Процессуалдық келісімінің шарттарын орындау кезінде шартты түрде мерзімінен бұрын босату
Алматы қаласы Медеу ауданы Сотының 2023 жылғы 12 қаңтардағы № 2 қаулысымен ҚК-нің 106-бабы 1-бөлігі бойынша сотталған Ж. ШТМБ туралы 3 жылға бас бостандығын шектеу туралы өтініш қанағаттандырылды.
Сот шешімі сотталушының іс жүргізу келісімінің барлық шарттарын орындауына негізделген, бұл ҚК-нің 72-бабы 3-тармағының 5-тармағына сәйкес ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің 1/4 бөлігін өтеу бойынша ШТМБ үшін негіз болып табылады.
Алайда, сот сотталушымен тергеу сатысында кінәні мойындау туралы келісім жасалғанын ескермеді, ал ынтымақтастық туралы келісімнің шарттарын орындау ШТМБ үшін негіз бола алады ("ШТМБ және ЖНЖА сот практикасы туралы"ҚК-нің 2-1-тармақтары).
Осылайша, сотталған адамды сот белгіленген мерзімнен бұрын заңсыз босатады.
Айыппұлға бас бостандығынан айыру тәжірибесі.
ҚК-нің 73-бабының 3-бөлігіне сәйкес жазаның өтелмеген бөлігін ауыстырған кезде сот 4 бас бостандығынан айыру күні үшін 1 АЕК есебінен айыппұл немесе 1 бас бостандығынан айыру күні үшін 1 бас бостандығын шектеу есебінен бас бостандығын шектеуді таңдай алады.
ҚК-нің 73-бабының 2-бөлігіне сәйкес жазаның өтелмеген бөлігі сотталушы ауырлығы аз және орташа қылмыс жасағаны үшін жаза мерзімінің кемінде 1/4-ін, ауыр қылмыстар үшін жаза мерзімінің 1/3-ін нақты өтегеннен кейін жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін.
Мысалы, 2023 жылғы 23 ақпанда Қызылорда қаласының №2 соты А.ҚК 366-бабы 3-бөлігі бойынша сотталған адамға 1 жыл 9 ай мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі өтелмеген жаза 560 625 теңге мөлшерінде айыппұлға ауыстырылды.
Басқа жағдайда ҚК – нің 189-бабы 4-тармағы 2) тармақшасы бойынша сотталған адамға 7 жылға бас бостандығынан айыру жазасының өтелмеген бөлігі-3 жыл 9 ай 28 күн 1 271 894 теңге мөлшерінде айыппұлға ауыстырылды.
Жоғарыда келтірілген мысалдар Қылмыстық кодексте белгіленген айыппұлды бас бостандығынан айырудың баламасы ретінде қолдану шарттары негізсіз жұмсақ және пропорционалды емес екенін көрсетеді.
Заңның бұл ережесі қылмыстық жазаның мақсаттарына сәйкес келмейді – әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру және сотталғандарды түзету.
ҚК-ге қажетті түзетулер енгізу ұсынылады.
Айыппұлды есептеу үшін қамауда ұстау мерзімін есептеу кезінде қолданылатын формуланы қолданыңыз.
Қамауда ұстаудың 1 күні 4 АЕК айыппұл үшін есептеледі (ҚК 4-тармағының 62-бабы 3-1-бөлігі).
Тиісінше, 3 жыл бас бостандығынан айыруды ауыстырған кезде айыппұл 15 949 440 теңгені құрайды.
Бұл шаралар сыбайлас жемқорлық қылмыстар жасаған адамдарға қатысты қылмыстық жазаның түзеу және алдын алу әсерін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
ҚК-нің 39-бабына сәйкес жаза әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру, сондай-ақ сотталған адамды түзету және сотталған адамның да, басқа адамдардың да жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауының алдын алу мақсатында қолданылады.
Жазаның мақсаты физикалық азап шегу немесе адамның қадір-қасиетін қорлау емес.
ҚК-нің 72, 73, 86, 87-баптарында белгіленген шарттар сақталған жағдайда сотталғандар тағайындалған жазаны толық өтемеуі мүмкін. Олар шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін (бұдан әрі - шартты түрде мерзімінен бұрын босату немесе ШТМБ) немесе жаза ауыстырылуы мүмкін
неғұрлым жұмсақ (бұдан әрі – жазаны неғұрлым жұмсақ түрімен немесе ЖНЖА-мен ауыстыру).
ШТМБ және ЖНЖА-бұл жазаны өзінің үлгілі мінез-құлқымен және зиянды түзету бойынша күш-жігерімен өтеу кезеңінде жазаны одан әрі өтеудің қажеті жоқ екенін дәлелдеген сотталған адамға қатысты гуманизм мен мемлекеттің сенімі.
Заң соттарды ШТМБ және ЖНЖА туралы мәселені қарау кезінде сотталған адамның өтінішхатының белгіленген талаптарға сәйкестігін, ұсынылған материалдардың толықтығын, ШТМБ мен ЖНЖА құқық беретін мерзімдердің басталуын мұқият тексеруге, сотталған адамның мінез-құлқындағы оң өзгерістерді кешенді бағалауға міндеттейді.
Өтінішті қарау нәтижесінде қабылданған сот шешімі дәлелді болуға және сот келген қорытындылардың егжей-тегжейлі негіздемесін қамтуға тиіс.
Соңғы жылдары қоғамда ШТМБ мен ЖНЖА нақты критерийлерінің болмауы, оларды қолданудың ашықтығы мен объективтілігінің жеткіліксіздігі туралы пікірлер айтылуда.
Осылайша, осы жалпылау сот практикасында туындайтын проблемалық мәселелерді анықтауға және оның біркелкілігін қамтамасыз ету үшін қажетті шараларды әзірлеуге мүмкіндік береді.
ШТМБ және ЖНЖА институттары қылмыстық құқық жүйесінде маңызды рөл атқарады, сотталғандарды қайта әлеуметтендіруге және қылмыстардың қайталануын азайтуға ықпал етеді.
ШТМБ-бұл жазаның мақсаттарына қол жеткізуге байланысты сот тағайындаған қылмыстық жазаны белгіленген мерзімнен бұрын тоқтату. Бұл ретте шартты түрде босатылған адамға қатысты, әдетте, пробациялық бақылау белгіленеді, оның барысында ол өзінің түзетілгенін түпкілікті дәлелдеуге және сот жүктеген міндеттерді орындауға тиіс.
ЖНЖА-бұл ішекті соттаудың жағдайын жақсарту институты, онда тағайындалған жаза оның жұмсақ түрімен ауыстырылады.
Бұл институттар гуманизм принципіне негізделген. Осы тұрғыда ШТМБ және ЖНЖА сотталғандарды тез арада түзетуге және қалыпты өмірге оралуға ынталандыруға бағытталған.
Заң УДО мен ЖНЖА-ны екі негізгі критериймен қолдануға негіздейді: 1) тағайындалған жазаның белгілі бір бөлігін өтеу, қасақана бұзушылықтардың болмауы және залалды өтеу (формальды критерий), 2) сотталған адамды түзету (материалдық критерий).
ШТМБ және ЖНЖАсоттың айрықша құзыреті болып табылады. ҚПК-нің 477-бабының 1-бөлігіне сәйкес бұл мәселелерді үкімнің орындалу орны бойынша әрекет ететін сот шешеді.
Соттың ШТМБ және ЖНЖА туралы мәселені қарауы үшін сотталған адамның өтінішхаты, сондай-ақ ынтымақтастық туралы іс жүргізу келісімі шеңберінде Бас Прокурордың немесе оның орынбасарының өтінішхаты ғана негіз болып табылады. Бұған дейін бұрынғы ҚІЖК кезінде бұл мәселелер жазаны орындайтын мекеменің ұсынысы бойынша қаралған болатын.
ШТМБ бас бостандығынан айыруды немесе бас бостандығын шектеуді өтеп жатқан сотталғандарға, ал ЖНЖА – тек бас бостандығынан айыруға қолданылады.
Кәмелетке толмағандарда қылмыс жасаған адамдарға ШТМБ түзеу жұмыстарына сотталған кезде де қолданылады, ал ЖНЖА – бас бостандығынан айыруға сотталған кезде ғана қолданылады.
Тізбесі ҚК 72-бабының 8-бөлігінде және 73-бабының 2-бөлігінде келтірілген адамдардың санаттарына қатысты ШТМБ және ЖНЖА қолдануға жол берілмейді.
Мысалы,ШТМБ ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы, адам өліміне әкеп соққан террористік немесе экстремистік қылмыс үшін сотталғандарға қолданылмайды.
Жалпы, ШТМБ және ЖНЖА қолдану мәселелері ҚК-нің 72, 73, 86 және 87-баптарымен, ҚІЖК-нің 476, 477, 478 және 480-баптарымен, ҚІЖК-нің 161, 162 және 169-баптарымен, сондай-ақ "ШТМБ және ЖНЖА сот практикасы туралы"ҚК-нің НП-мен егжей-тегжейлі регламенттелген.
Қолданыстағы ҚК қабылданған сәттен бастап оның ШТМБ және ЖНЖА қолдануға қатысты нормалары бірнеше рет өзгертілді, сәйкесінше сот практикасы да түзетілді.
Негізінен заңнамаға өзгерістер қоғамға аса қауіп төндіретін (Террористік, сыбайлас жемқорлық, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы және т.б.) қылмыстар жасағаны үшін қылмыстық саясатты күшейту шеңберінде енгізілді.
Осы жалпылауды жүргізу кезінде пайдаланылған нормативтік-құқықтық база.
Жалпылауға қатысты мәселелерді реттейтін негізгі нормативтік құқықтық актілер:
- Конституция (бұдан әрі-Конституция);
- Қылмыстық кодекс (бұдан әрі – ҚК);
- Қылмыстық іс жүргізу кодексі (бұдан әрі – ҚПК);
- Қылмыстық - атқару кодексі (бұдан әрі-УСК);
- Жоғарғы Соттың 2015 жылғы 2 қазандағы "жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың, жазаның өтелмеген бөлігін жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырудың және тағайындалған жаза мерзімін қысқартудың сот практикасы туралы" нормативтік қаулысы
№6 (бұдан әрі – "ШТМБ және ЖНЖА сот практикасы туралы"ҚК НП).
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
