Бас бостандығын шектеу түріндегі жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босату
Қылмыстық кодекстің 72-бабының ережелері бас бостандығын шектеуге сотталған адамдардың шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуға (бұдан әрі – ШМББ) құқығын көздейді. Аталған заң нормасын практикада іске асыру белгілі бір қиындықтар туындатады.
Қылмыстық-атқару кодексінде бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеу кезінде сотталған адамның мінез-құлқын бағалау өлшемдері белгіленген: мінез-құлық дәрежесі, көтермелеулер, тәртіптік жазалар, ерікті ұйымдардың қызметіне қатысуы және т.б.
Ал бас бостандығын шектеу түріндегі жазаны өтеу кезінде мұндай өлшемдер жоқ. Тиісінше, сотталғандардың өтінішхаттарын қарау кезінде соттар сотталған адамның түзелу фактісін анықтау мәселесінде қиындықтарға тап болады. Сотталғандар өтінішхаттарының уәждері ретінде үкім шығару кезінде орын алған сол мән-жайларды келтіреді. Жазаны өтеу кезеңіндегі сотталған адамның мінез-құлқын сипаттайтын өзге де деректер болмайды. Мұндай жағдайларда сотталған адамның заңға бағынатын өмір салтын ұстанған-ұстанбағанын, заң бұзушылықтарға, оның ішінде ӘҚБтК-де көзделген құқық бұзушылықтарға жол берген-бермегенін ескеру қажет.
Мысалы, Алматы қаласы Наурызбай аудандық сотының 2023 жылғы 26 маусымдағы қаулысымен ҚК-нің 188-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы бойынша 2 жыл мерзімге бас бостандығын шектеуге, жыл сайын 100 сағаттан мәжбүрлі еңбекке тартумен сотталған И.-ге ШМББ қолданудан бас тартылған.
Бірінші сатыдағы сот сотталған адамның жазаны өтеу кезеңінде жол жүрісі қағидаларын бұзғаны үшін жауаптылыққа тартылғанын негізге алып, ШМББ қолданудан бас тартқан.
Апелляциялық алқа сот қаулысын жойып, ҚАЖК-нің 67-бабына сәйкес жол жүрісі қағидаларын бұзу қаскөйлікпен жасалған бұзушылық болып табылмайтынын көрсетіп, өтінішхатты қанағаттандырған.
Сонымен қатар, апелляциялық алқа өз уәждері ретінде сотталған адамның жазасының жартысын өтегенін, 61 260 теңге мөлшеріндегі процестік шығындарды өтегенін, қаскөйлікпен жасалған бұзушылықтары болмағанын, 100 сағат мәжбүрлі еңбекті өтегенін және оң мінездемесі болғанын көрсеткен.
Алайда жазаны өтеу тәртібін сақтау және сот үкімін мәжбүрлі еңбек бөлігінде орындау сотталған адамның міндеті болып табылады. Әкімшілік құқық бұзушылық жасау фактісі болған жағдайда оң мінездеменің берілуі күмәнді болып көрінеді.
Осылайша, жазаны өтеу кезінде алынған және сотталған адамның түзелгенін көрсететін объективті деректер іс жүзінде жоқ.
Жоғарыда баяндалғандарды ескере отырып, ШМББ құқығын тек бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға беру және ҚК-нің 72-бабының диспозициясынан бас бостандығын шектеу түріндегі жазаны алып тастау дұрыс деп саналады.
ҚК-нің 39-бабына сәйкес, жаза әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру, сондай-ақ сотталған адамды түзеу және сотталған адамның да, басқа адамдардың да жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауының алдын алу мақсатында қолданылады.
Жазаның мақсаты дене азабын келтіру немесе адамның қадір-қасиетін қорлау болып табылмайды.
ҚК-нің 72, 73, 86, 87-баптарында белгіленген талаптар сақталған жағдайда, сотталғандар тағайындалған жазаны толық өтемеуі мүмкін. Олар шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы (бұдан әрі – шартты түрде мерзімінен бұрын босату немесе ШМББ) немесе жазасы неғұрлым жеңіл жазамен ауыстырылуы мүмкін (бұдан әрі – жазаны неғұрлым жеңіл түріне ауыстыру немесе ЖНЖТА).
ШМББ және ЖНЖТА – жазаны өтеу кезеңінде өзінің үлгілі мінез-құлқымен және келтірілген зиянды өтеуге бағытталған күш-жігерімен жазаны одан әрі өтеуге мұқтаж еместігін дәлелдеген сотталған адамға мемлекет тарапынан көрсетілетін гуманизм мен сенімнің көрінісі.
Заң соттарды ШМББ және ЖНЖТА мәселелерін қарау кезінде сотталған адамның өтінішхатының белгіленген талаптарға сәйкестігін, ұсынылған материалдардың толықтығын, ШМББ және ЖНЖТА құқығын беретін мерзімдердің басталуын мұқият тексеруге, сотталған адамның мінез-құлқындағы оң өзгерістерді жан-жақты бағалауға міндеттейді.
Өтінішхатты қарау нәтижесінде қабылданған сот шешімі уәжді болуға және сот келген тұжырымдардың егжей-тегжейлі негіздемесін қамтуға тиіс.
Соңғы жылдары қоғамда ШМББ және ЖНЖТА қолданудың нақты өлшемдерінің болмауы, оларды қолданудың ашықтығы мен объективтілігінің жеткіліксіздігі туралы пікірлер айтылуда.
Осылайша, осы жинақтау сот практикасы барысында туындайтын проблемалық мәселелерді анықтауға және оның біркелкілігін қамтамасыз ету жөніндегі қажетті шараларды әзірлеуге мүмкіндік береді.
ШМББ және ЖНЖТА институттары қылмыстық құқық жүйесінде маңызды рөл атқарады, сотталғандарды қайта әлеуметтендіруге және қылмыстардың қайталану деңгейін төмендетуге ықпал етеді.
Конечно. Ниже — полностью исправленный вариант, с единообразным использованием казахских сокращений: ШМББ, ЖНЖТА, ҚК, ҚПК, ҚАҚК, ЖСНҚ.
Шартты түрде мерзімінен бұрын босату және жазаны неғұрлым жеңіл түріне ауыстыру
ШМББ – сот тағайындаған қылмыстық жазаны белгіленген мерзімінен бұрын, жазаның мақсаттарына қол жеткізілуіне байланысты тоқтату. Бұл ретте шартты түрде босатылған адамға, әдетте, пробациялық бақылау белгіленеді, оның барысында ол өзінің түзелгенін түпкілікті дәлелдеуге және сот жүктеген міндеттерді орындауға тиіс.
ЖНЖТА – сотталған адамның жағдайын жақсартуға бағытталған институт, оған сәйкес тағайындалған жаза оның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырылады.
Аталған институттардың негізіне ізгілік қағидаты қаланған. Осы тұрғыдан алғанда, ШМББ және ЖНЖТА сотталғандарды неғұрлым тезірек түзелуге және қалыпты өмірге оралуға ынталандыруға бағытталған.
Заң ШМББ және ЖНЖТА қолдануды екі негізгі өлшеммен байланыстырады: 1) тағайындалған жазаның белгілі бір бөлігін өтеу, қаскөйлікпен жасалған бұзушылықтардың болмауы және келтірілген зиянды өтеу (формальды өлшем); 2) сотталған адамның түзелуі (материалдық өлшем).
ШМББ және ЖНЖТА қолдану соттың айрықша құзыретіне жатады. ҚПК-нің 477-бабының 1-бөлігіне сәйкес, бұл мәселелер үкімнің орындалу орны бойынша әрекет ететін сотпен шешіледі.
Соттың ШМББ және ЖНЖТА мәселесін қарауына негіз болып тек сотталған адамның өтінішхаты, сондай-ақ ынтымақтастық туралы процестік келісім шеңберіндегі Бас Прокурордың немесе оның орынбасарының өтінішхаты табылады. Бұрын, қолданыста болған ҚПК бойынша, бұл мәселелерді жазаны орындайтын мекеменің ұсынуы негізінде қараған.
ШМББ бас бостандығынан айыру немесе бас бостандығын шектеу жазасын өтеп жатқан сотталғандарға қолданылады, ал ЖНЖТА – тек бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жатқан адамдарға қатысты қолданылады.
Кәмелетке толмаған жасында қылмыс жасаған адамдарға ШМББ түзету жұмыстарына сотталған жағдайда да қолданылады, ал ЖНЖТА – тек бас бостандығынан айыруға сотталған кезде қолданылады.
ҚК-нің 72-бабының 8-бөлігінде және 73-бабының 2-бөлігінде тізбесі көрсетілген адамдар санаттарына ШМББ және ЖНЖТА қолдануға жол берілмейді.
Мысалы, ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыстар, террористік немесе экстремистік қылмыс жасап, адамдардың қаза болуына әкеп соққан қылмыс және басқа да қылмыстар үшін сотталған адамдарға ШМББ қолданылмайды.
Жалпы алғанда, ШМББ және ЖНЖТА қолдану мәселелері ҚК-нің 72, 73, 86 және 87-баптарында, ҚПК-нің 476, 477, 478 және 480-баптарында, ҚАҚК-нің 161, 162 және 169-баптарында, сондай-ақ «Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту жөніндегі сот практикасы туралы» ЖСНҚ-да егжей-тегжейлі реттелген.
Қолданыстағы ҚК қабылданған сәттен бастап ШМББ және ЖНЖТА қолдануға қатысты оның нормалары бірнеше рет өзгерістерге ұшырады, тиісінше сот практикасы да түзетіліп отырды.
Негізінен заңнамаға өзгерістер қоғамға барынша үлкен қауіп төндіретін қылмыстарды (террористік, сыбайлас жемқорлық, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар және т.б.) жасағаны үшін қылмыстық саясатты күшейту шеңберінде енгізілді.
Осы жинақтауды жүргізу кезінде пайдаланылған нормативтік-құқықтық база
Осы жинақтауға қатысты мәселелерді реттейтін негізгі нормативтік құқықтық актілер мыналар болып табылады:
- Конституция (бұдан әрі – Конституция);
- Қылмыстық кодекс (бұдан әрі – ҚК);
- Қылмыстық-процестік кодекс (бұдан әрі – ҚПК);
- Қылмыстық-атқару кодексі (бұдан әрі – ҚАҚК);
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 2 қазандағы №6 «Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – «ШМББ және ЖНЖТА бойынша сот практикасы туралы» ЖСНҚ).
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
