Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 226-бабына түсініктеме. Бағалы қағаздарды ұстаушылар тізіліміне көрінеу жалған мәліметтер енгізу

1. Бағалы қағаздарды ұстаушылар тізіліміне көрінеу жалған мәліметтер енгізу, соның салдарынан осы бағалы қағаздарға құқықтардың басқа тұлғаға ауысуы —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

2. Ірі залал келтірген дәл сол іс-әрекет —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлік — қылмыстық теріс қылық, 2-бөлік — қылмыс) бағалы қағаздарды ұстаушылар тізіліміне көрінеу жалған мәліметтер енгізу нәтижесінде осы бағалы қағаздарға құқықтардың басқа тұлғаға ауысуымен байланысты.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі бағалы қағаздар нарығы саласында қалыптасатын және бағалы қағаздар тізілімін жүргізу жөніндегі кәсіби қызметті жүзеге асырумен тікелей байланысты қоғамдық қатынастар болып табылады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасы — бағалы қағаздарды ұстаушылар тізілімдерінің жүйесі, яғни эмитент, эмиссиялық бағалы қағаздар және олардың ұстаушылары туралы мәліметтердің жиынтығы. Бұл мәліметтер белгілі бір уақыт сәтінде эмиссиялық бағалы қағаздар бойынша құқықтарды ұстаушыларды сәйкестендіруді, бағалы қағаздармен жасалған мәмілелерді тіркеуді, сондай-ақ аталған бағалы қағаздар бойынша айналысқа немесе құқықтарды жүзеге асыруға қатысты тіркелген шектеулердің сипатын және қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу, бақылау және қадағалау жөніндегі уәкілетті органның нормативтік құқықтық актісіне сәйкес өзге де мәліметтерді қамтамасыз етеді (Қазақстан Республикасының «Бағалы қағаздар нарығы туралы» Заңының 1-бабының 9) тармақшасы).

Бағалы қағаз — мүліктік құқықтарды куәландыратын белгілі бір жазбалар мен өзге де белгілердің жиынтығы (АК-нің 129-бабының 1-тармағы және Қазақстан Республикасының «Бағалы қағаздар нарығы туралы» Заңының 1-бабының 4) тармақшасы).

Қазақстан Республикасының «Бағалы қағаздар нарығы туралы» Заңының 1-бабының 12) тармақшасына сәйкес бағалы қағазды ұстаушы — бағалы қағаздарды ұстаушылар тізілімдерінің жүйесінде немесе номиналды ұстауды есепке алу жүйесінде тіркелген, бағалы қағаздар бойынша құқықтарға ие тұлға, сондай-ақ пайлық инвестициялық қордың активтері құрамына кіретін бағалы қағаздарға ортақ үлестік меншік құқығымен ие болатын пай ұстаушылары бар пайлық инвестициялық қор.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы бағалы қағаздарды ұстаушылар тізілімдерінің жүйесіне көрінеу жалған мәліметтер енгізу түріндегі әрекеттерден, соның салдарынан бағалы қағаздарға құқықтардың басқа тұлғаға ауысуы түріндегі қоғамдық қауіпті салдардың туындауынан, сондай-ақ жасалған әрекеттер мен туындаған салдар арасындағы себепті байланыстан тұрады.

Қазақстан Республикасының «Бағалы қағаздар нарығы туралы» Заңының 58-бабына сәйкес номиналды ұстаушы міндетті:

«1) клиенттің жеке шотындағы ақпараттың бұрмалануына байланысты қателердің алдын алу мақсатында тұрақты бақылауды жүзеге асыруға;

номиналды ұстауды есепке алу жүйесінде қамтылған және клиенттің жеке шоты бойынша өзгерістер енгізу реттілігін анықтауға немесе қалпына келтіруге мүмкіндік беретін ақпаратты сақтауға;

клиенттің жеке шоты бойынша өзгерістерді осы Заңда белгіленген тәртіппен және мерзімдерде енгізуге;

номиналды ұстау туралы жасалған шартқа сәйкес клиентке шынайы ақпарат беруге».

Номиналды ұстаушының функциялары:

клиенттің бағалы қағаздарын есепке алу және осы бағалы қағаздармен мәмілелер жасалған кезде олардың болуын қамтамасыз ету;

клиенттің бағалы қағаздарымен жасалған мәмілелерді тіркеу;

клиенттің бағалы қағаздарға құқықтарын растау;

номиналды ұстауға берілген бағалы қағаздармен мәмілелер жасасу кезінде клиенттің мүдделерін білдіру;

номиналды ұстауға берілген бағалы қағаздарға қатысты ақпаратты клиенттің назарына жеткізу;

Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін номиналды ұстау туралы шартқа сәйкес өзге де функциялар (Заңның 59-бабының 1-тармағы).

Аталған Заңның 59-бабының 2-тармағының мазмұнына сәйкес номиналды ұстаушыға мыналарға тыйым салынады:

1) Қазақстан Республикасының заңнамасының талаптарына сәйкес келмейтін бағалы қағаздармен жасалған мәмілені тіркеуді жүзеге асыруға;

2) Қазақстан Республикасының заңнамасының талаптарына сәйкес келмейтін клиенттің жеке шоты (қосалқы шоты) бойынша өзгерістер енгізуге;

осы Заңда және уәкілетті органның нормативтік құқықтық актісінде белгіленген жағдайларды қоспағанда, клиенттің бұйрығынсыз бағалы қағаздармен жасалған мәмілені тіркеуді жүзеге асыруға;

Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген жағдайларды қоспағанда, клиенттің ақшасы мен бағалы қағаздарын өзінің мүддесіне немесе үшінші тұлғалардың мүддесіне не клиенттің тиісті жазбаша рұқсатынсыз пайдалануға».

Жалған мәліметтер бағалы қағаздарды ұстаушылар тізілімінде қамтылған әртүрлі ақпаратқа қатысты болуы мүмкін. Мәселен, жалған мәліметтер бағалы қағаздардың меншік иесі, олардың саны, тіркелген тұлғаның жеке шоты бойынша бағалы қағаздармен жасалған мәмілелер және т.б. туралы жаңылыстыратын ақпарат енгізу арқылы көрініс табуы мүмкін. Заң шығарушы осы әрекеттің салдары ретінде бағалы қағаздарға құқықтардың басқа тұлғаға ауысуын көздеген.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық құрамға жатады. Қылмыстық құқық бұзушылық бағалы қағаздарды ұстаушылар тізіліміне көрінеу жалған мәліметтер енгізіліп, соның салдарынан осы бағалы қағаздарға құқықтар басқа тұлғаға ауысқан сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы бойынша әрекет тек тікелей қасақаналықпен жасалады. Кінәлі адам бағалы қағаздарды ұстаушылар тізіліміне көрінеу жалған мәліметтер енгізіп отырғанын түсінеді, осындай әрекеттердің нәтижесінде осы бағалы қағаздарға құқықтардың басқа тұлғаға ауысуы түріндегі салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және соның болуын қалайды.

Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі арнайы субъектінің белгілеріне ие, ол тек есі дұрыс, он алты жасқа толған, тіркеушінің міндеттерін орындайтын жеке тұлға болуы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 226-бабының 2-бөлігі бойынша жауаптылық бағалы қағаздарды ұстаушылар тізіліміне көрінеу жалған мәліметтер енгізу нәтижесінде ірі залал келтірілген жағдайда туындайды. ҚК-нің 3-бабының 38) тармақшасына сәйкес, ҚР ҚК-нің 226-бабына қатысты азаматқа келтірілген залал, егер ол айлық есептік көрсеткіштен екі жүз есе асып кетсе, ал ұйымға немесе мемлекетке келтірілген залал айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асып кетсе, ірі залал деп танылады.

ҚР ҚК-нің 226-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚР ҚК-нің 226-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауырлығы онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

Исидор Шамилұлы Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсіндірмесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар