Кәмелетке толмағандардың банктерге салымдар енгізу және салымдарды басқару құқығы
📘 1. Норманың жалпы құқықтық талдауы
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 25-бабы кәмелетке толмаған тұлғалардың ерекше мүліктік құқығын — банктерге ақша қаражатын салу және оларды басқару құқығын бекітеді. Бұл норма келесі мақсаттарға бағытталған:
- баланың мүліктік дербестігін дамытуға;
- қаржыны басқару дағдыларын қалыптастыруға;
- кәмелетке толмағандардың салымдарын құқықтық қорғауды қамтамасыз етуге.
Норма кәмелетке толмағандардың құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігін жас ерекшелігіне қарай ажыратады — 14 жасқа дейін және 14 жастан 18 жасқа дейін.
👤 2. Субъектілер және жас ерекшеліктері
| Кәмелетке толмағанның жасы | Салымды кім енгізеді | Салымды кім басқарады |
|---|---|---|
| 14 жасқа дейін (жас балалар) | Кәмелетке толмаған немесе өзге тұлға | Ата-аналар, қамқоршылар (заңды өкілдер) |
| 14 жастан 18 жасқа дейін | Кәмелетке толмаған немесе өзге тұлға | Өзі дербес |
📌 Түсіндірме: Мұндай жіктеу 14 жасқа дейінгі балалардың әрекет қабілеттілігінің шектелуіне (ҚР АК 23-бабы) және 14 жастан бастап ішінара әрекет қабілеттіліктің пайда болуына (ҚР АК 22-бабы) байланысты. Жалпы ереже бойынша жас балалардың мәміле жасауына тыйым салынғанымен, баланың атына салынған қаражатты ата-аналардың баланың мүддесі үшін басқаруына рұқсат етіледі.
⚖️ 3. Нормативтік-құқықтық база және басқа актілермен байланысы
▶ Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі:
- 22-бап – 14 жастан 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандардың ішінара әрекет қабілеттілігі;
- 23-бап – жас балалардың (14 жасқа дейін) мәмілелері;
- 24-бап – кейбір мәмілелерге қорғаншылық және қамқоршылық органының келісімінің қажеттілігі;
- 25-бап – банктік салым шарты;
- 44-тарау – мүлікті сенімгерлікпен басқару (соның ішінде ақша қаражаты).
▶ ҚР «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі:
- 128-бап – жас баланың мүлкін басқару кезінде елеулі тәуекел болған жағдайда қорғаншылық органының рұқсатын алу қажеттілігі.
▶ ҚР «Банктер және банк қызметі туралы» Заңы:
- 30, 33-баптар – кәмелетке толмағандарға банктік шот ашу тәртібі;
- 50-бап – банк құпиясы және салымшылардың мүдделерін қорғау.
🌍 4. Халықаралық стандарттар мен қағидаттар
✅ БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы (1989 ж.):
- 12 және 27-баптар – әрбір баланың өз мүлкін, оның ішінде ақша қаражатын сақтау және басқару құқығы;
- 3-бап – баланың мүддесі кез келген әрекетте басым болуы тиіс.
✅ UNICEF қаржылық инклюзия жөніндегі ұсынымдары:
- Балалардың жеке қаржыны басқару дағдыларын дамыту, оның ішінде банк шоттарын ашу және жүргізу қажеттігін мойындайды.
💳 5. Салымның сипаттамасы және құқықтық салдары
Банктік салым — бұл салымшы мен банк арасындағы азаматтық-құқықтық мәміле, ол:
- шартпен (ҚР АК 272-бабы және әрі қарай);
- міндеттемелер туралы нормалармен (ҚР АК 4-бөлімі);
- арнайы банктік ережелермен реттеледі.
Егер салымды кәмелетке толмаған өзі енгізсе, ол:
- әрекет қабілеттілігі шегінде қаражатты дербес басқаруға;
- пайыздар алуға, шотты толықтыруға, қаражатты шешуге, төлемдер жасауға құқылы.
Егер салымды үшінші тұлға (мысалы, әжесі) енгізсе, басқару құқығы баланың жасына байланысты:
- 14 жасқа дейін — ата-аналар басқарады;
- 14 жастан бастап — кәмелетке толмаған өзі басқарады.
⚠️ Маңызды: Банк баланың жасын, жеке басын, сондай-ақ заңды өкілдің өкілеттігін растайтын құжаттарды талап етуге құқылы.
🧾 6. Практикадағы даулы мәселелер
🔷 1-сұрақ: Әжесі баланың атына салған ақшаны ата-аналар шеше ала ма?
➡ ҚР АК 25-бабының 2-тармағына сәйкес, егер бала 14 жасқа толмаған болса, ата-аналар қаражатты баланың мүддесі үшін ғана пайдалана алады (ҚР Неке және отбасы кодексінің 138-бабын қараңыз). Күмән туындаған жағдайда банк қорғаншылық органының келісімін талап етуі мүмкін.
🔷 2-сұрақ: 15 жастағы жасөспірім салымды өз қалауынша пайдалана ала ма?
➡ Иә. Егер салым оның атына немесе өзі арқылы енгізілсе, ол оны дербес басқаруға құқылы (ҚР АК 25-бабы). Алайда құқық бұзушылықтар болған жағдайда қорғаншылық органдары араласуы мүмкін.
🔷 3-сұрақ: Кәмелетке толмаған өзі депозит аша ала ма?
➡ Иә. Бірақ банк ішкі ережелерге сәйкес ең төменгі жасты, құжаттар тізбесін және кейбір жағдайларда ата-аналардың келісімін талап етуі мүмкін.
⚙️ 7. Кәмелетке толмаған салымшының мүдделерін қорғау
Банктер міндетті:
- қаражаттың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге;
- ақпаратты заңды өкілдің келісімінсіз жарияламауға;
- күмәнді операциялар кезінде қорғаншылық органдарына хабарлауға.
Даулы жағдайда банк:
- операцияны уақытша тоқтата тұруға;
- қорғаншылық органымен кеңесуге;
- баланың мүддесіне айқын қайшы келетін операциядан бас тартуға құқылы.
🏛️ 8. Сот тәжірибесінен мысалдар
🔹 1-мысал (Алматы, 2020 ж.)Ата-аналар 10 жастағы баланың атына салынған 1 млн теңгені шешіп алған. Туыстары сотқа жүгінді.Сот ата-аналардың әрекетін баланың мүддесіне қайшы деп танып, қаражатты қайтаруды міндеттеді. Қорғаншылық органының рұқсаты болмағаны атап өтілді.
🔹 2-мысал (Павлодар, 2022 ж.)16 жастағы жасөспірім репетиторлық қызметтен тапқан 500 000 теңгеге депозит ашқан. Ата-аналар ақшаны шешпек болды, бірақ банк бас тартты.Сот банктің әрекетін заңды деп таныды (ҚР АК 25-бабы).
🔎 9. Практикалық ұсынымдар
- ✅ Баланың атына салым ашқанда кімнің басқарушы екенін нақты көрсету;
- ✅ Ата-аналар мен қамқоршылар: баланың қаражатын мақсатсыз пайдалану жауапкершілікке әкелуі мүмкін;
- ✅ Банктер кәмелетке толмағандардың шоттары бойынша ішкі нұсқаулыққа ие болуы тиіс.
📚 10. Байланысты нормалар
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| ҚР АК 22–23-баптар | Кәмелетке толмағандардың әрекет қабілеттілігі |
| ҚР АК 272-бап және әрі қарай | Банктік салым шарты |
| «Банктер туралы» заң, 33, 36-баптар | Шот жүргізу және банк құпиясы |
| ҚР Неке және отбасы кодексі, 138-бап | Жас балалардың мүліктік құқықтарын қорғау |
| БҰҰ Конвенциясы, 12, 27-баптар | Баланың мүлкін иелену және басқару құқығы |
✅ 11. Қорытынды
ҚР Азаматтық кодексінің 25-бабы кәмелетке толмағандардың мүліктік бастамаларын дамыту мен олардың активтерін құқықтық қорғаудың маңызды тетігі болып табылады. Бұл норма қаржылық жауапкершілікті тәрбиелеу мен ата-аналар мен мемлекеттің бақылауы арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Дұрыс қолданылған жағдайда, ол балалардың қаржыны қауіпсіз әрі реттелген ортада басқару дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
