Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 380-бабына түсініктеме. Билік өкіліне қатысты күш қолдану

1. Билік өкіліне немесе оның жақындарына қызметтік міндеттерін орындауына байланысты не қызметтік міндеттерін орындағаны үшін кек алу мақсатында өмірге немесе денсаулыққа қауіпті емес күш қолдану не күш қолданамын деп қорқыту —

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Осы баптың бірінші бөлігінде көрсетілген адамдарға қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану —

бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың екінші бөлігінде көзделген іс-әрекет:

1) екі немесе одан да көп адамға қатысты;

2) кінәлі адамға дәрменсіз күйде екені көрінеу белгілі адамға қатысты, сол сияқты адамды ұрлаумен не кепілге алумен ұштасқан;

3) аса қатыгездікпен;

4) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған;

5) басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында;

6) бірнеше рет;

7) кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі адамға қатысты;

8) төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында;

9) төтенше жағдай жарияланған жерде немесе терроризмге қарсы операция жүргізу аймағында жасалса, —

жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

ҚР ҚК-нің 380-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі осы іс-әрекеттің мемлекеттік билік органдарының өкілдері атынан жүзеге асырылатын заңды қызметіне кедергі келтіруімен, олардың қызметтік қызметін қиындатуымен, кейде оны жүзеге асыруды мүмкін етпеуімен, беделіне нұқсан келтіруімен, сондай-ақ билік өкілі мен оның жақындарының денсаулығы мен тәніне қол сұғылмаушылығына қол сұғуымен сипатталады.

Қызметтік міндеттерін орындап жүрген билік өкіліне қол сұғу ашық өрескелдікпен сипатталады, жеке адамға қатысты күш қолданумен, аталған адамның қызметінің мазмұнын өзгертуге, бұзуға ұмтылумен қатар жүреді, бұл оның қоғамдық қауіптілігін арттырады.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі басқару органдары мен билік өкілінің қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде билік өкілі мен оның жақындарының денсаулығы мен жеке қауіпсіздігін қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар танылады.

ҚР ҚК-нің 380-бабында көзделген қылмыстан жәбірленушілер билік өкілдері және олардың жақындары болып табылады.

Биліктік өкілеттіктер деп ведомстволық тиесілігі мен бағыныстылығына қарамастан азаматтар, мекемелер мен ұйымдар орындауға міндетті шешімдер қабылдау, талаптар қою құқығы түсініледі.

Қарастырылып отырған бап шеңберінде жақындар деп жақын туыстарды түсіну қажет. Қазақстан Республикасы «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 1-бабы 1-тармағының 13) тармақшасына, сондай-ақ ҚПК-нің 7-бабының 11) тармағына сәйкес жақын туыстар — ата-аналар (ата-ана), балалар, асырап алушылар, асырап алынғандар, туған және жартылай туған аға-інілер мен апа-сіңлілер, атасы, әжесі, немерелері.

ҚР ҚК-нің 380-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы билік өкіліне немесе оның жақындарына қызметтік міндеттерін орындауына байланысты не қызметтік міндеттерін орындағаны үшін кек алу мақсатында өмірге немесе денсаулыққа қауіпті емес күш қолданудан не күш қолданамын деп қорқытудан көрінеді.

Зорлық-зомбылық деп біреуге қатысты физикалық күш қолдану; біреуге мәжбүрлі түрде ықпал ету; қысым көрсету, заңсыздық түсініледі.

Әдетте, зорлық-зомбылық — бір адамның екінші адамға физикалық немесе психикалық ықпал етуі. Физикалық зорлық-зомбылық деп ұрып-соғу, әртүрлі ауырлық дәрежесіндегі денсаулыққа зиян келтіру түсініледі. Психикалық зорлық-зомбылық деп қорқыту, қорлау, бопсалау арқылы адамның психикасына қасақана ықпал ету, оның ар-намысы мен қадір-қасиетін төмендету түсініледі. Психикалық зорлық-зомбылық жәбірленушіні физикалық күш қолданумен қорқыту, үрейлендіру құралы ретінде пайдаланылады, ол көбінесе белгілі бір сөздік мәлімдемелер, ым-ишаралар, қаруды немесе басқа заттарды көрсету арқылы міндетті түрде жазалау жүзеге асырылатындай әсер қалыптастырудан көрінеді.

Өмірге және денсаулыққа қауіпті емес күш қолдану деп ұрып-соғу немесе физикалық ауырсыну келтірген өзге де күш қолдану әрекеттерін жасау, не бостандығын шектеу (қолын байлау, кісен салу, жабық үй-жайда қалдыру және т.б.) түсініледі. Күш қолданудың бұл нысаны денсаулықтың қысқа мерзімді бұзылуына немесе еңбек қабілетін болмашы дәрежеде тұрақты жоғалтуға, не өзге де неғұрлым ауыр зардаптарға әкеп соқпауға тиіс.

2017 жылғы 27 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бұйрығымен бекітілген Сот сараптамасы органдарында сот сараптамалары мен зерттеулерін ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 56-параграфының 383-тармағына сәйкес денсаулыққа зиян деп әртүрлі сыртқы орта факторларының: механикалық, физикалық, химиялық, биологиялық, психогендік әсер етуі нәтижесінде туындаған ағзалар (тіндер) анатомиялық тұтастығының немесе олардың физиологиялық функцияларының бұзылуын (дене жарақаттарын), не ауруларды немесе патологиялық жағдайларды, сондай-ақ медициналық көмектің көрсетілуіндегі ақаулардың салдарынан туындаған, денсаулықтың бұзылуына немесе өлімнің басталуына әкеп соққан зардаптарды түсінеді.

Денсаулықтың бұзылуы деп нақты жарақаттан немесе аурудан туындаған, ағзалардың анатомиялық тұтастығының немесе физиологиялық функциясының бұзылуы орын алған кезде жергілікті және (немесе) жалпы сипаттағы клиникалық тұрғыдан айқын көрінетін ауырсыну өзгерістері анықталатын организмнің жай-күйін түсіну қажет.

Жалпы еңбекке қабілеттілік деп белгілі бір өнім, бұйым немесе қызмет түрінде әлеуметтік маңызы бар нәтижеге қол жеткізуге бағытталған әрекеттерді орындауға адамның туа біткен және жүре пайда болған қабілеттерінің жиынтығын түсіну қажет.

Кәсіби еңбекке қабілеттілік деп адамның өз кәсібі бойынша немесе еңбекақысы мен біліктілігі жағынан оған тең қызмет түрінде еңбек ету қабілетін түсіну қажет.

Жалпы еңбекке қабілеттілікті тұрақты жоғалту — бұл адамды біліктілікті қажет етпейтін жұмысты толық немесе ішінара орындау және өзіне-өзі қызмет көрсету қабілетінен айыратын функцияның (функциялардың) қайтымсыз жоғалуы.

Кінәлі адам қолданатын жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына қауіпті емес күш қолдану ретінде жәбірленушіні бостандығынан айыру немесе шектеу, байлау, ұстап тұру, қасақана өшпенділік мақсатында кез келген жанасу: итеру, ұстау және басқа да әрекеттер бағалануы тиіс.

Күш қолданамын деп қорқыту деп билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты күш қолдануға (өлім келтіруге немесе денсаулыққа зиян келтіруге) нақты ниетті білдіретін кінәлі адамның сөзбен қорқытуын, үрейлендіруін немесе өзге де әрекеттерін түсіну қажет. Бұл ретте жәбірленуші аталған қорқытуды нақты қауіп ретінде қабылдауға тиіс.

Жасалған әрекетті саралау үшін кінәлі адамның қорқытуды жүзеге асыруға ниеттенгені немесе ниеттенбегені маңызды емес. Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты күш қолданамын деп қорқытудың кез келген түрі ҚР ҚК-нің 380-бабының 1-бөлігімен қамтылады және қорқыту үшін қылмыстық жауаптылық көздейтін ҚР ҚК-нің 115-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

Мысалы, қызметтік міндеттерін орындауына байланысты билік өкіліне қатысты күш қолданамын деп қорқытқан С.-ның әрекеттері ҚР ҚК-нің 380-бабының 1-бөлігі бойынша дұрыс сараланған. 2019 жылғы 5 шілдеде сағат 21:31-де Іле ауданы ПБ кезекші бөлімінің 102 нөміріне Өтеген батыр кентінде төбелес болып жатқаны туралы хабарлама келіп түскен. Оқиға орнына Іле ауданы ПБ жол-патрульдік қызметінің «Беркут-211» экипажының қызметкерлері, полицияның аға сержанты А. және полиция старшинасы Ж. жіберілген. Көрсетілген мекенжайға келгеннен кейін полиция қызметкерлері А. мен Ж. үйдің есігіне жақындап, есікті қаға бастаған. Біраз уақыттан кейін үйден беліне дейін жалаңаш, қолында асүй пышағы бар үй тұрғыны С. шыққан. Полиция қызметкерлері А. мен Ж.-ның пышақты лақтырып тастау туралы заңды талабына алкогольдік масаң күйде болған С. ешқандай жауап қатпай, қолындағы пышағымен полиция қызметкерлеріне қарай жақындай бастаған. Полиция қызметкерлері мен жиналған азаматтардың өмірі мен денсаулығына қылмыстық қол сұғушылықтың алдын алу мақсатында полиция қызметкері А. өзінің табельдік қаруы — «Макаров» тапаншасын алып, жоғары қарай ескерту ретінде оқ атқан. Алайда С. полиция қызметкерлерінің көрсетілген заңды әрекеттеріне назар аудармай, қолында пышағын ұстап, полиция қызметкерлеріне қарай қозғалуын жалғастырған. Полиция қызметкерлері мен жиналған азаматтардың өмірі мен денсаулығына қылмыстық қол сұғушылықтың алдын алу мақсатында полиция қызметкері А. өзінің табельдік қаруы — «Макаров» тапаншасынан С.-ның сол аяғына екінші рет көздеп оқ атқан, ал полиция қызметкері Ж. да полиция қызметкерлері мен жиналған азаматтардың өмірі мен денсаулығына қылмыстық қол сұғушылықтың алдын алу мақсатында қапшығынан өзінің табельдік қаруын — «Макаров» тапаншасын алып, С.-ның оң аяғына көздеп оқ атқан. Осы әрекеттердің нәтижесінде С. аяқтарына тиген оқ жарақаттарынан жерге құлап, полиция қызметкерлері А. мен Ж. тарапынан залалсыздандырылған, содан кейін олар С.-ны медициналық көмек көрсету үшін Өтеген батыр кентінің орталық аудандық ауруханасына жеткізген.

ҚР ҚК-нің 380-бабының 1-бөлігінің диспозициясында қолданылатын «қызметтік міндеттерін орындауына байланысты» термині ҚР ҚК-нің 378-бабында көзделген «қызметтік міндеттерін атқару кезінде» деген ұғымнан кеңірек екенін атап өткен жөн.

ҚР ҚК-нің 378-бабын талдау кезінде атап өтілгендей, «билік өкілінің қызметтік міндеттерін атқаруы кезінде» деген ұғым деп мемлекеттік қызметшінің, құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери полиция органының қызметкерінің, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысатын әскери қызметшінің қызметте (жұмыста) болуын және басқару жүйесінің мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған, сөзсіз орындалуға жататын әрекеттерді орындауын түсіну қажет.

«Міндеттерін орындауына байланысты» деген ұғым өмірге және денсаулыққа қауіпті емес күш қолдану немесе күш қолданамын деп қорқыту уәжінің билік өкілінің бұрынғы қызметімен де байланысты болуын көздейді (билік өкіліне жалпы алғанда деген өшпенділік). Демек, «міндеттерін орындауына байланысты» деген ұғым билік өкілдері өздерінің лауазымдық міндеттерін орындау кезінде оларға қатысты күш қолдануды да, сондай-ақ олар бұл міндеттерді орындамаған кезде де күш қолдануды қамтиды. Яғни қарастырылып отырған қылмыс билік өкілі өзінің қызметтік міндеттерін тікелей орындамаған кезде де жасалуы мүмкін, бірақ оған қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті емес күш қолдану не оны қолданамын деп қорқыту осы міндеттерді орындауына байланысты жүзеге асырылады. Бұл жағдайда билік өкілінің қызметтік міндеттерін орындауы мен оған немесе оның жақындарына қатысты физикалық немесе психикалық күш қолдану арасындағы уақыт алшақтығы саралауға әсер етпейді.

Егер іс-әрекет көрсетілген мән-жайлардан тыс, яғни билік өкілінің қызметтік міндеттерін орындауына байланысты емес жағдайда жүзеге асырылса, қылмыстық жауаптылық ҚР ҚК-нің «Жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» деп аталатын 1-тарауының тиісті баптары бойынша туындауға тиіс.

Кек алу — адамның өзіне бұрын келтірілген зиян үшін жазалау ниетінен туындаған, яғни қандай да бір әрекет үшін қарымта қайтару мақсатында жасалған зиян келтіруші әрекеттер. Осылайша, кек алу уәжі, негізінен, бұрын адамға келтірілген жамандық үшін қарымта қайтару, жамандыққа жамандықпен жауап беру әрекетін білдіреді. Ал қарастырылып отырған жағдайда жәбірленушінің мінез-құлқы тек кінәлі адамның көзқарасы тұрғысынан ғана жамандық болып табылады, өйткені кек алуға себеп болған нәрсе — билік өкілінің заңды әрекеті.

ҚР ҚК-нің 380-бабының 1-бөлігі бойынша кінәлі адамның әрекеттері тек жәбірленушінің қызметтік міндеттерінен туындайтын заңды әрекеттері үшін ғана кек алған жағдайда саралануға жатады. Егер өмірге және денсаулыққа қауіпті емес күш қолдану немесе оны қолданамын деп қорқыту жәбірленушінің құқыққа қайшы әрекеттері үшін кек алу уәжі бойынша жасалса, онда адам ҚР ӘҚБтК-нің 73-2-бабының 1-бөлігіне сәйкес «Ұрып-соғу» үшін әкімшілік жауаптылыққа тартылуға жатады.

Қарастырылып отырған қылмыс үшін жауаптылық тек қызметтік міндеттерін орындап жүрген билік өкіліне қатысты өмірге және денсаулыққа қауіпті емес күш қолдану немесе оны қолданамын деп қорқыту жағдайында ғана емес, оның жақындарына қатысты да туындайтынын атап өткен жөн. Қызметтік міндеттерін орындап жүрген билік өкілінің жақын адамына қатысты өмірге және денсаулыққа қауіпті емес күш қолдану немесе оны қолданамын деп қорқыту билік өкілінен оның жан азабын келтіру арқылы кек алудың тәсілі болып табылады.

ҚР ҚК-нің 380-бабында көзделген қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс билік өкіліне немесе оның жақындарына оның лауазымдық міндеттерін орындауына байланысты физикалық және психикалық күш қолдану сәтінен бастап аяқталған деп есептеледі. Жасалған әрекетті саралау үшін билік өкілінің қалыпты қызметінің іс жүзінде бұзылған-бұзылмағаны маңызды емес.

Бір уәжбен, бір мезгілде, бір жерде, қызметтік міндеттерін орындауына байланысты бірнеше билік өкіліне қорқыту жасаған адамның әрекеттері біртұтас қылмыстық құқық бұзушылықты құрайды және түсіндіріліп отырған бір бап бойынша сараланады.

Түсіндіріліп отырған қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам өзінің билік өкіліне (оның соңғысының лауазымдық міндеттерін орындауына байланысты) немесе оның жақындарына қатысты күш қолданып жатқанын түсінеді, қоғамға қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды.

Мысалы, Талдықорған қалалық соты «Беркут-157» жол полициясы экипажының Талдықорған қаласы ІІБ ӘПБ-нан «Тойота Камри-40» автокөлігінің жүргізушісін ұстау туралы бағдар алғанын анықтаған. Жүргізуші ӘҚБтК-нің 590-бабының 2 және 5-бөліктерінде көзделген көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзған. Көрсетілген автокөліктің жүргізушісі П. өз әрекеттерінің қоғамға қауіпті сипатын сезіне отырып, қоғамға қауіпті зардаптардың туындауының болмай қоймайтынын алдын ала болжап және олардың туындауын қалап, қашып кетуге тырысып, полиция қызметкерін автокөлікпен қағып кеткен. Нәтижесінде қызметкер автокөліктің капотында қалып, одан ұстап алған. Соған қарамастан, жүргізуші П. полиция қызметкерін капоттан түсіріп тастауға тырысып, көлік құралын жүргізуді жалғастырған. Автокөлік шамамен 200 метр жүрген. Нәтижесінде сот-медициналық сараптамасының қорытындысына сәйкес полиция қызметкеріне денсаулыққа жеңіл зиян келтірілген. Сот үкімімен П. ҚР ҚК-нің 380-бабының 2-бөлігі — «Билік өкіліне қатысты күш қолдану» бойынша кінәлі деп танылған.

«Қызметтік міндеттерін орындауына байланысты» және «қызметтік міндеттерін орындағаны үшін кек алу мақсатында» деген тіркестер тек объективтік жақтың ғана емес, субъективтік жақтың да белгілерін білдіретінін атап өткен жөн. Олар өмірге және денсаулыққа қауіпті емес күш қолдану немесе оны қолданамын деп қорқыту фактісінің билік өкілінің қызметтік міндеттерін орындау фактісімен уақыт және кеңістік тұрғысынан байланысты екенін білдіреді. Субъективтік жағынан өмірге және денсаулыққа қауіпті емес күш қолданудың немесе оны қолданамын деп қорқытудың уәжі дәл осы заңды қызметтік қызмет болғанын дәлелдеу қажет.

ҚР ҚК-нің 380-бабында көзделген қылмыстың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген жеке тұлға болуы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 380-бабының 2-бөлігі билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданғаны үшін қылмыстық жауаптылық белгілейді.

Денсаулыққа келтірілген зиян ҚР Әділет министрінің «Сот сараптамасы органдарында сот сараптамаларын және зерттеулерді ұйымдастыру және жүргізу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығында келтірілген медициналық өлшемшарттар негізінде ашып көрсетіледі.

Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі тек сот-медициналық сараптамасы арқылы белгіленеді.

Өмірге немесе денсаулыққа қауіпті зиян деп жәбірленушінің өміріне қауіп төндіруі және өліммен аяқталуы мүмкін әртүрлі сыртқы факторлардың әсерінен туындаған дене жарақаттары да, патологиялық жағдайлар да есептелуге тиіс.

Өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданылған кезде жәбірленушіге кез келген ауырлық дәрежесіндегі зиян келтірілуі мүмкін: ауыр, орташа ауырлықтағы және жеңіл зиян.

Адам денсаулығына ауыр, орташа ауырлықтағы және жеңіл зиян келтіру белгілері тиісінше ҚР ҚК-нің 3-бабының 11), 12), 13) тармақтарында берілген.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі бойынша өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану кезінде зиян келтірілмегенімен, күш қолдану сәтінде жәбірленушінің өміріне немесе денсаулығына нақты қауіп төндірген әрекеттер де сараланады.

Қылмыстық заң билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданудың ерекше сараланған түрлерін де бөліп көрсетеді.

Мәселен, ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 1) тармағында ерекше саралаушы белгі ретінде екі немесе одан да көп адамға, яғни екі немесе одан да көп билік өкіліне немесе олардың жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану көзделген.

Өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануды ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралаудың негізі кінәлі адамның бірнеше билік өкіліне немесе олардың жақындарына бір мезгілде өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануға бағытталған қасақаналығы болып табылады. Мұндай жағдайларда екі немесе одан да көп билік өкіліне не олардың жақындарына қатысты өмірге және денсаулыққа қауіпті күш қолдану, әдетте, бір әрекетпен немесе қысқа уақыт аралығында жасалған бірнеше әрекетпен жүзеге асырылады және кінәлі адамның екі немесе одан да көп билік өкіліне немесе олардың жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануға бағытталған біртұтас қасақаналығын білдіреді.

Мысалы, К. бір ай ішінде үш полиция қызметкеріне қатысты өмірге және денсаулыққа қауіпті күш қолданған. К.-ның әрекеттері біртұтас қасақаналықпен қамтылмаған, өйткені қылмыстық әрекеттердің арасында әр жолы К.-да өмірге және денсаулыққа қауіпті күш қолдануға деген қасақаналықтың жаңадан туындағанын көрсететін едәуір уақыт аралықтары болған. Сондықтан К.-ның қылмыстық әрекеттері ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы бойынша сараланбаған, керісінше, бірнеше рет жасалғаны үшін ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 6) тармағы бойынша негізді түрде сараланған.

Егер билік өкілдеріне қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануды кінәлі адам басқа адамдармен бірлесіп жасаса, бұл ретте олардың қасақаналығы бірнеше билік өкіліне немесе олардың жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануға бағытталып, оны жүзеге асыру үшін өзара рөлдерді бөлсе, соның салдарынан қылмысқа қатысушылардың әрқайсысы тек бір билік өкіліне немесе оның бір жақынына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануға тікелей қатысқан болса, онда олардың әрқайсысының әрекеттері де ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралануға жатады.

ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 2) тармағында ерекше саралаушы белгі ретінде кінәлі адамға дәрменсіз күйде екені көрінеу белгілі адамға (билік өкіліне немесе оның жақындарына) қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану, сондай-ақ адамды ұрлаумен не кепілге алумен ұштасқан күш қолдану көзделген.

Дәрменсіз күй — адам белгілі бір мән-жайларға байланысты қылмыскерге қарсылық көрсете алмайтын немесе қаскүнемнің әрекеттерінің салдарын түсінбейтін жағдай.

Осылайша, жәбірленушінің дәрменсіз күйі оның физикалық немесе психикалық жай-күйіне байланысты өзін-өзі қорғай алмауымен, кінәлі адамға белсенді қарсылық көрсете алмауымен айқындалады, бұл ретте кінәлі адам осы мән-жайды түсінуге тиіс. Мұндай адамдарға ауыр науқастар, қарт адамдар, болып жатқан жағдайды дұрыс қабылдау қабілетінен айырылған психикалық бұзылыстары бар адамдар жатады.

Кінәлі адамның әрекеттерін саралау үшін жәбірленушінің өзін дәрменсіз күйге түсіргені немесе оның басқа адамдардың әрекеттерінің нәтижесінде осындай күйге түскені маңызды емес екенін атап өткен жөн. Кінәлі адамның жәбірленушіні ес-түссіз күйге түсіру жөніндегі әрекеттері есепке алынбайды. Алайда егер адамның қасақаналығы ұйықтататын дәрі, алкогольдік ішімдіктер немесе есірткі заттары және т.б. беру арқылы адамды ес-түссіз күйге түсіріп, содан кейін осындай күйдегі адамға қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануды қамтыса, онда кінәлі адамның әрекеттері ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралануға тиіс.

Адамды ұрлау деп оны жасырын немесе ашық түрде не алдау арқылы заңсыз иеленуге, сондай-ақ жәбірленушіні оның тұрған жерінен басқа жерге оның еркінен тыс ауыстыруға және сол жерде ұстап тұруға бағытталған қасақана құқыққа қайшы әрекеттерді түсіну қажет.

Ұштасқан дегеніміз — өзара байланысты, өзара әрекеттесетін, қатар жүретін дегенді білдіреді. Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты адамды ұрлаумен ұштасқан өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану деп билік өкіліне немесе оның жақындарына әртүрлі дәрежедегі денсаулыққа зиян келтірудің олардың (билік өкілінің немесе оның жақындарының) ұрлануымен қатар жүруін түсіну қажет.

Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты адамды ұрлаумен ұштасқан өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануды саралау кезінде ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша жауаптылық ұрланған билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданылған жағдайда, сондай-ақ билік өкілін немесе оның жақындарын ұрлауға байланысты басқа билік өкіліне қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданылған жағдайда туындайтынын ескеру қажет (мысалы, полиция капитаны полиция лейтенантын ұрлауға кедергі келтірген кезде оған қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану). Мұндай жағдайларда билік өкілін немесе оның жақынын ұрлау және билік өкіліне немесе оның туысына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану қылмыстардың жиынтығын құрайды және әрбір қылмыстық құқық бұзушылық ҚР ҚК-нің 125-бабының тиісті бөліктері және ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы бойынша дербес саралануға жатады.

Кепілге алынған адам — оны босату, оның өлтірілуіне немесе денсаулығына зиян келтірілуіне жол бермеу мақсатында кепілге алынған адамның туыстарын, билік өкілдерін немесе басқа да адамдарды белгілі бір әрекеттер жасауға, қандай да бір міндеттемелерді орындауға немесе кепілге алынған адамды босату үшін қажетсіз әрекеттер жасаудан бас тартуға мәжбүрлеу мақсатында күшпен ұсталып отырған адам.

Кепілге алу — адамды иеленіп, кейіннен оның жүріп-тұру бостандығын шектеу. Кепілге алу кез келген тәсілмен: жасырын, ашық, алдау арқылы, күш қолданбай немесе күш қолданып жүзеге асырылуы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 261-бабына сәйкес кепілге алу деп кепілге алынған адамды босатудың шарты ретінде мемлекетті, ұйымды немесе басқа адамды қандай да бір әрекет жасауға немесе қандай да бір әрекет жасаудан бас тартуға мәжбүрлеу мақсатында адамды кепілге алу немесе кепіл ретінде ұстап тұру түсініледі.

Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты кепілге алумен ұштасқан өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану деп билік өкіліне немесе оның жақындарына әртүрлі дәрежедегі денсаулыққа зиян келтірудің оларды иеленумен, жүріп-тұру бостандығын шектеумен және билікті, ұйымды немесе басқа адамды кепілге алынған билік өкілін немесе оның жақынын босатудың шарты ретінде қандай да бір әрекет жасауға немесе қандай да бір әрекет жасаудан бас тартуға мәжбүрлеу мақсатында олардың бостандыққа шығуына күшпен кедергі келтірумен қатар жүруін түсіну қажет.

ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің қарастырылып отырған тармағы жәбірленушіге қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданудың қай сәтте — оны ұрлау (кепілге алу) барысында ма, әлде белгілі бір уақыт өткеннен кейін ме — жүзеге асырылғанына қарамастан қолданылады.

Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты кепілге алу барысында немесе оны ұстап тұру кезінде жасалған өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану әрбір қылмыстың анықталған саралаушы белгілеріне қарай ҚР ҚК-нің 261-бабы мен 380-бабының тиісті бөліктері бойынша дербес саралануға тиіс.

ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 3) тармағында ерекше саралаушы белгі ретінде билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануды аса қатыгездікпен жасау көзделген. Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты аса қатыгездікпен өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану ерекше «адамгершілікке жатпайтын» қатыгездікті, айрықша аяусыздық пен садизмді білдіреді.

Аса қатыгездік туралы мынадай мән-жайлар куәлік етуі мүмкін: өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану барысында жәбірленушіге азаптау, қинау тәсілдері қолданылғанда, көптеген жарақаттар келтірілгенде, жәбірленуші ұзақ уақыт бойы сусыз, тамақсыз қалдырылғанда, жәбірленушіге ерекше азап келтіру үшін кінәлі адам азапты әсер ететін уды, қышқылды пайдаланғанда. Сондай-ақ жәбірленушінің жақындары қатысып отырған кезде өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану олардың моральдық азап шегуіне әкеп соқса да, бұл аса қатыгездікті білдіруі мүмкін. Аса қатыгездіктің көрінісін білдіретін аталған мән-жайлар осы қылмыстық әрекетті жасау тәсілінің мәні жәбірленушіге физикалық немесе моральдық азап пен қасіретті қасақана келтіруден тұратынын көрсетеді.

Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануды аса қатыгездікпен жасаған кезде кінәлі адам іс-әрекеттің аса қатыгездік сипатын түсінуге, сондай-ақ күш қолданудың дәл осындай сипатын қалауға немесе оған саналы түрде жол беруге тиіс.

Аса қатыгездік тек объективтік әрекеттерден ғана емес, кінәлі адамның психикалық қатынасынан да көрінеді. «Аса қатыгездік» ұғымы медициналық емес, құқықтық ұғым болып табылады. Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану кезінде осы саралаушы белгінің бар-жоғын тергеу немесе сот органдары өркениетті қоғамда қалыптасқан мораль, адамгершілік нормаларына сәйкес шешеді. Сарапшы-медиктердің құзыретіне күш қолданудың нақты тәсілі кезінде жәбірленушінің ерекше азап шеккен-шекпегені туралы мәселені шешу жатады. Аса қатыгездіктің уәждері әртүрлі болуы мүмкін: өшпенділік, кек алу, пайдакүнемдік және басқалар, олар саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін.

Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты аса қатыгездікпен жасалған өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану кінәлі адамның аса қатыгездік көрсетуге арнайы ұмтылған жағдайында ғана емес, ол жәбірленуші үшін өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданудың осы тәсілінің ерекше азапты екенін түсініп, оған көрінеу барған жағдайда да ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 3) тармағы бойынша саралануы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 4) тармағында ерекше саралаушы белгі ретінде билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануды адамдар тобының немесе алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының жасауы көзделген.

Қылмысты бірнеше адам жасаған кезде сыбайластардың әрқайсысының қатысу дәрежесін анықтау, олардың арасында алдын ала сөз байласудың болған-болмағанын, рөлдердің бөлінген-бөлінбегенін, сондай-ақ іс-әрекетті адамдар тобының немесе алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының жасағаны туралы қорытынды жасауға, жауаптылыққа тартылған әрбір адамның қатысу дәрежесін айқындауға, олардың әрекеттерін жеке саралауға және әділ жаза тағайындауға негіз болатын барлық өзге де мән-жайларды анықтау қажет.

Түзетілген мәтіннің бастапқы мазмұны, құрылымы, реттілігі және толық көлемі сақталған. Мәтіндегі орфографиялық қателер мен баспа қателері мәтіннің мазмұнына өзгерістер, толықтырулар немесе қысқартулар енгізілмей түзетілген.

ҚР ҚК-нің 31-бабына сәйкес билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану, егер оны алдын ала сөз байласпай әрекет еткен қылмыстың екі немесе одан да көп орындаушысы бірлескен әрекеттерімен жасаса, адамдар тобы жасаған деп танылуға тиіс.

ҚР ҚК-нің 28-бабына сәйкес билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданудың орындаушылары деп жәбірленушіге зиян келтіруге бағытталған біртұтас қасақаналықпен әрекет еткен, бұл ретте жәбірленушіге күш қолдану процесіне тікелей қатысқан не жасына, есінің дұрыстығына немесе ҚР ҚК-де көзделген басқа да мән-жайларға байланысты қылмыстық жауаптылыққа тартылуға жатпайтын басқа адамдарды пайдалану арқылы әрекет еткен адамдарды тану қажет. Олардың әрекеттері талданып отырған баптың қарастырылып отырған тармағы (ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 4) тармағы) бойынша саралануға жатады. ҚР ҚК-нің 28-бабының 3, 4, 5-бөліктеріне сәйкес билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолданған өзге де сыбайластар, егер олар бір мезгілде қылмыстың тең орындаушылары болып табылмаса, қылмысты ұйымдастырушылар, көмектесушілер, айдап салушылар деп танылған жағдайда, олардың әрекеттерін ҚР ҚК-нің 28-бабына сілтеме жасай отырып, жасалған қылмыс үшін жауаптылық көздейтін бап бойынша саралау қажет.

Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану деп қылмыстық құқық бұзушылықты бірлесіп жасау туралы алдын ала келіскен адамдар қатысқан іс-әрекетті тану қажет. Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануды саралау үшін, біріншіден, билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты күш қолдану туралы алдын ала сөз байласудың болғанын анықтау қажет, екіншіден, мұндай топтың кемінде екі қатысушысы қылмыстың тең орындаушылары рөлінде болуға тиіс.

ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 5) тармағында ерекше саралаушы белгі ретінде билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануды басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында жасау көзделген.

Осы қылмысты жасай отырып, кінәлі адам бұрын жасалған қылмысты немесе саралауға және жаза мөлшеріне әсер ететін мән-жайларды толық жасыру мақсатын көздейді. Басқа қылмысты жасауды жеңілдету мақсатында билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану кезінде кінәлі адам бұл әрекетті көзделген қылмысты жасағанға дейін де, оны жасау барысында да жүзеге асыруы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 5) тармағы бойынша әрекеттерді саралау үшін кінәлі адамның өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану нәтижесінде алға қойған мақсатына — басқа қылмысты жасыруға немесе оны жасауды жеңілдетуге қол жеткізуі талап етілмейді.

Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдануды басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында жасалған деп, егер оны жасаудың уәжі билік өкіліне немесе оның жақынына күш қолдану арқылы кінәлі адамның немесе басқа адамның жаңа қылмыс жасауын жеңілдетуге не осы билік өкіліне немесе оның жақынына белгілі бұрын жасалған қылмысты жасыруға ұмтылу болса, саралауға болады. Бұл ретте жасырылатын қылмыстың билік өкілінің өзіне немесе оның жақынына қатысты не басқа адамдарға қатысты жасалғаны, оның қасақана, ауыр немесе абайсызда жасалған қылмыстар санатына жататыны, сондай-ақ кінәлі адамның күш қолдану нәтижесінде өз мақсатына қол жеткізген-жеткізбегені маңызды емес.

Басқа қылмысты жасыру мақсатында билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану бұл қылмыс туралы тиісті органдарға әлі хабарланбаған кезде немесе қылмыс туралы хабарлама түскенімен, кінәлі адам бұл туралы білмеген кезде ғана емес, қылмыс туралы хабарлама тиісті органдарға түскен және бұл органдар қылмыс жасаған адамды білген, ал кінәлі адам бұл туралы хабардар болған жағдайларда да жасалуы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 6) тармағында ерекше саралаушы белгі ретінде бірнеше рет жасалу көзделген. ҚР ҚК-нің 12-бабына сәйкес бірнеше рет жасалу деп Ерекше бөлімнің бір бабында немесе баптың бір бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп іс-әрекетті жасау танылады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы «Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуын және жиынтығын саралау туралы» нормативтік қаулысына сәйкес бірнеше рет жасалу бір адамның ҚР ҚК-нің Ерекше бөлімінің бір бабында немесе бір бабының бір бөлігінде көзделген бірнеше қылмыстық құқық бұзушылықты жасауын білдіреді.

Бірнеше рет жасалу деп ҚР ҚК-нің 380-бабында немесе ҚР ҚК-нің 380-бабының бір бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп іс-әрекетті жасауды түсіну қажет. Бұл ретте қылмыс пен қылмыстық теріс қылық өзара бірнеше рет жасалуды құрамайтынын ескеру қажет. Егер ҚР ҚК-нің 380-бабында көзделген бұрын жасалған қылмыс үшін адам сотталған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған болса, талданып отырған қылмыс бірнеше рет жасалған деп танылмайды.

Егер адам билік өкілдеріне немесе олардың жақындарына қатысты біртұтас қасақаналықпен қамтылмаған өмірге және денсаулыққа қауіпті күш қолдануды бірнеше рет жасаса, олардың ешқайсысы үшін сотталмаса және бұл ретте билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты бұрынғы күш қолдану үшін қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімдері өтпесе, онда барлық әрекеттер ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 6) тармағы бойынша (негіздер болған кезде басқа да тиісті тармақтар бойынша) саралануға жатады. Бұл ретте билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты уақыт бойынша бірінші жасалған күш қолдануды ҚР ҚК-нің 380-бабының 1, 2 немесе 3-бөліктері бойынша жеке саралау талап етілмейді.

Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты бірнеше рет жасалған күш қолдануды екі немесе одан да көп билік өкіліне немесе олардың жақындарына қатысты күш қолданудан қылмыстың субъективтік жағы бойынша ажырату қажет: егер бірнеше рет жасалуды құрайтын әрбір күш қолдану дербес қасақаналықпен қамтылса, әрекеттер ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 6) тармағы бойынша саралануға жатады; ал кінәлі адамның қасақаналығы біртұтас болып, бастапқыдан екі немесе одан да көп билік өкіліне немесе олардың жақындарына қатысты қасақана құқыққа қайшы күш қолдануға бағытталса, іс-әрекет ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралануға тиіс.

ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 7) тармағында ерекше саралаушы белгі ретінде билік өкілінің кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі жақын адамына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану көзделген.

Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 8 тамыздағы «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» заңына сәйкес бала — он сегіз жасқа толмаған (кәмелетке толмаған) адам.

Билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты күш қолдануды ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 7) тармағы бойынша саралау үшін кінәлі адамның қылмыстық құқық бұзушылықты жасағанға дейін жәбірленушінің кәмелетке толмаған жасын білгенін анықтау қажет. Егер кінәлі адам жәбірленушінің кәмелетке толмаған жасына қатысты жаңылысса немесе оны білмесе, онда ҚР ҚК-нің 380-бабының 3-бөлігінде көзделген басқа саралаушы белгілер болмаса, оның әрекеттері ҚР ҚК-нің 380-бабының 1 немесе 2-бөліктері бойынша саралануға тиіс.

ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 8) тармағында ерекше саралаушы белгі ретінде төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану көзделген.

Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі «Азаматтық қорғау туралы» заңының 1-бабының 66) тармағына сәйкес төтенше жағдай — авария, өрт, қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсері, қауіпті табиғи құбылыс, апат, табиғи немесе өзге де зілзала нәтижесінде белгілі бір аумақта қалыптасқан, адам шығынына, адамдардың денсаулығына немесе қоршаған ортаға зиян келтіруге, елеулі материалдық залалға және адамдардың тіршілік ету жағдайларының бұзылуына әкеп соғуы мүмкін немесе әкеп соққан жағдай.

Авария — ғимараттардың, құрылыстардың және (немесе) техникалық құрылғылардың қирауы, бақыланбайтын жарылыс және (немесе) қауіпті заттардың шығарылуы.

Өрт — адамдар мен жануарлардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін, зиян келтіретін, жеке және заңды тұлғаларға, қоғам мен мемлекет мүдделеріне материалдық залал келтіретін бақыланбайтын жану процесі.

Қауіпті өндірістік фактор — қауіпті өндірістік объектілер мен әлеуметтік инфрақұрылым объектілеріндегі авариялар, инциденттер кезінде туындайтын, жеке және заңды тұлғаларға, қоршаған ортаға зиян (залал) келтіретін физикалық құбылыс.

Қауіпті табиғи құбылыс — табиғи процестердің қызметі нәтижесінде туындайтын табиғи сипаттағы оқиға немесе табиғи орта элементтерінің жай-күйі, олар өздерінің қарқындылығы, таралу ауқымы мен ұзақтығы бойынша адамдарға, экономика объектілеріне және қоршаған ортаға зақымдаушы әсер етуі мүмкін.

Апат — қайғылы салдарға (қирау, адамдардың, жануарлардың, өсімдіктер дүниесінің қырылуы) әкеп соғатын ірі қолайсыз оқиға (авария, табиғи апат және т.б.).

Табиғи зілзала — нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп туындауы немесе туындаған, материалдық құндылықтар мен қоршаған табиғи ортаның құрамдас бөліктері бұзылуы немесе жойылуы мүмкін ауқымды қиратушы табиғи немесе табиғи-антропогендік құбылыс не процесс.

Жоғарыда көрсетілген заңға сәйкес табиғи сипаттағы төтенше жағдайлар — қауіпті табиғи құбылыстардың (геофизикалық, геологиялық, метеорологиялық, агрометеорологиялық, гидрогеологиялық қауіпті құбылыстардың), табиғи өрттердің, эпидемиялардың, ауыл шаруашылығы өсімдіктері мен ормандардың аурулар мен зиянкестерден зақымдануының нәтижесінде қалыптасқан төтенше жағдайлар.

Техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар — қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерінен, көлік және басқа да авариялардан, өрттерден (жарылыстардан), қатты әсер ететін улы, радиоактивті және биологиялық қауіпті заттардың шығарылуымен (шығарылу қаупімен) байланысты авариялардан, ғимараттар мен құрылыстардың кенеттен құлауынан, бөгеттердің бұзылуынан, электр энергетикасы және тіршілікті қамтамасыз ету коммуникациялық жүйелеріндегі, тазарту құрылыстарындағы авариялардан туындаған төтенше жағдайлар.

Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 8 ақпандағы «Төтенше жағдай туралы» заңына сәйкес әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдай — белгілі бір аумақта әлеуметтік қатынастар саласында қайшылықтар мен қақтығыстардың туындауына байланысты қалыптасқан, адам шығынына, денсаулыққа зиян келтіруге, елеулі мүліктік залалға немесе халықтың тіршілік ету жағдайларының бұзылуына әкеп соғуы мүмкін немесе әкеп соққан төтенше жағдай.

Төтенше жағдай қалыптасқан аумақ төтенше жағдай аймағы деп аталады.

Қазақстан заңнамасында «жаппай тәртіпсіздіктер» ұғымының анықтамасы қазіргі уақытта жоқ. Бұл ретте ҚР ҚК-де «жаппай тәртіпсіздіктер» термині бар бірқатар қылмыстық құқық бұзушылықтар көзделген. «Жаппай тәртіпсіздіктер» термині сондай-ақ Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 23 сәуірдегі «Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары туралы» заңында, «Төтенше жағдай туралы» заңда, Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 10 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы туралы» заңында және басқа да нормативтік актілерде қолданылады. Алайда көрсетілген актілердің ешқайсысында «жаппай тәртіпсіздіктер» ұғымының анықтамасы жоқ, тиісінше, заңнамалық деңгейде осы ұғымның белгілері айқындалмаған.

«Жаппай» термині «көптеген адамдар немесе қалың топ жүзеге асыратын» дегенді білдіреді. «Тәртіпсіздік» ұғымы екі мағынада түсіндіріледі: тәртіптің болмауы, бұзылуы; қоғамдағы билікке қарсы наразылықты білдіретін толқулар.

Жаппай тәртіпсіздіктер — көптеген адамдардың құқыққа қайшы қызметі деп тұжырымдауға болады. Жаппай тәртіпсіздіктер — адамдардың үлкен тобы (тобыр) жасайтын, адамдарға қатысты зорлық-зомбылықпен, жаппай қиратумен, өрт қоюмен, мүлікті жоюмен, атыс қаруын, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды қолданумен, билік өкілдеріне қарулы қарсылық көрсетумен қатар жүретін қоғамдық қауіпсіздікке қол сұғушылық.

Адам өз әрекеттерінің қоғамдық қауіптілігін түсінген, қоғамға қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала болжаған және олардың туындауын қалаған кезде әрекеттер осы тармақ бойынша сараланады.

ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 9) тармағында ерекше саралаушы белгі ретінде төтенше жағдай жарияланған жерде немесе терроризмге қарсы операция жүргізу аймағында билік өкіліне немесе оның жақындарына қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану көзделген.

Қазақстан Республикасының «Төтенше жағдай туралы» заңының 1-бабының 5) тармағына сәйкес төтенше жағдай — азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын қорғау мүддесінде ғана қолданылатын уақытша шара болып табылатын, мемлекеттік органдар қызметінің ерекше құқықтық режимін білдіретін, азаматтардың, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың құқықтары мен бостандықтарына, сондай-ақ заңды тұлғалардың құқықтарына жекелеген шектеулер белгілеуге жол беретін және оларға қосымша міндеттер жүктейтін жағдай. Аталған заңның 1-бабының 6) тармағына сәйкес төтенше жағдай енгізілетін жердің шекаралары — Қазақстан Республикасының бір немесе бірнеше әкімшілік-аумақтық бірлігінің аумағы.

Әкімшілік-аумақтық бірлік ұғымы Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 8 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы» заңында қамтылған (ҚР ҚК-нің 379-бабына түсініктемені қараңыз).

Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында немесе оның жекелеген жерлерінде төтенше жағдайды Қазақстан Республикасының Президенті Премьер-Министрмен және Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының төрағаларымен ресми консультациялар өткізгеннен кейін тиісті жарлықпен енгізеді және бұл туралы Қазақстан Республикасының Парламентіне дереу хабарлайды.

Қазақстан Республикасы Президентінің төтенше жағдай енгізу туралы жарлығы Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ресми баспа басылымдарында дереу жариялануға және бұқаралық ақпарат құралдарының барлық түрлері арқылы халықтың назарына жеткізілуге тиіс.

Мысалы, Алматы қаласының Әуезов ауданында COVID-19 пандемиясына байланысты жарияланған төтенше жағдай кезінде 6 сәуір күні кешке полиция қызметкерлеріне шабуыл жасалған. Бір топ адам бірінші шағын аудандағы үйлердің бірінің ауласында спирттік ішімдіктер ішкен. Олар балалар алаңында өздігінен ұйымдастырылған демалыс орнын құрған. Учаскелік полиция инспекторларының ескертуіне жиналғандар агрессиямен жауап берген, олар карантин режимінің қағидаларымен келіскісі келмеген. Оларды полиция басқармасына жеткізу әрекеті кезінде бес ер адам полиция қызметкерлеріне тап берген. Нәтижесінде кінәлі адамдар қылмыстық жауаптылыққа тартылып, олардың әрекеттері ҚР ҚК-нің 380-бабы 3-бөлігінің 9) тармағы бойынша (төтенше жағдай жарияланған жерде билік өкіліне қатысты өмірге немесе денсаулыққа қауіпті күш қолдану) сараланған.

Қазақстан Республикасының «Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» заңының 1-бабының 7) тармағына сәйкес терроризмге қарсы операция — терроризм актісінің алдын алу, жолын кесу, террористерді, жарылғыш құрылғыларды залалсыздандыру, жеке тұлғалар мен ұйымдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ терроризм актісінің салдарын барынша азайту және (немесе) жою жөніндегі дене күшін, қызметтік иттерді, жауынгерлік және өзге де техниканы, қаруды және арнаулы құралдарды қолдана отырып жүргізілетін арнаулы іс-шаралар кешені.

Жергілікті жер — белгілі бір орын, кеңістік, жер бетінің учаскесі.

Акватория — қандай да бір су айдынының су беті, белгілі бір шекаралар шегіндегі су бетінің учаскесі.

Әуе кеңістігі — ұшақтардың ұшуына жарамды, ауасыз (ғарыштық) кеңістіктен ерекшеленетін Жер атмосферасының бөлігі. Халықаралық келісімдер әуе кеңістігіне мемлекеттік егемендікті мойындайды, бірақ оны ғарыш кеңістігіне таратпайды. Егеменді әуе кеңістігі, әдетте, мемлекеттің өзіне тиесілі құрлық бөліктерінің, аумақтық, ішкі және шекаралық су кеңістіктерінің үстінде орналасады.

Көлік құралдары адамдарды, әртүрлі жүктерді және көлік құралына орнатылған түрлі жабдықтарды бір жерден екінші жерге тасымалдауға арналған құрылғылар болып табылады. Көлік түрлері көлік құралы жұмыс істейтін және тасымалдау жүзеге асырылатын ортаға байланысты жіктеледі. Су, жерүсті, әуе, жерасты және ғарыштық көлік құралдары ажыратылады. Сондай-ақ бірнеше ортада қозғала алатын аралас көлік құралдары — амфибиялар, аэропландар, ауа жастығындағы көліктің кейбір түрлері де бар.

Ғимарат — адамдардың тұруына (тұрғын үй) және (немесе) қызметіне, өндірісті орналастыруға, өнімді сақтауға немесе жануарларды ұстауға арналған үй-жайлары бар жерүсті құрылыс объектісі. Ғимараттың жерасты бөлігінде пайдаланылатын үй-жайлары болуы мүмкін. Жерүсті бөлігі жоқ құрылыс объектісі ғимарат болып табылмайды.

Құрылыс — тұрғын үй, өндірістік қызмет және т.б. мақсаттарға арналған сәулет объектісі. Құрылыстарға ғимараттар мен инженерлік құрылыстар жатады.

Инженерлік құрылыс — жерүсті, жерден жоғары және (немесе) жерасты бөліктері бар, көтергіш, ал жекелеген жағдайларда қоршау құрылыс конструкцияларынан тұратын және әртүрлі өндірістік процестерді орындауға, өнімдерді сақтауға, адамдардың уақытша болуына, адамдар мен жүктерді тасымалдауға арналған көлемді, жазық немесе сызықтық құрылыс жүйесі.

Үй-жай — ғимарат ішіндегі белгілі бір функционалдық мақсатқа арналған және құрылыс конструкцияларымен шектелген кеңістік.

Терроризмге қарсы операция терроризм актісінің жолын кесу, террористерді, жарылғыш құрылғыларды залалсыздандыру, жеке тұлғалар мен ұйымдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ оның салдарын барынша азайту және (немесе) жою мақсатында жүргізіледі.

Терроризмге қарсы операция жүргізу аймағының шекараларын, оның басталу және аяқталу уақытын жедел штабтың басшысы айқындайды, сондай-ақ оған бөлінген күштер мен құралдарды пайдалану бағыттары мен шектеріне қатысты шешім қабылдайды.

Терроризм актісінің ауқымы мен қоғамдық қауіптілік дәрежесіне, күтілетін теріс салдарына қарай терроризмге қарсы операцияға басшылықты республикалық немесе облыстық, республикалық маңызы бар қала, астана, аудан (облыстық маңызы бар қала) және теңіз жедел штабының басшысы жүзеге асырады.

Қарастырылған ерекше саралаушы белгілердің көпшілігіне қатысты түсіндірмелерді ҚР ҚК-нің 380-бабының 3-бөлігіне берілген түсініктемеден қараңыз, олар сондай-ақ Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларында (ҚР ҚК-нің 99 және 120-баптарына қатысты) қамтылған:

2007 жылғы 11 мамырдағы «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы»;

2007 жылғы 11 мамырдағы «Зорлау және сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерімен байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы».

ҚР ҚК-нің 380-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК-нің 380-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік қаулы Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар