Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 148-бабына түсініктеме. Хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, пошта, телеграф немесе өзге де хабарламалар құпиясын заңсыз бұзу

1. Жеке тұлғалардың хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, пошта, телеграф немесе өзге де хабарламалар құпиясын заңсыз бұзу —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол іс-әрекет адамның өзінің қызмет бабын немесе ақпаратты жасырын алуға арналған арнаулы техникалық құралдарды пайдалана отырып не электрондық ақпараттық ресурстарға, ақпараттық жүйеге заңсыз қол жеткізу арқылы немесе телекоммуникация желілері бойынша берілетін ақпаратты заңсыз ұстап қалу жолымен жасалса —

белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылдан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі Қазақстан Республикасы Конституциясының 18-бабының 2-тармағында кепілдік берілген хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, пошта, телеграф немесе өзге де хабарламалар құпиясына конституциялық құқықтың бұзылуынан көрінеді. Бұл құқықты шектеуге заңда тікелей белгіленген жағдайларда және тәртіппен ғана жол беріледі.

Қылмыстың объектісі — азаматтардың хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, пошта, телеграф және өзге де хабарламалар құпиясына конституциялық құқығы. Аталған құқық жеке өмірге қол сұғылмау құқығының бір түрі болып табылады (Конституцияның 18-бабының 1-тармағы). Алайда бұл жағдайда хат жазысуда, телефон арқылы сөйлесуде, пошта және өзге де хабарламаларда жеке немесе отбасылық құпияны құрайтын мәліметтердің болуы талап етілмейді. Қылмыстық кодекстің 148-бабы хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, пошта және өзге де хабарламалардың сипаты мен мазмұнына қарамастан, олардың құпиясын қорғайды.

Қылмыстың нысанасына пошта немесе телеграф корреспонденциясы, телефон арқылы сөйлесулер, пошта, телеграф және өзге де хабарламалар жатады.

Қылмысты саралау үшін ақпарат жеткізгіштің түрі мен оның мазмұнының маңызы жоқ.

Қылмыстың объективтік жағы кінәлінің хат жазысу, телефон және телеграф хабарламаларының құпиясын бұзуға бағытталған әрекеттер жасауынан көрінеді. Мұндай бұзу осы құқықты пайдаланатын адамның келісімінсіз оның атына жіберілген пошта, телеграф және өзге де корреспонденцияның мазмұнымен, сондай-ақ оның телефон арқылы сөйлесулерімен танысудан тұрады. Заң шығарушы қол сұғушылық тәсілдерінің толық тізбесін белгілеген.

Өзге де хабарламалар деп телефакс, телетайп, электрондық пошта арқылы жіберілетін хабарламалар, техникалық байланыс арналары арқылы берілетін хабарламалар және т.б. түсініледі. Мұндай жағдайларда корреспонденция адресаттың келісімінсіз басқа адамдардың иелігіне өтеді.

Хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, пошта, телеграф және өзге де хабарламалар құпиясын бұзу корреспонденция адресаттың келісімінсіз басқа адамдарға белгілі болған жағдайларда орын алады.

Азаматтардың хат-хабарларымен танысудың заңды жағдайларына қылмыстық істі тергеп-тексеруге байланысты, іс үшін маңызы бар белгілі бір заттар мен құжаттарды, олардың нақты қай жерде және кімде екені белгілі болған жағдайда, сондай-ақ ҚПК-нің 253-бабына сәйкес тәркіленуге жататын мүлікті алып қою мақсатында корреспонденцияны алып қою жатады. Мұндай алып қоюды сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам дәлелді қаулы негізінде жүргізеді. Тінту жүргізу, сондай-ақ мемлекеттік құпияларды немесе заңмен қорғалатын өзге де құпияны қамтитын құжаттарды алу туралы қаулы ҚПК-нің 254-бабының 1-бөлігінде көзделген тәртіппен тергеу судьясының санкциясымен жүзеге асырылуға тиіс.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс адамның хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, пошта, телеграф және өзге де хабарламалармен заңсыз танысқан сәтінен бастап, қандай да бір зардаптардың туындағанына қарамастан, аяқталған деп танылады.

Субъективтік жағынан қарастырылып отырған қылмыс тек тікелей қасақаналықпен жасалуы мүмкін. Кінәлі өзінің хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, пошта, телеграф немесе өзге де хабарламалар құпиясын бұзып отырғанын сезінеді, өзінің әрекеттері нәтижесінде жәбірленуші үшін жағымсыз зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және соны қалайды.

Бұл қылмысты жасаудың себептері әртүрлі болуы мүмкін (қызғаныш, кек алу, әуестік және т.б.), олар қылмысты саралауға әсер етпейді, бірақ сот жаза тағайындау кезінде ескереді.

Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

Қылмыстық кодекстің 148-бабының 2-бөлігі мынадай әрекеттер үшін жауаптылықты көздейді: 1) кінәлінің өзінің қызмет бабын пайдалануы; 2) ақпаратты жасырын алуға арналған арнаулы техникалық құралдарды пайдалануы; 3) электрондық ақпараттық ресурстарға, ақпараттық жүйеге заңсыз қол жеткізуі; 4) ақпараттық-коммуникациялық желі арқылы берілетін ақпаратты заңсыз ұстап қалуы.

Өзінің қызмет бабын хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, пошта, телеграф немесе өзге де хабарламалармен танысу мүмкіндігі бар адамдар пайдалана алады (мысалы, пошта, телеграф, басқа да байланыс құралдарының қызметкерлері, құқық қорғау органдарының қызметкерлері).

Ақпаратты жасырын алуға арналған арнаулы техникалық құралдарды пайдалану ақпаратты неғұрлым толық алуға мүмкіндік береді, демек, іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілік дәрежесін арттырады. Ақпаратты жасырын алуға арналған арнаулы техникалық құралдар деп ақпаратты тіркейтін, түсіретін және шифрын ашатын аспаптар мен өзге де аппаратуралар түсініледі.

Ақпараттық жүйелерде электрондық түрде сақталатын ақпарат электрондық ақпараттық ресурс немесе басқаша айтқанда, деректер базасы деп аталады. Электрондық ақпараттық ресурстарға деректердің едәуір көлемі мен құрылымдылығы, сондай-ақ олардың белгілі бір функционалдық мақсаты тән.

Ашық ақпараттық-коммуникациялық желіде жұмыс істейтін ақпараттық жүйелерде электрондық түрде сақталатын ақпарат интернет-ресурстарға жатады.

Ақпараттық жүйе аппараттық-бағдарламалық кешенді қолдану арқылы ақпаратты сақтауға, өңдеуге, іздеуге, таратуға, беруге және ұсынуға арналған жүйе болып табылады.

Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 24 қарашадағы «Ақпараттандыру туралы» Заңының 32-бабына сәйкес электрондық ақпараттық ресурстар меншік нысаны бойынша мемлекеттік және мемлекеттік емес, қолжетімділік дәрежесі бойынша жалпыға қолжетімді және қолжетімділігі шектеулі болып бөлінеді.

Бюджет қаражаты есебінен жасалатын, сатып алынатын және жинақталатын, сондай-ақ Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары заңдарда белгіленген өзге де тәсілдермен алған электрондық ақпараттық ресурстар мемлекеттік болып табылады.

Жеке және заңды тұлғалардың қаражаты есебінен жасалатын және сатып алынатын, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген өзге де тәсілдермен алынған электрондық ақпараттық ресурстар мемлекеттік емес болып табылады.

Меншік иесі немесе иеленушісі қолжетімділік немесе пайдалану шарттарын көрсетпей ұсынатын немесе тарататын электрондық ақпараттық ресурстар, сондай-ақ оларға қол жеткізу олардың ұсынылу нысаны мен тарату тәсіліне байланысты болмайтын және еркін жүзеге асырылатын мәліметтер жалпыға қолжетімді болып табылады.

Қазақстан Республикасының заңдарымен не заңнамада белгіленген жағдайларда олардың меншік иесі немесе иеленушісі қолжетімділікті шектеген мәліметтерді қамтитын электрондық ақпараттық ресурстар қолжетімділігі шектеулі электрондық ақпараттық ресурстар болып табылады. Қолжетімділігі шектеулі электрондық ақпараттық ресурстар мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді қамтитын электрондық ақпараттық ресурстарға және құпия электрондық ақпараттық ресурстарға бөлінеді.

Демек, қарастырылып отырған қылмыстың нысанасы болып табылатын ақпараттық жүйелерге мыналарды жатқызу қажет:

мемлекеттік құпияларға жатқызылған мемлекеттік электрондық ақпараттық ресурстарды қамтитын ақпараттық жүйелер;

құпия электрондық ақпараттық ресурстарды, оның ішінде дербес деректерді және заңмен қорғалатын құпияны қамтитын ақпараттық жүйелер;

меншік иесі немесе иеленушісі қолжетімділікті шектеген өзге де ақпараттық жүйелер.

Электрондық жеткізгіште қамтылған заңмен қорғалатын ақпаратқа заңсыз қол жеткізу осы ақпаратты тікелей иелену мүмкіндігін алудан көрінеді және электрондық жеткізгіштің меншік иесі (иеленушісі) белгілеген қорғау шараларын еңсеру арқылы да, онсыз да жүзеге асырылуы мүмкін.

Ақпараттық жүйеге заңсыз қол жеткізу осы жүйенің кем дегенде бір функциясын: ақпаратты сақтау, өңдеу, іздеу, тарату, беру және ұсыну функцияларын тікелей пайдалану мүмкіндігін алудан көрінеді. Ақпараттық жүйеге заңсыз қол жеткізу, әдетте, оны қорғаудың құқықтық, ұйымдастырушылық және техникалық (бағдарламалық-техникалық) шараларын еңсеру арқылы жүзеге асырылады.

Қолжетімділік тек бағдарламалық-техникалық құралдар арқылы жүзеге асырылады.

Ақпараттық жүйеге немесе деректер базасына заңсыз қол жеткізу ақпараттық жүйе, база жұмыс істейтін компьютер (сервер) немесе бұрын ақпараттық жүйеге қосылған компьютер (жұмыс станциясы) арқылы тікелей, сондай-ақ қашықтан, оның ішінде Интернет арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Ақпараттық-коммуникациялық желі ақпараттық жүйелердің немесе олардың құрамдас бөліктерінің өзара іс-қимылын қамтамасыз ететін, сондай-ақ ақпараттық ресурстарды беруді жүзеге асыратын техникалық және аппараттық-бағдарламалық құралдардың жиынтығын білдіреді. Ақпараттық-коммуникациялық желі арқылы берілетін ақпаратты заңсыз ұстап қалу осы ақпаратты тікелей иелену мүмкіндігін алуға әкеп соғады.

Құрылымы бойынша қылмыс құрамы формальды болып табылады.

Қылмыстық кодекстің 148-бабының 2-бөлігі бойынша қылмыстың субъектісі арнайы болып табылады, өйткені ол қызметтік өкілеттіктері бар, сондай-ақ арнаулы техникалық құралдарға, электрондық ақпараттық ресурстарға, ақпараттық жүйеге немесе ақпараттық-коммуникациялық желіге қол жеткізу мүмкіндігі бар адам болуы мүмкін.

Қылмыстық кодекстің 148-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатпайтын, онша ауыр емес қылмыс санатына жатады.

Қылмыстық кодекстің 148-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет орташа ауырлықтағы қылмыс санатына жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Указ Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар