіленген Қазақстан Республикасының азаматы.

2012 жылғы 13 ақпандағы «Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдары туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 5) тармағына сәйкес, арнаулы мемлекеттік органның қызметкері — ұлттық қауіпсіздік органдарында, сыртқы барлау саласындағы уәкілетті органда, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінде қызмет өткеретін және арнайы атақ берілген Қазақстан Республикасының азаматы.

2012 жылғы 16 ақпандағы «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 20) тармақшасына сәйкес, әскери қызметшілер — Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында әскери қызмет өткеріп жүрген Қазақстан Республикасының азаматтары.

2004 жылғы 9 шілдедегі «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспекторлар мен жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторлары — жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласында мемлекеттік бақылау мен қадағалауды жүзеге асыратын лауазымды адамдар.

Жоғарыда аталған Заңның 1-бабының 64) тармағына сәйкес, қорықшы — бекітіліп берілген аңшылық алқаптар мен балық шаруашылығы су айдындарында және (немесе) учаскелерінде жануарлар дүниесін қорғауды жүзеге асыратын қорықшылық қызметтің арнайы уәкілеттік берілген адамы.

Қарастырылып отырған бап шеңберінде жақындар деп ҚР «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 1-бабы 1-тармағының 13) тармақшасына, сондай-ақ ҚПК-нің 7-бабының 11) тармағына сәйкес ата-аналарды (ата-ананы), балаларды, асырап алушыларды (асырап алушыны), асырап алынғандарды (асырап алынған баланы), туған және туыстығы толық емес аға-інілер мен апа-сіңлілерді, атаны, әжені, немерелерді түсіну қажет.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының немесе олардың жақындарының қызметтік міндеттерін орындауына байланысты не қызметтік міндеттерін орындағаны үшін кек алу мақсатында олардың өміріне қол сұғудан, яғни қаза келтіруге бағытталған қасақана әрекеттер жасаудан көрінеді.

Қол сұғу олардың өмірінен айыруға бағытталған белсенді әрекеттер түріндегі іс-әрекетті білдіреді.

Қарастырылып отырған іс-әрекеттің объективтік жағы екі құрамдас бөліктен сипатталуы мүмкін: кісі өлтіруге оқталу ретіндегі қол сұғу және кісі өлтіру ретіндегі қол сұғу.

Кісі өлтіру ретіндегі қол сұғу кезінде жәбірленушінің өлімі орын алуға тиіс, ал кісі өлтіруге оқталу ретіндегі қол сұғу кезінде өлімнің орын алуы талап етілмейді, алайда екі жағдайда да қылмыстық құқық бұзушылық аяқталған болып есептеледі.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабының 1-бөлігінде көрсетілген адамдардың өміріне қол сұғу кезінде заңсыз дайындалған қаруды, сол сияқты заңсыз сатып алынған не заңсыз айналымда сақталған қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды пайдалану әрекеттерін осы адамдардың өміріне қол сұғу (ҚР ҚК-нің 380-1-бабы), қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру (ҚР ҚК-нің 287-бабы) және қаруды заңсыз жасау (ҚР ҚК-нің 288-бабы) ретінде қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралау қажет.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабының 1-бөлігінің диспозициясында қолданылатын «лауазымдық міндеттерін орындауына байланысты» деген термин «қызметтік міндеттерін атқару кезінде» деген ұғымнан кеңірек екенін атап өткен жөн.

«Міндеттерін орындауына байланысты» деген тіркес өмірге қол сұғу уәжінің құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерлерінің, әскери қызметшілердің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспекторлардың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторларының, қорықшылардың өткен қызметімен де байланысты екенін білдіреді (жалпы оларға деген өшпенділік). Демек, «міндеттерін орындауына байланысты» деген тіркес олардың қызметтік міндеттерін атқару кезіндегі өміріне қол сұғуды да, сондай-ақ осы міндеттерді атқармай жүрген кездегі өміріне қол сұғуды да қамтиды. Яғни қарастырылып отырған қылмыс аталған адамдар өздерінің қызметтік міндеттерін тікелей атқармаған кезде де жасалуы мүмкін, алайда олардың өміріне қол сұғу осы міндеттерді орындауына байланысты жүзеге асырылады. Бұл жағдайда олардың қызметтік міндеттерін орындауы мен өздерінің немесе жақындарының өміріне қол сұғу арасындағы уақыт алшақтығы саралауға әсер етпейді. Мұндай жағдайда қылмыстық мінез-құлықтың жоғарыда аталған адамдардың қызметімен байланысын анықтау маңызды.

Егер іс-әрекет көрсетілген мән-жайдан тыс, яғни аталған адамдардың өз қызметтік міндеттерін орындауымен байланысты емес жағдайда жүзеге асырылса, қылмыстық жауаптылық «Жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» атты 1-тараудың тиісті баптары бойынша туындауға тиіс.

Кек алу — бұл адамның өзіне бұрын келтірілген зиян үшін жазалау ниетінен туындаған зиян келтіруші әрекеттер, яғни қандай да бір нәрсе үшін өш алу.

Осылайша, кек алу уәжі, жалпы алғанда, өткен уақытта адамға келтірілген жамандық үшін есеп айырысу, жамандыққа жамандықпен жауап қайтару әрекетін білдіреді. Ал қарастырылып отырған жағдайда жәбірленушінің мінез-құлқы тек кінәлінің көзқарасы тұрғысынан ғана жамандық болып табылады, өйткені кек алуға себеп болған жағдай осы адамдардың заңды мінез-құлқы болып отыр.

Тиісінше, ҚР ҚК-нің 380-1-бабының 1-бөлігі бойынша кінәлінің әрекеттері ол жәбірленушіден тек оның қызметтік міндеттерінен туындайтын заңды әрекеттері үшін ғана кек алған жағдайда саралануға жатады. Егер өмірге қол сұғу жәбірленушінің құқыққа қайшы әрекеттері үшін кек алу уәжімен жасалса, онда адам ҚР ҚК-нің 99-бабына сәйкес қылмыстық жауаптылыққа тартылуға тиіс.

Қарастырылып отырған қылмыс үшін жауаптылық тек аталған адамдардың өздеріне ғана емес, олардың жақындарына да қол сұғылған жағдайда туындайды.

Құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының немесе олардың жақындарының қызметтік міндеттерін орындауына байланысты олардың өміріне қол сұғу кезінде нақты өлімнің орын алуы осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілерімен қамтылады және ҚР ҚК-нің 99-бабында көзделген кісі өлтіру үшін қосымша саралауды талап етпейді. Кінәлі адамның айрықша қауіптілігін ескере отырып, заң шығарушы ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстың аяқталу сәтін оқталу сатысына ауыстырған. Осылайша, түсіндіріліп отырған қылмыс аталған адамдардың өміріне қол сұғу сәтінен бастап, өлімнің орын алған-алмағанына қарамастан, аяқталған болып есептеледі.

Түсіндіріліп отырған қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам өзінің құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының немесе олардың жақындарының қызметтік міндеттерін орындауына байланысты олардың өміріне қол сұғып отырғанын ұғынады, өлім түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала біледі және осы адамдардың өлімінің орын алуын қалайды.

Талданып отырған қылмыс құрамының субъективтік жағының міндетті белгісі арнайы уәж болып табылады — жәбірленушілердің өздерінің қызметтік міндеттерін орындауы немесе жәбірленушілерден олардың қызметтік міндеттерін орындағаны үшін кек алу.

Қол сұғу өзге уәждер бойынша жасалған кезде іс-әрекет ҚР ҚК-нің 99-бабы бойынша саралануға тиіс.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам болуы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабының 2-бөлігінде құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының немесе олардың жақындарының қызметтік міндеттерін орындауына байланысты не қызметтік міндеттерін орындағаны үшін кек алу мақсатында олардың өміріне қол сұғудың мынадай саралаушы белгілері көзделген:

екі немесе одан да көп адамға қатысты;

кінәлі адамға көрінеу дәрменсіз күйде екені белгілі адамға қатысты, сол сияқты адамды ұрлаумен не кепілге алумен ұштасқан;

кінәлі адамға көрінеу жүкті күйде екені белгілі әйелге қатысты;

аса қатыгездікпен;

басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен;

адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы, қылмыстық топ жасаған;

басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында, сол сияқты зорлаумен немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерімен ұштасқан;

бірнеше рет;

көрінеу кәмелетке толмаған адамға қатысты;

төтенше жағдай жарияланған жерде немесе терроризмге қарсы операция жүргізу аймағында.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 1), 2), 4), 6), 8), 9), 10) тармақтарында көзделген саралаушы белгілерге егжей-тегжейлі талдау ҚР ҚК-нің 380-бабына берілген түсініктемеде келтірілген.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында кінәлі адамға көрінеу жүкті күйде екені белгілі әйелдің өміріне қол сұғу саралаушы белгі ретінде көзделген.

Кінәлі адамға көрінеу жүкті күйде екені белгілі әйелдің өміріне қол сұғу үшін жауаптылықтың күшейтілуі бұл іс-әрекеттің жоғары қоғамдық қауіптілікке ие болуымен түсіндіріледі, өйткені кінәлі адам әйелдің өміріне ғана емес, сонымен қатар болашақ адам өмірінің ұрығы — оның құрсағындағы ұрықтың өміріне де қол сұғады.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша өмірге қол сұғуды саралау кезінде кінәлі адамның қол сұғу сәтінде жәбірленушінің жүкті екенін алдын ала білгенін анықтау қажет. Бұл ретте жүктілік мерзімі, жәбірленушінің тиісті медициналық мекемеде жүктілігі бойынша есепте тұруы, ұрықтың өміршеңдігі және т.б. саралау үшін маңызы жоқ. Осы тармақ бойынша саралау үшін жүкті әйелдің өміріне қол сұғу нәтижесінде ұрықтың өлгені немесе өлмегені де заңдық маңызға ие емес. Кінәлі адам жәбірленушінің сыртқы келбеті бойынша немесе оның хабарлауы арқылы, не болмаса медициналық құжаттармен танысу негізінде оның жүкті екені туралы хабардар болуы мүмкін.

Жәбірленушінің жүкті екенін білмеген адам осы тармақ бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.

Кінәлі адам әйелдің (құқық қорғау органы қызметкерінің) өміріне қол сұғып, жәбірленушіні жүкті деп қате пайымдаған жағдайларда, жасалған әрекет кінәлі адамға көрінеу жүкті күйде екені белгілі әйелдің өміріне қол сұғу ретінде саралануға тиіс (ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы).

ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 5) тармағында құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының немесе олардың жақындарының қызметтік міндеттерін орындауына байланысты не қызметтік міндеттерін орындағаны үшін кек алу мақсатында олардың өміріне басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен қол сұғу саралаушы белгі ретінде көзделген.

Қарастырылып отырған іс-әрекетті басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен жасалған деп саралау үшін кінәлі адамның белгілі бір адамның (адамдардың) өміріне қол сұғуды жүзеге асыра отырып, көптеген (кемінде екі) басқа адамның өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндіретін тәсілді қолданғанын ұғынғанын анықтау қажет.

Демек, өмірге қол сұғудың тәсілі — жалпыға қауіпті тәсіл маңызды болып табылады, яғни көп жағдайда өмірге қол сұғудың мұндай тәсілін қолдану (өртеу, жарылыс жасау, автоматты қарудан адамдар тобына кезекпен оқ ату, суға батыру, бірнеше адам отырған автокөлікті апатқа ұшырату және т.б. арқылы) көптеген азаматтардың өміріне қауіпті болады.

Өмірге қол сұғудың осы түріне кез келген осындай құрылғылармен жанасуы мүмкін адамның өміріне қауіп төндіретін әртүрлі автоматты құрылғылардың көмегімен жасалған қол сұғуды да жатқызу қажет. Бір адамның адам жоқ жерде өміріне қол сұғу барысында бірнеше адамның өліміне әкеп соғуы мүмкін құралдар мен қару-жарақтарды пайдаланудың өзі қарастырылып отырған белгінің бар екенін білдірмейді. Бұл ретте ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы бойынша іс-әрекетті саралау кезінде кінәлі адам өміріне қол сұғуды ниет еткен жәбірленушіге қатысты таңдалған тәсілдің нәтижесінде нақты зардап шеккен адамдардың саны маңызды емес. Егер өмірге қол сұғудың тәсілінің өзі бірнеше адамның өміріне қауіпті болса, бір ғана адамның өміріне нақты қол сұғылуы ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 5) тармағын қолдануды жоққа шығармайды. Бұл ретте басқа адамдардың өміріне төнген қауіп нақты болуы, ойдан шығарылған болмауы, шын мәнінде орын алуы және тек болжам түрінде болмауы тиіс.

Өмірге қол сұғудың қарастырылып отырған түрінде кінәлі адам белгілі бір адамның өміріне қол сұғуға тікелей қасақаналықпен әрекет етеді. Кінәлінің басқа адамдарға өлім немесе денсаулыққа зиян келтіруге қатынасы жанама қасақаналық нысанында көрініс табады. Егер бір адамның өміріне басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен қол сұғу бірнеше адамның өліміне әкеп соқса, кінәлінің әрекеттері ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 1), 6) тармақтары бойынша саралануға тиіс.

Көптеген адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен өмірге қол сұғу кезінде кінәлі адам өлтіргісі келген адамнан басқа адамның өліміне әкеп соққан жағдайда, жасалған әрекет ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы бойынша саралануға тиіс.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 7) тармағында құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының немесе олардың жақындарының өміріне басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында, сол сияқты зорлаумен немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерімен ұштасқан түрде қол сұғу ерекше саралаушы белгі ретінде көзделген.

Осы қылмысты жасай отырып, кінәлі адам бұрын жасалған қылмысты немесе саралауға және жаза мөлшеріне әсер ететін мән-жайларды толығымен жасыру мақсатын көздейді. Құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының немесе олардың жақындарының өміріне басқа қылмысты жасауды жеңілдету мақсатында қол сұғу кезінде кінәлі адам бұл әрекетті жоспарланған қылмысты жасағанға дейін де, оны жасау барысында да жүзеге асыруы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы бойынша әрекеттерді саралау үшін кінәлі адамның өмірге қол сұғу нәтижесінде алға қойған мақсатына — басқа қылмысты жасыруға немесе оны жасауды жеңілдетуге қол жеткізуі талап етілмейді. Бұл ретте жасырылатын қылмыстың құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының немесе олардың жақындарының өздеріне не басқа адамдарға қатысты жасалғаны, сондай-ақ оның қасақана, ауыр немесе абайсызда жасалған қылмыстар санатына жататыны маңызды емес.

Тиісінше, қарастырылып отырған іс-әрекетті жасаудың уәжі көрсетілген санаттағы адамдардың өміріне қол сұғу арқылы осы адамдарға немесе олардың жақындарына белгілі болған кінәлінің немесе басқа адамның жаңадан жасалатын қылмысын жеңілдетуге немесе бұрын жасалған қылмысын жасыруға ұмтылу болып табылады. Бұл ретте талданып отырған іс-әрекет аталған қылмыс туралы тиісті органдарға әлі хабарланбаған немесе қылмыс туралы хабарлама келіп түскенімен, кінәлі адам бұл туралы білмеген жағдайларда ғана емес, сондай-ақ қылмыс туралы хабарлама тиісті органдарға келіп түскен және бұл органдар қылмысты жасаған адамды анықтаған, ал кінәлі адам бұл туралы хабардар болған жағдайларда да орын алуы мүмкін.

Зорлаумен немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерімен ұштасқан өмірге қол сұғу деп көрсетілген қылмыстарды жасауға оқталу кезінде немесе оларды жасау барысында жәбірленушінің қаза табуына әкеп соққан қасақана әрекеттерді түсіну қажет.

Зорлау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау барысында не көрсетілген қылмыстарды жасауға оқталу кезінде, не болмаса зорлық-зомбылық сипатындағы жыныстық қатынас, сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері аяқталғаннан кейін жасалған әрекетті жасыру мақсатында немесе көрсетілген әрекеттерге көрсетілген қарсылық үшін кек алу уәжімен жәбірленушіге өлім келтірілген жағдайда, кінәлінің әрекеттері қылмыстардың жиынтығы бойынша (ҚР ҚК-нің 380-1-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы және ҚР ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының тиісті бөліктері) саралануға тиіс.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмысты ҚР ҚК-нің 177-бабында көзделген «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғу» қылмысынан ажырату қажет.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстың объектісі басқару органдарының және құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерлерінің, әскери қызметшілердің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспекторлардың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторларының, қорықшылардың қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылса, ҚР ҚК-нің 177-бабында көзделген қылмыстың объектісі Қазақстан Республикасы мемлекеттік билігінің өмір сүруі мен жұмыс істеуінің негізі ретіндегі заңдылығын, сондай-ақ ҚР Тұңғыш Президенті — Елбасының өз функцияларын кедергісіз жүзеге асыруын қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстан жәбірленушілер құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерлері; әскери қызметшілер; жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспекторлар; жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторлары; қорықшылар және олардың жақындары болып табылады, ал ҚР ҚК-нің 177-бабында көзделген қылмыстан жәбірленуші тек ҚР Тұңғыш Президенті — Елбасы ғана болып табылады.

Қылмыс субъектісінде де айырмашылықтар бар. ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмысты жасаған кезде қылмыс жасалған уақытқа қарай 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға қылмыстық жауаптылыққа тартылады, ал ҚР ҚК-нің 177-бабында көзделген қылмысты жасаған кезде қылмыс жасалған уақытқа қарай 14 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға қылмыстық жауаптылыққа тартылады.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмысты ҚР ҚК-нің 178-бабында көзделген «Қазақстан Республикасы Президентінің өміріне қол сұғу» қылмысынан да ажырату қажет.

Көрсетілген қылмыстардың объектісі мен субъектісінде айырмашылықтар байқалады. Атап айтқанда, ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстан айырмашылығы, ҚР ҚК-нің 178-бабында көзделген қылмыстың объектісі Қазақстан Республикасы мемлекеттік билігінің өмір сүруі мен жұмыс істеуінің негізі ретіндегі заңдылығын, сондай-ақ ҚР Президентінің өз функцияларын кедергісіз жүзеге асыруын қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.

Бұл ретте ҚР ҚК-нің 178-бабында көзделген қылмыстан жәбірленуші тек ҚР Президенті ғана болып табылады.

Қылмыс субъектісінде де айырмашылықтар бар. ҚР ҚК-нің 178-бабында көзделген қылмысты жасаған кезде қылмыс жасалған уақытқа қарай 14 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға қылмыстық жауаптылыққа тартылады.

ҚР ҚК-нің 178-бабында көзделген қылмыс құрамының субъективтік жағының міндетті белгісі арнайы мақсат — ҚР Президентінің мемлекеттік қызметін тоқтату болып табылатынын атап өткен жөн.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген іс-әрекетті ҚР ҚК-нің 255-бабының 4-бөлігінде көзделген «Терроризм актісі» қылмысынан да ажырату қажет.

Көрсетілген қылмыстардың объектісі мен субъектісінде айырмашылықтар байқалады. Атап айтқанда, ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстан айырмашылығы, терроризм актісінің объектісі қоғамдық қауіпсіздікті, сондай-ақ азаматтардың өмірін қорғауды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.

ҚР ҚК-нің 255-бабының 4-бөлігінде көзделген қылмыстан жәбірленушілер азаматтар, сондай-ақ мемлекеттік немесе қоғам қайраткерлері, халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдар немесе ұйымдар болып табылады.

Субъективтік жағынан да айырмашылықтар бар. Егер ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстың мақсаты жәбірленушілердің өздерінің қызметтік міндеттерін орындауы немесе жәбірленушілерден олардың қызметтік міндеттерін орындағаны үшін кек алу болса, ҚР ҚК-нің 255-бабының 4-бөлігінде көзделген қылмыстың мақсаты қоғамдық қауіпсіздікті бұзу, халықты үрейлендіру, Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының, шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның шешім қабылдауына ықпал ету, соғысқа арандату не халықаралық қатынастарды ушықтыру, сондай-ақ мемлекеттік немесе қоғам қайраткерінің мемлекеттік немесе өзге де саяси қызметін тоқтату не осындай қызметі үшін кек алу болып табылады.

Қарастырылып отырған іс-әрекеттердің субъектісінде де айырмашылықтар байқалады. Атап айтқанда, ҚР ҚК-нің 255-бабының 4-бөлігінде көзделген қылмыс үшін қылмыстық жауаптылық 14 жастан басталады.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмысты ҚР ҚК-нің 408-бабында көзделген «Сот төрелігін немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның өміріне қол сұғу» қылмысынан ажырату қажет.

Қылмыстың объектісі мен объективтік жағында айырмашылықтар бар.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстан айырмашылығы, ҚР ҚК-нің 408-бабында көзделген қылмыстың объектісі соттың сот төрелігін жүзеге асыру жөніндегі қалыпты қызметін және сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын органдардың қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде сот төрелігін немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның, сондай-ақ оның жақындарының өмірі танылады.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабы бойынша жәбірленушілер құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерлері; әскери қызметшілер; жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспекторлар; жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторлары; қорықшылар және олардың жақындары болып табылады. ҚР ҚК-нің 408-бабы бойынша жәбірленушілер судья, алқаби, прокурор, қорғаушы, сарапшы; сот приставы, сот орындаушысы, сондай-ақ олардың жақындары болып табылады.

Көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылықтардың объективтік жағындағы айырмашылық олардың жасалу әрекетінің өзінде. ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы өмірге қол сұғудан, яғни өлім келтіруге бағытталған қасақана әрекеттерден көрінеді, ал ҚР ҚК-нің 408-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы істерді немесе материалдарды сотта қарауға, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізуге не үкімді, сот шешімін немесе өзге де сот актісін орындауға байланысты судьяның, алқабидің, прокурордың, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның, қорғаушының, сарапшының, сот приставының, сот орындаушысының, сондай-ақ олардың жақындарының өміріне көрсетілген адамдардың заңды қызметіне кедергі жасау мақсатында немесе осындай қызметі үшін кек алу уәжімен қол сұғудан көрінеді.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмысты ҚР ҚК-нің 429-бабының 4-бөлігінде көзделген «Қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеме қызметкеріне немесе оның жақындарына, сондай-ақ сотталған адамға қатысты күш қолдану қатерін төндіру не олардың денсаулығына немесе өміріне қол сұғу» қылмысынан да ажырату қажет.

Көрсетілген қылмыстардың объектісі мен субъектісінде айырмашылықтар байқалады. Атап айтқанда, ҚР ҚК-нің 380-1-бабында көзделген қылмыстан айырмашылығы, ҚР ҚК-нің 429-бабының 4-бөлігінде көзделген қылмыстың объектісі қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекемелер қызметі саласындағы қоғамдық тәртіпті, сондай-ақ мекеме қызметкерінің не оның жұбайының (зайыбының) немесе жақын туыстарының және сотталған адамдардың өмірін қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар болып табылады.

ҚР ҚК-нің 429-бабының 4-бөлігі бойынша жәбірленушілер қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеменің қызметкерлері не олардың жұбайлары немесе жақын туыстары, сондай-ақ сотталған адамдар болып табылады.

ҚР ҚК-нің 380-1-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер аса ауыр қылмыстар санатына жатады.

**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвилидің авторлығымен.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заң қызметі Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер, даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар