Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 316-бабына түсініктеме. Жануарларға қатыгездікпен қарау

1. Жануарларға қатыгездікпен қарау, соның салдарынан олардың өлуіне немесе мертігуіне әкеп соқса, егер бұл әрекет бұзақылық ниетпен немесе садистік әдістерді қолдану арқылы не кәмелетке толмағандардың қатысуымен жасалса, —

бір жүз жиырма айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір жүз жиырма сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не отыз тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Осы әрекет адамдар тобы немесе алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған не бірнеше рет жасалған жағдайда, —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

Осы қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі жануарлар дүниесінің өкілдеріне зиян келтіру нәтижесінде адамдардың бойында қатыгездік, цинизм, агрессия және т.б. қасиеттердің қалыптасуы мүмкін екендігімен көрінеді.

Талданып отырған қылмыстық теріс қылықтың объектісі қоғамдық имандылық болып табылады.

Қылмыстық теріс қылықтың заты болып жабайы да, үй жануарлары да, сондай-ақ тұтқында ұсталатын жануарлар (циркте, хайуанаттар бағында, қоршауларда және т.б.) табылады.

2004 жылғы 9 шілдедегі «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 35) тармақшасына сәйкес, жануарлар — табиғи еркіндік жағдайында құрлықта, суда, атмосферада және топырақта мекендейтін жабайы жануарлар (сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер, балықтар, ұлулар, жәндіктер және басқалар).

Аталған Заңның 3-бабына сәйкес, жануарлар дүниесі нысаналы мақсаты бойынша мынадай санаттарға бөлінеді:

сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарлар түрлері;

аң аулау объектілері болып табылатын жануарлар түрлері;

балық аулау объектілері болып табылатын жануарлар түрлері;

өзге де шаруашылық мақсаттарда пайдаланылатын жануарлар түрлері (аң аулау мен балық аулаудан басқа);

шаруашылық мақсаттарда пайдаланылмайтын, бірақ экологиялық, мәдени және өзге де құндылығы бар жануарлар түрлері;

халықтың денсаулығын қорғау, ауыл шаруашылығы және басқа да үй жануарларын аурулардан сақтау, қоршаған ортаға келтірілетін залалдың алдын алу, халыққа төнетін қауіпті болдырмау, ауыл шаруашылығы қызметіне елеулі зиян келтірудің алдын алу мақсатында саны реттелуге жататын жануарлар түрлері.

Объективтік жағынан қылмыстық теріс қылық жануарларға қатыгездікпен қарау, соның салдарынан олардың өлуіне немесе мертігуіне әкеп соғу, егер бұл әрекет бұзақылық ниетпен немесе садистік әдістерді қолдану арқылы не кәмелетке толмағандардың қатысуымен жасалса, сипатталады.

Қатыгездікпен қарау деп жануарларды ұрып-соғуды, оларды азаптап өлтіру тәсілдерін қолдануды, тәжірибелер жүргізу үшін пайдалануды (ғылыми тәжірибелерді қоспағанда), жануарларды жарыстарда пайдалануды, олардың барысында жануарлардың өлуі немесе бір-біріне дене жарақаттарын салуы және т.б. түсіну қажет.

Мертігу деп жануар денесінің анатомиялық тұтастығының бұзылуына байланысты кез келген зақымдануды (құйрығын, аяқ-қолын кесіп тастау, көзінен айыру және т.б.) түсіну қажет.

Қарастырылып отырған қылмыстық теріс қылық әрекетсіздік арқылы да жасалуы мүмкін. Әрекетсіздік жануарды, құсты судан, көмектен айыру арқылы көрініс табуы мүмкін. Әрекетсіздік үшін жауаптылық адам жануарға қамқорлық жасауға міндетті болған жағдайда ғана туындайды. Бұл үй жануарларына, сондай-ақ жабайы болғанымен, тұтқында ұсталатын жануарларға қатысты.

Қылмыстық салдарлар болып жануардың өлуі немесе оған мертігу келтіру табылады.

Қылмыстық теріс қылық құрамын саралау үшін жануардың өлуі немесе мертігуі оған қатыгездікпен қараудың нәтижесінде орын алғанын анықтау маңызды.

Осы қылмыстық теріс қылықтың құрамы бірнеше қосымша белгілердің болуымен сипатталады. Ол мынадай жағдайларда ғана орын алады:

бұзақылық ниетпен;

садистік әдістерді қолдану арқылы;

кәмелетке толмағандардың қатысуымен.

Қылмыстық жауаптылық аталған қылмыстық теріс қылықты бұзақылық ниетпен, яғни қоғамдық тәртіпті өрескел бұзу және қоғамға анық құрметтемеушілік таныту арқылы; жануарға ерекше азапты, ұзақ уақытқа созылатын ауырсыну келтіруді көздейтін садистік әдістерді қолдану арқылы (тірі жануардың терісін сыпыру, оны тірідей өртеу, аяқ-қолын немесе денесінің басқа бөліктерін кесіп тастау және т.б.) жасағаны үшін туындайды.

Егер әрекет жануарға ерекше азап шектірумен қатар жүрсе, ол садистік әдістерді қолдану арқылы жасалған деп есептеледі. Бұл ретте қылмыскер патологиялық қатыгездік танытып, жануардың азап шегу көрінісінен ләззат алады, ал әрекет кәмелетке толмағандардың, яғни он төрт жасқа толмаған адамдардың қатысуымен жасалады. Кәмелетке толмаған адамның жай ғана қатысып, бақылап қана қоймай, жануарға қатыгездікпен қарау фактісін түсінгенін анықтау қажет. Мұндай әрекеттердің нәрестелердің қатысуымен жасалуы қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрамайды.

Қылмыстық теріс қылық құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Қылмыстық теріс қылық жануарларға қатыгездікпен қарау салдарынан олардың өлуі немесе мертігуі орын алған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Субъективтік жағынан қылмыстық теріс қылық кінәнің қасақана нысанымен, атап айтқанда тікелей қасақаналықпен сипатталады, яғни адам жануарларға қатыгездікпен қарауға байланысты, олардың өлуіне немесе мертігуіне әкеп соққан, бұзақылық ниетпен немесе садистік әдістерді қолдану арқылы не кәмелетке толмағандардың қатысуымен жасалған өз әрекеттерінің құқыққа қайшы сипатын сезінеді және осындай әрекеттерді жасауды қалайды.

Субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚР ҚК-нің 316-бабының 2-бөлігі қылмыстық теріс қылық жасағаны үшін жауаптылықты ауырлататын саралау белгілерін көздейді:

адамдар тобы немесе алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған;

бірнеше рет жасалған (ҚР ҚК-нің 297-бабының 3-бөлігіне берілген түсініктемені қараңыз).

ҚР ҚК-нің 316-бабының 1, 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Құқықтық қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар