Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 31-бабына түсініктеме. Процестік әрекеттер мен шешімдерге шағым жасау бостандығы
1. Соттың және қылмыстық қудалау органының әрекеттері мен шешімдеріне осы Кодексте белгіленген тәртіппен шағым жасалуы мүмкін.
2. Әрбір сотталған адамның, ақталған адамның үкімді жоғары тұрған соттың осы Кодексте белгіленген тәртіппен қайта қарауына құқығы бар.
3. Шағым берген адамның немесе оның мүддесі үшін шағым берілген адамның жағдайын нашарлатуға бағытталған шағымды қарауға жол берілмейді.
31-баптың нормалары қылмыстық істер бойынша сот төрелігінің мәніндегі демократиялық бастауларды білдіреді және қылмыстық процестің қатысушыларының қылмыстық процесті жүргізетін органдардың процестік әрекеттері мен шешімдеріне шағым жасау құқығын шектемейді. Бұл заң шығарушының қылмыстық сот ісін жүргізудің объективті түрде қатаң сипатына берген жауабы болып табылады. Қылмыстық сот ісін жүргізу іс бойынша өндіріс барысында адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының белгілі бір дәрежеде шектелуімен ерекшеленеді және көбінесе жеке тұлғаның құқықтарының бұзылуымен қатар жүреді. Осы себепті қылмыстық процесс сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында қылмыстық процесті жүргізетін органдар мен лауазымды адамдардың қызметіне ведомстволық бақылау, прокурорлық қадағалау және сот бақылауы тетіктерімен қанықтырылған деп пайымдауға болады.
Осы мәселенің өзектілігін ескере отырып, ҚПК-де іс бойынша іс жүргізуді жүзеге асыратын мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың әрекеттері мен шешімдеріне шағым жасау тәртібін реттейтін нормалар жүйесі көзделген (1, 99–108-баптарды қараңыз).
3. Жалпы ереже бойынша, қылмыстық процесті жүргізетін органдардың әрекеттері мен шешімдеріне шағымдар іс бойынша іс жүргізудің бүкіл кезеңінде, оның кез келген сатысында берілуі мүмкін. Алайда іс бойынша түпкілікті процестік шешімдер тиісті мерзімдерде қайта қаралуы мүмкін (ҚПК-нің 102-бабы). Соңғы жағдайда заң шығарушының іс бойынша процестік шешімдердің тұрақтылығын сақтауға, оларды, әсіресе сот шешімдерін шексіз қайта қарау жағдайларын болдырмауға қамқорлық жасағаны анық байқалады. Мерзімдерден бөлек, заңды күшіне енбеген үкімді немесе соттың өзге де қаулысын «қайта қарау» сондай-ақ барынша толық әрі нақты белгіленген негіздермен және тараптардың ерік білдіруімен шектеледі (ҚПК-нің 415, 418, 424-баптары).
Үкімнің немесе қаулының заңды күшіне енуімен іс бойынша іс жүргізудің аяқталуы сотталған адамды сот шешімін өзінің пайдасына кассациялық тәртіппен (ҚПК-нің 52-тарауы) немесе жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша (ҚПК-нің 53-тарауы) қайта қарау құқығынан айырмайды. Оның үстіне, барлық сотталған адамдардың (оның ішінде жазасын өтеп жүргендердің) кешірім жасау немесе жазаны жеңілдету туралы өтініш жасауға құқығы бар. Кешірім жасау және, тиісінше, жазаны жеңілдету құқығы ел Президентіне берілген. Мемлекет басшысына мұндай құқық Конституциямен берілген (44-баптың 15) тармақшасы), ал соттың мұндай құқыққа объективті түрде ие болуы мүмкін емес (Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 5 шілдедегі № 140 «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Кешірім жасау мәселелері жөніндегі комиссия туралы» Жарлығын қараңыз). Айыптау үкімі заңды күшіне енген нақты бір адамға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында шет мемлекеттің сотының үкімі бойынша тағайындалған жазаны өтеп жатқан немесе өтеп болған адамға қатысты кешірім жасау актісін Қазақстан Республикасының Президенті шығарады. Кешірім жасау кезінде қылмыс жасағаны үшін сотталған адам жазаны одан әрі өтеуден босатылуы мүмкін не оған тағайындалған жаза қысқартылуы немесе жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін, не мұндай адам қосымша жаза түрінен босатылуы мүмкін. Жазасын өтеп болған немесе оны одан әрі өтеуден босатылған адамның сотталғандығы кешірім жасау актісімен алып тасталуы мүмкін (ҚК-нің 78-бабының 3, 4-бөліктері).
Мысалы, егер сотталушыға жазаның айрықша түрі – өлім жазасы тағайындалса, төрағалық етуші оған кешірім жасау туралы өтінішхат беру құқығын түсіндіреді (ҚПК-нің 402-бабының 4-бөлігі). Кешірім жасау тәртібімен өлім жазасы өмір бойына бас бостандығынан айыруға немесе жазасын төтенше қауіпсіздік қылмыстық-атқару жүйесі мекемесінде өтей отырып, белгілі бір мерзімге бас бостандығынан айыруға ауыстырылуы мүмкін (ҚК-нің 47-бабының 5-бөлігі). Сот шешімдерін орындау сатысында қылмыстық жазаны жеңілдету бойынша соттарға да кең мүмкіндіктер берілген (ҚПК-нің 470–483-баптары).
Шағымдарды қараудың жалпы тәртібін және қылмыстық процесті жүргізетін органдардың лауазымды адамдарының әрекеттеріне берілген шағымдарды қарау тәртібін регламенттеу қылмыстық процесс қатысушыларының құқықтары мен заңды мүдделерін барынша толық қанағаттандыруға сөзсіз ықпал етеді. Сонымен қатар анықтаушының, тергеушінің процестік әрекеттері мен шешімдеріне тікелей құқық қорғау органының басшылығына, сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы орналасқан жердегі прокуратураға, прокуратура орналасқан жердегі тергеу судьясына, жоғары тұрған сот сатыларына шағым жасау мүмкіндігі – бұлар істің мән-жайлары бойынша шағым берушіге шағым беру фактісінің зиян келтіруіне жол бермейтін нақты тетіктер болып табылады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы – Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
