Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 437-бабына түсініктеме. Бұйрыққа бағынбау немесе оны өзгеше орындамау

1. Бағынбау, яғни бастықтың бұйрығын орындаудан бас тарту, сол сияқты белгіленген тәртіппен берілген бастықтың бұйрығын бағынысты адамның өзге де қасақана орындамауы, қызмет мүдделеріне елеулі зиян келтірсе, —

бір жүз жиырма айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не отыз тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Осы әрекеттерді адамдар тобы немесе алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған, сол сияқты ауыр зардаптарға әкеп соққан әрекеттер, —

бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген әрекеттерді қылмыстық топ жасаған, жауынгерлік жағдайда немесе төтенше жағдай режимі кезінде жасалған әрекеттер, —

бес жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, ал ауырлататын мән-жайлар болған кезде — он жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген әрекеттер соғыс уақытында жасалған болса, —

он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.

5. Қызметке ұқыпсыз немесе адал емес қарау салдарынан бұйрықты орындамау ауыр зардаптарға әкеп соқса, —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

6. Осы баптың бесінші бөлігінде көзделген әрекет соғыс уақытында, жауынгерлік жағдайда немесе төтенше жағдай режимі кезінде жасалған болса, —

үш жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1, 5-бөліктері — қылмыстық теріс қылықтар, 2, 3, 4, 6-бөліктері — қылмыстар) оның Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында әскери қызмет өткерудің белгіленген тәртібіне, атап айтқанда, Қарулы Күштерді құрудың, оларға басшылық етудің және әскери қызметшілер арасындағы өзара қарым-қатынастардың негізгі қағидаты болып табылатын дара басшылықтың құқықтық институтына қол сұғуымен сипатталады.

Дара басшылықтың мәні бастыққа бағыныстыларға қатысты белгілі бір құқықтар беруден және оған әскери бөлімнің, бөлімшенің және әрбір әскери қызметшінің өмірі мен қызметінің барлық қырлары үшін мемлекет алдында дербес жауапкершілік жүктеуден көрінеді.

Бастық пен оның бағыныстысының әскери қызмет міндеттерін орындау процесіндегі өзара қарым-қатынас тәртібі Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы 5 шілдедегі Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Ішкі қызмет жарғысымен регламенттелген.

Бастықтың қалыптасқан жағдайды жан-жақты бағалау негізінде жеке-дара шешім қабылдауына, заңға сәйкес тиісті бұйрықтар беруге құқығы және бағыныстының бастыққа мүлтіксіз бағыну міндеті жиынтығында әскери бағыныстылық тәртібін құрайды, демек, бұйрыққа бағынбау немесе оны өзгеше орындамау әскерлер тіршілігінің аса маңызды негіздерін бұзады, жеке құрамның жауынгерлік және мемлекеттік-құқықтық даярлығының күнделікті міндеттерін орындау кезінде тәртіпсіздік пен ұйымдаспаушылықты туындатады, бөлімшеде, бөлімде қатаң жарғылық тәртіпті сақтауды қамтамасыз ету жөніндегі жұмыстың тиімділігін төмендетеді және тұтастай алғанда мемлекеттің қорғаныс қабілетін әлсіретеді.

Сондай-ақ қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нәтижесінде әскери қызметшілердің немесе басқа азаматтардың құқықтарына, заңды мүдделері мен игіліктеріне өрескел қол сұғылуы, Қарулы Күштерге, мемлекетке материалдық залал келтірілуі мүмкін.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі Қарулы Күштерде белгіленген бағыныстылық тәртібі, яғни әскери жарғылармен реттелген бастық пен бағынысты арасындағы қызметтік қатынастар болып табылады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 28 қазандағы «Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағына сәйкес, әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың объектісі Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында әскери қызмет өткерудің белгіленген тәртібі болып табылады.

Әскери қызмет өткеру тәртібінің бір бөлігі ретінде бағыныстылық тәртібі жалпыәскери жарғылармен, өзге де құқықтық актілермен реттелетін қызметтік қатынастардың кең ауқымын қамтиды және бастықтың да, бағыныстының да өздерінің лауазымдық және қызметтік міндеттерін тиісінше орындауын қамтамасыз етуге тиіс.

Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 16 ақпандағы «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңына сәйкес, әскери қызмет міндеттерін орындауға, ең алдымен, әскери қызметшінің лауазымдық міндеттерін орындауы жатады, оған бастық берген бұйрықты немесе өкімді орындау кіреді. Бұл ретте командирлерге әскери қызмет міндеттерін орындауға қатысы жоқ немесе Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзуға бағытталған бұйрықтар (бұйрықшалар) мен өкімдер беруге тыйым салынады (аталған Заңның 5-бабының 4-тармағы).

Объективтік жағынан қылмыстық құқық бұзушылық бастықтың бұйрығын орындаудан бас тарту, яғни бағынбау, сондай-ақ белгіленген тәртіппен берілген бастықтың бұйрығын бағынысты адамның өзге де қасақана орындамауы арқылы көрініс табады, бұл ретте қызмет мүдделеріне елеулі зиян келтірілуге тиіс.

Ішкі қызмет жарғысында бұйрықты талқылауға жол берілмейтіні, ал бұйрыққа бағынбау немесе оны өзгеше орындамау әскери қылмыс болып табылатыны бекітілген.

Бағынбау бұйрықты орындамаудың аса қауіпті нысаны болып табылады — бағынысты адам бастықтың заңды талаптарына өз еркін ашық түрде қарсы қояды. Ол бастықтың бұйрығын алғаннан кейін оны орындамайтынын үзілді-кесілді мәлімдейді немесе өзге де тәсілмен көрсетеді. Бұйрықты орындаудан бас тарту жария түрде де, бастыққа оңаша жағдайда да мәлімделуі мүмкін, сондай-ақ бастыққа тікелей немесе оның атынан бұйрықты жеткізген адам арқылы білдірілуі мүмкін.

Бастықтың бұйрығы дегеніміз — нақты жағдайда белгілі бір әрекеттерді орындау немесе тоқтату, қызметтің қандай да бір қағидаларын сақтау туралы нақты талап; ол бір адамға немесе адамдар тобына жазбаша, ауызша немесе техникалық құралдар арқылы берілуі мүмкін. Жазбаша бұйрық әскери басқарудың негізгі өкімдік қызметтік құжаты (құқықтық актісі) болып табылады және оны әскери бөлімдердің, жекелеген бөлімшелердің және одан жоғары деңгейдегі командирлер дара басшылық құқығы негізінде шығарады, ал ауызша бұйрықтарды барлық бастықтар береді.

Өзінің қызметтік жағдайына қарай бастықтар болып Қазақстан Республикасының Президенті (Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшысы), Қарулы Күштердің, басқа да әскерлер мен әскери құралымдардың азаматтық персонал қатарынан тағайындалған басшылары, штаттық лауазымына сәйкес қызметтік міндеттері бойынша бағыныстыларға басшылық жасайтын әскери қызметшілер танылады. Командир бағыныстылары үшін бастық болып табылады.

Әскери қызметшілердің бағыныстылық тәртібінің мәнін және әскери атағы бойынша бағыныстылығын айқындайтын негізгі әскери лауазымдардың тізбесі Ішкі қызмет жарғысының 2-тарауында келтірілген.

Бастық — қарамағында басқа әскери қызметшілер болатын, оларға бұйрықтар мен өкімдер беруге және олардың орындалуын бақылауға құқылы әскери қызметші. Бастықтар қызметтік жағдайы мен әскери атағы бойынша ерекшеленеді. Әскери қызметшілер қызметі бойынша, тіпті уақытша болса да, бағынатын бастықтар тікелей бастықтар болып табылады. Әскери атағы бойынша бастықтар болып жоғары әскери атағы бар әскери қызметшілер танылады. Мысалы, офицер қатардағы және сержанттық құрамдағы барлық адамдар үшін бастық болып табылады, сержант сол әскери бөлімнің қатардағы жауынгерлері үшін бастық болып табылады және т.б.

Бағынысты — саптық бөлімшенің, бөлімнің, қызметтің, нарядтың құрамына кіретін және өзінің басшысының бұйрықтарын орындауға міндетті әскери қызметші не өзінің әскери атағына байланысты тиісті әскери атағы бар бастық болып табылатын басқа әскери қызметшінің талаптарын орындауға міндетті әскери қызметші.

Бұйрықтың заңдық күші оны орындау жөніндегі әрекеттің өзінен жоғары болады.

Жалпыәскери жарғыларда, тәлімгерліктер мен нұсқаулықтарда қамтылған жалпы нұсқамаларды орындамау бұйрықты орындамау ретінде қарастырылмайды. Белгілі бір жағдайларда жарғылардың, нұсқаулықтардың мұндай талаптарын орындамау лауазымдық қылмыстық құқық бұзушылықтың немесе жауынгерлік кезекшілікті, арнаулы қызметтерді (қарауылдық, ішкі, бақылаушы және т.б.) атқару қағидаларын бұзудың құрамын құрауы мүмкін.

Бағынысты адамның әскери қызметтің жалпы талаптарын бұзуына байланысты бастық оған құқық бұзушылықты тоқтату және өзінің міндеттерін орындау туралы бұйрық берген кезде (мысалы, өз бетінше кетіп қалған әскери қызметшіге әскери бөлімге дереу оралу туралы бұйрық беру), мұндай бұйрықты орындамау ҚК-нің 437-бабының белгілеріне жатады.

Бұйрық — бастықтың бағыныстының белгілі бір әрекеттерді жасауы немесе оларды жасаудан тартынуы туралы талабы, бұл талап үзілді-кесілді және сөзсіз сипатта болады. Алайда оның белгілі бір шектері бар, ол әскери қызмет мүдделерімен шектеледі, заңды болуға және бастықтың қызметтік өкілеттіктерінен туындауға тиіс.

Командирлерге әскери қызмет міндеттерін орындауға қатысы жоқ немесе Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзуға бағытталған бұйрықтар (бұйрықшалар) мен өкімдер беруге тыйым салынады.

Командирдің (бастықтың) орындауға міндетті бұйрығын дәл орындау, егер бағынысты орындалып жатқан бұйрықтың құқыққа қайшы екенін түсінбеген жағдайда, бағыныстыны осы бұйрық бойынша жасаған әрекеттері және олардың салдары үшін жауаптылықтан босатады.

Сонымен бірге командирдің (бастықтың) бұйрығы әскери қызмет мүддесінде, әскери қызмет өткеру тәртібін сақтау мақсатында берілген жағдайда орындалуға жатады.

Қылмыстық құқық бұзушылық деп заңға қайшы келмейтін, белгіленген тәртіппен берілген бастықтың бұйрығын орындамау, соның салдарынан қызмет мүдделеріне елеулі зиян келтіру танылады. Бағынбауға байланысты әрекеттерді заңдық тұрғыдан бағалау кезінде ҚК-нің 38-бабында көзделген қағиданы ескеру қажет. ҚК-нің 38-бабының 1-бөлігіне сәйкес, өзіне міндетті бұйрықты немесе өкімді орындау үшін әрекет еткен адамның Қылмыстық кодекспен қорғалатын мүдделерге зиян келтіруі қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайды. Мұндай зиян келтіргені үшін қылмыстық жауаптылықты заңсыз бұйрық немесе өкім берген адам көтереді.

Алайда көрінеу заңсыз бұйрықты немесе өкімді орындау арқылы қылмыстық құқық бұзушылықты қасақана жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық жалпы негіздерде туындайды.

Егер бастық қылмыстық мақсатта көрінеу заңсыз бұйрықты қасақана берсе, ал бағынысты қабылданған шешімнің айқын құқыққа қайшылығын түсіне отырып, оны орындаса, олардың әрекеттері ҚК-нің 28-бабының 2 және 3-бөліктерінің қағидалары бойынша қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға қатысушылар ретінде қарастырылуға тиіс, бұл ретте бастық ұйымдастырушы, ал бағынысты осы қылмыстық құқық бұзушылықты орындаушы ретінде танылады. Бағыныстының заңсыздығы тек өзіне ғана белгілі болған бұйрықты орындауы сыбайлас қатысу белгілерінсіз дербес қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылады.

Командир (бастық) берілген бұйрық және оның салдары, бұйрықтың заңнамаға сәйкестігі, сондай-ақ бұйрық беру кезінде билікті теріс пайдалану және билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдалану үшін жауаптылықта болады. Бұл талаптар Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының Ішкі қызмет жарғысының 154-тармағында көзделген.

Бұл ретте бұйрықты өкімнен ажырата білу қажет.

Бұйрық бағыныстыларды басқарудағы дара басшылық қағидатын іске асырудың, олардың қызметтік қызметін ұйымдастырудың, қызметтік міндеттерді шешудің тәсілі болып табылады және бағыныстылық тәртібімен шығарылатын, қызмет бойынша бағыныстыларға бағытталған және бастықтан туындайтын акт болып саналады.

Өкім бағыныстыларға міндеттерді жеткізудің нысаны ретінде бұйрықтан талаптарының сипатымен ерекшеленетін өкімдік акт болып табылады: бұйрықта қызмет бойынша талаптар қамтылады, ал өкімде әскери қызметтің өзге де жалпы мәселелері баяндалады.

Бағынбауды бұйрыққа қарсылық білдіру жағдайларынан ажырату қажет. Қарсылық білдіру кезінде бағынысты бұйрықты талқылауға кіріседі, оған наразылығын білдіреді, бірақ кейіннен бұйрықта айқындалған әрекеттерді орындайды. Қарсылық білдіру қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрамайды, жекелеген жағдайларда ол Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының 2007 жылғы 5 шілдедегі Тәртіптік жарғысымен регламенттелетін жауаптылық көзделген тәртіптік теріс қылық ретінде танылады.

Бағыныстының белгіленген тәртіппен берілген бастықтың бұйрығын өзге де қасақана орындамауы дербес заңдық маңызға ие және бағынысты адамның сырттай бастықтың бұйрығын орындауға қабылдағанымен, шын мәнінде оны қасақана орындамауымен көрініс табады. Бұл ретте бұйрықты орындамауға деген қасақаналық кінәлі адамда бұйрықты алған сәтте немесе кейінірек туындауы мүмкін. Бағынбаудан айырмашылығы, бұйрықты өзге де қасақана орындамау кезінде бағынысты адам оны орындамайтынын ашық түрде мәлімдемейді және көрсетпейді.

ҚР Қылмыстық кодексінің 437-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылық бастықтың белгіленген тәртіппен берген бұйрығын бағынысты адамның қасақана орындамауы, егер бұл ретте қызмет мүдделеріне елеулі зиян келтірілген жағдайда орын алады.

Қылмыстық теріс қылықтың құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Қылмыстық теріс қылық бұйрықты орындаудан бас тартқан немесе оны іс жүзінде орындамаған сәттен бастап, егер соның нәтижесінде қызмет мүдделеріне елеулі зиян келтірілсе, аяқталған деп танылады.

ҚР ҚК-нің 3-бабының 14) тармағына сәйкес, ҚК-нің 18-тарауында көзделген барлық әскери қылмыстық құқық бұзушылықтарға қатысты елеулі зиян деп мыналар танылады: маңызды әскери іс-шаралардың орындалмай қалуы не әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлік және жауынгерлік қабілеттілік деңгейінің қысқа мерзімге төмендеуі; қарулы топтардың немесе жекелеген қарулы адамдардың, құрлықтағы, әуедегі немесе теңіздегі әскери техниканың шабуылын уақтылы анықтамау немесе тойтармау, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасынан адамдар мен көлік құралдарының заңсыз кедергісіз өтуіне, контрабандалық жүктердің тасымалдануына жол беру, шекара құрылыстарына зиян келтіретін әрекеттерге көз жұма қарау; келтірілген зиянның елеулілігін көрсететін өзге де салдарлар.

Бұйрыққа бағынбау немесе оны өзгеше түрде орындамау қызмет мүдделеріне елеулі зиян келтіруге әкеп соқпаса, тәртіптік теріс қылық деп танылуы мүмкін.

Субъективтік жағынан бұйрыққа бағынбау тікелей қасақаналық түріндегі кінәмен сипатталады, ал бұйрықты өзге де қасақана орындамау тікелей немесе жанама қасақаналықпен сипатталады. Тікелей қасақаналықпен әрекет жасаған кезде адам бастықтың бұйрығына бағынбау, сондай-ақ белгіленген тәртіппен берілген бастықтың бұйрығын өзгеше орындамау әрекеттерінің қоғамдық қауіптілігін сезінеді, қызмет мүдделеріне елеулі зиян келтіру түріндегі салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын тілейді.

Жанама қасақаналықпен әрекет жасаған кезде адам белгіленген тәртіппен берілген бастықтың бұйрығын орындамау әрекеттерінің қоғамдық қауіптілігін сезінеді, қызмет мүдделеріне елеулі зиян келтіру түріндегі салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және бұл ретте мұндай салдардың туындауын тілемейді, бірақ оған саналы түрде жол береді немесе оларға немқұрайды қарайды.

Бұйрықты орындамаудың себептері мен мақсаттары әртүрлі болуы мүмкін (бастықтың қызметіне наразылық білдіру, қорқақтық, жасқаншақтық, жалқаулық және т.б.) және іс-әрекетті саралауға әсер етпейді, бірақ сот жаза тағайындау кезінде ескереді.

Алайда, егер кінәлі адам бұйрықты орындамау кезінде елдің әскери қуатына нұқсан келтіру мақсатын көздесе, онда мұндай әрекет конституциялық құрылыс негіздері мен мемлекеттің қауіпсіздігіне қарсы қылмыс ретінде сараланады.

Қылмыстық теріс қылықтың субъектісі – арнайы субъект: Қарулы Күштердің кез келген әскери қызметшісі, бұйрық берген адамға қызметі немесе әскери атағы бойынша бағынысты адам, сондай-ақ әскери жиындардан өту кезеңінде запаста болатын азамат.

Бағынысты адам бастықтың бұйрықтарын мүлтіксіз орындауға міндетті.

Әскери қызметшілер қызметі бойынша, тіпті уақытша болса да, бағынысты болатын бастықтар тікелей бастықтар болып табылады, ал бағынысты адамға ең жақын тікелей бастық тікелей (жақын) бастығы деп аталады.

Субъектілерге сондай-ақ әскери тәртіпті немесе қоғамдық тәртіпті бұзған жағдайда, әскери атағы бойынша өзінен үлкен адамдардың осы бұзушылықтарды жою туралы талаптарын орындауға міндетті әскери қызметшілер, сондай-ақ әскери қызмет міндеттерін бірлесіп атқару кезінде әскери атағы немесе штаттық лауазымы бойынша үлкен адамдар командирлері (бастықтары) болып табылатын әскери қызметшілер де жатады.

ҚР Жоғарғы Сотының «Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағына сәйкес, әскери қылмыстық құқық бұзушылықтардың субъектілері болып тек Қарулы Күштерде, басқа да әскерлер мен әскери құралымдарда шақыру бойынша немесе келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеріп жүрген әскери қызметшілер, сондай-ақ әскери жиындардан өту кезеңінде запаста болатын азаматтар ғана табылады.

Егер адам әскери қызмет өткеру кезеңінде осындай әрекеттер жасаған болса және қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімдері өтпесе, әскери қызмет аяқталғаннан кейін де әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылуға жатады.

ҚР «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңының 1-бабының 3) тармағына сәйкес, шақыру бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілер – осы Заңда айқындалатын мерзімге Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарына әскери қызметке шақырылған Қазақстан Республикасының азаматтары.

Келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілер – аталған Заңда айқындалатын мерзімге Қарулы Күштерге, басқа да әскерлер мен әскери құралымдарға ерікті түрде әскери қызметке кірген Қазақстан Республикасының азаматтары (Заңның 1-бабының 33) тармағы).

Әскери қызмет мерзімі – Қарулы Күштерде, басқа да әскерлер мен әскери құралымдарда әскери қызметші мәртебесінде әскери қызмет өткерудің бүкіл кезеңі (Заңның 1-бабының 17) тармағы).

Әскери қызмет – Қарулы Күштердің, басқа да әскерлер мен әскери құралымдардың әскери қызметшілерінің әскери қауіпсіздікті тікелей қамтамасыз етуге, Қазақстан Республикасының егемендігін, аумақтық тұтастығын және Мемлекеттік шекарасының қол сұғылмаушылығын қарулы қорғауға байланысты бағытталған мемлекеттік қызметтің ерекше түрі (Заңның 1-бабының 16) тармағы).

Әскери қызмет өткеру туралы келісімшарт – уәкілетті орган мен Қазақстан Республикасының азаматы арасында әскери қызметті ерікті түрде өткеру туралы жасалатын, азаматтың әскери қызмет өткеру кезеңіндегі тараптардың құқықтарын, міндеттері мен жауаптылығын белгілейтін шарт (Заңның 1-бабының 18) тармағы).

Басқа әскерлер мен әскери құралымдарға Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі, Авиациялық қызметі, Шекара академиясы, әскери қарсы барлау және әскери полиция органдары мен Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік органдарының Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен айқындалатын өзге де бөлімшелері, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің Арнаулы мақсаттағы күштері, Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің әскери-тергеу органдары, азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның азаматтық қорғанысты басқару органдары мен әскери бөлімдері, әскери прокуратура органдары жатады (ҚР «Қорғаныс және Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы» Заңының 1-бабының 15) тармағы).

ҚК-нің 437-бабының 2-бөлігінде дәл сол әрекеттерді адамдар тобының немесе алдын ала сөз байласқан адамдар тобының жасағаны, сондай-ақ ауыр зардаптарға әкеп соққаны үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген.

Адамдар тобы деп алдын ала сөз байласпай, бірлесіп әрекет ететін екі және одан да көп әскери қызметшінің қылмыстық құқық бұзушылық жасауы түсініледі.

Алдын ала сөз байласқан адамдар тобы дегеніміз – қылмыстық құқық бұзушылықты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан әскери қызметшілердің қатысуы.

Бұйрыққа бағынбауды немесе оны өзгеше орындамауды адамдар тобының немесе алдын ала сөз байласқан адамдар тобының жасағаны деп тану үшін топтың барлық қатысушылары бірлесіп орындаушылар ретінде, яғни осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының объективтік жағын орындауға қатысуы қажет. Алдын ала сөз байласпай адамдар тобының әрекет жасауы топқа қатысушылардың іс-әрекеттерінің үйлесімділігін білдіреді, бұл ретте әрбір әскери қызметші алдын ала сөз байласу болмаса да, өзінің басқалармен келісілген түрде әрекет етіп жатқанын сезінеді. Бұйрықты орындамау туралы алдын ала сөз байласу бастықтың бұйрығын алғанға дейін, бағыныстыларға бұйрықтың берілетіні белгілі болған кезде, бастық бұйрық беріп жатқан уақытта, сондай-ақ бағыныстылар бастықтың бұйрығын алғаннан кейін, бұйрықты орындамау туралы уағдаласқан кезде де орын алуы мүмкін.

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 8-тармағында әскери қылмыстық құқық бұзушылықты адамдар тобы, алдын ала сөз байласқан адамдар тобы немесе қылмыстық топ жасағаны белгісі бойынша саралау кезінде ҚК-нің 31-бабының ережесін ескеру қажеттігі атап көрсетілген.

Көрсетілген саралаушы белгілер бойынша қылмыстық құқық бұзушылыққа екі және одан да көп әскери қызметші қатысқан жағдайларда, олардың бір-біріне бағыныстылығының маңызы болмайды, сондай-ақ олармен бірге қылмыстық құқық бұзушылық жасауға әскери қызметші болып табылмайтын адамдар қатысқан кезде де іс-әрекет осы адамдардың әскери қылмыстық құқық бұзушылықты ұйымдастырушы, айдап салушы, көмектесуші ретінде сыбайлас қатысуы бойынша саралануға жатады.

ҚК-нің 3-бабының 4) тармағына сәйкес, нақты мән-жайларға байланысты ауыр зардаптарға әртүрлі салдарлар жатқызылуы мүмкін, атап айтқанда: жоғары қолбасшылық қойған міндеттердің орындалмай қалуы; мемлекеттің қауіпсіздігіне қатер төндіру, апат немесе авария туғызу; әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілеттілік деңгейінің ұзақ уақытқа төмендеуі; жауынгерлік тапсырманың орындалмай қалуы; әскери техниканың істен шығуы; келтірілген зиянның ауырлығын көрсететін өзге де салдарлар.

Қылмыстық топ жасаған, ұрыс жағдайында немесе төтенше жағдай режимі кезінде жасалған бастықтың бұйрығына бағынбау немесе оны өзгеше орындамау үшін қылмыстық жауаптылық ҚК-нің 437-бабының 3-бөлігінде белгіленген.

Қылмыстық топ ұғымы ҚК-нің 3-бабының 24) тармағында және 31-бабының 3-бөлігінде қамтылған.

Осы қылмысты қылмыстық топ жасаған кезде барлық қатысушылар жасалған қылмыстың орындаушылары деп танылады, олардың әрекеттері ҚК-нің 31-бабына сілтеме жасалмай, ҚК-нің 437-бабының 3-бөлігі бойынша сараланады.

Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтарды соғыс уақытында, ұрыс жағдайында немесе жалпы төтенше жағдай режимі кезінде, атап айтқанда, бұйрыққа бағынбау немесе оны өзгеше орындамау жағдайында жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық Қазақстан Республикасының соғыс уақыты мен төтенше жағдай режимі туралы заңнамасымен айқындалатынына назар аудару қажет.

Ұрыс жағдайы деп ұрысқа (операцияға) дайындық жүргізілетін және ол жүзеге асырылатын факторлар мен жағдайлардың жиынтығы түсініледі. Ұрыс жағдайы қарсыластың тікелей жақын болуымен, оның шабуыл жасау қаупімен немесе онымен тікелей қақтығысумен сипатталады. Сонымен қатар, ұрыс жағдайы бейбіт уақытта да болуы мүмкін, мысалы, қарулы топтың (банданың, террористердің және т.б.) шабуылын тойтару кезінде немесе шекара заставасына шабуыл жасалғанда, Қазақстан Республикасының әуе немесе теңіз кеңістігі бұзылғанда, сондай-ақ қазақстандық әскери қызметшілер бітімгершілік миссияларын орындаған кезде.

Қарулы Күштер басқа мемлекеттердің қарулы қақтығысты таңу мақсатындағы арандатушылық әрекеттерінен, Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығын бұзудан туындайтын төтенше жағдайлардың алдын алуға қатысатынын атап өткен жөн. Сондықтан төтенше жағдай режимі кезінде бағыныстылық тәртібін нақты сақтау үлкен маңызға ие.

Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 8 ақпандағы «Төтенше жағдай туралы» Заңына сәйкес, төтенше жағдай – азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын қорғау мүддесінде ғана қолданылатын уақытша шара болып табылатын, мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметіне қатысты ерекше құқықтық режимді білдіретін, азаматтардың, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың құқықтары мен бостандықтарына, сондай-ақ заңды тұлғалардың құқықтарына жекелеген шектеулер белгілеуге жол беретін және оларға қосымша міндеттер жүктейтін жағдай (көрсетілген Заңның 1-бабының 5) тармағы).

ҚК-нің 437-бабының 4-бөлігі осы қылмыстық-құқықтық норманың 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген әрекеттерді соғыс уақытында жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықты көздейді.

ҚР «Қорғаныс және Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы» Заңының 1-бабының 46) тармағына сәйкес, соғыс уақыты – соғыс жағдайы жарияланған немесе әскери іс-қимылдар іс жүзінде басталған сәттен бастап әскери іс-қимылдардың тоқтатылғаны туралы жарияланған сәтке дейінгі, бірақ олар іс жүзінде тоқтатылғаннан ерте емес кезең.

ҚР Конституциясының 53-бабына және ҚР «Қорғаныс және Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы» Заңының 6-бабына сәйкес, соғыс жағдайын Қазақстан Республикасына басқа мемлекеттің (мемлекеттер тобының немесе коалициясының) қарулы шабуылы жасалған жағдайда, сондай-ақ Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда көзделген жағдайларда ҚР Парламенті жариялайды.

Соғыс жағдайы жарияланған немесе әскери іс-қимылдар іс жүзінде басталған сәттен бастап соғыс уақыты басталады, ол әскери іс-қимылдардың тоқтатылғаны туралы жарияланған сәттен бастап, бірақ олар іс жүзінде тоқтатылғаннан ерте емес уақытта аяқталады.

Қызметке ұқыпсыз немесе адал емес қарау салдарынан ауыр зардаптарға әкеп соққан бұйрықты орындамау (ҚК-нің 437-бабының 5-бөлігі), қасақана бұйрықты орындамау сияқты, бұйрықпен тыйым салынған әрекеттерді жасаумен немесе бұйрықпен міндеттелген әрекеттерді орындамаумен не бастықтың бұйрығын тиісінше орындамаумен (толық емес, дәл емес, уақтылы орындамаумен) сипатталады және одан тек субъективтік жағымен ерекшеленеді – менмендік немесе немқұрайлылық түріндегі абайсыздықпен жасалады.

Бұйрықты абайсызда орындамау бағынысты адам бастықтың бұйрығын алғаннан кейін қызметке ұқыпсыз немесе адал емес қарауы салдарынан бұйрық талаптарын орындамаған немесе оларды тиісінше орындамаған жағдайда орын алады. Бұл ұмытшақтықтың, бұйрық мазмұнын анық түсінбеудің, бұйрықты орындау уақытына, орнына және тәсіліне қатысты жеңілтектік танытудың нәтижесі болуы мүмкін.

Бұйрықты орындамау ұғымы оның барлық үш көрінісін қамтиды:

бұйрықта көзделген әрекеттерді орындамау;

бұйрықпен тыйым салынған әрекеттерді жасау;

бұйрықты тиісінше орындамау, яғни орындалатын әрекеттердің уақытына, орнына және сипатына қатысты оның нұсқамаларынан ауытқу.

«Ауыр зардаптар келтіру» ұғымының анықтамасы түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігін талдау кезінде қарастырылған.

Қызметке ұқыпсыз немесе адал емес қарау салдарынан ауыр зардаптарға әкеп соққан бұйрықты орындамаудың сараланған түрлері болып әрекетті соғыс уақытында, ұрыс жағдайында немесе төтенше жағдай режимі кезінде жасау табылады (ҚК-нің 437-бабының 6-бөлігі). Олардың ұғымдары түсіндіріліп отырған баптың 3 және 4-бөліктерін талдау кезінде қарастырылған.

ҚК-нің 437-бабының 1 және 5-бөліктерінде көзделген әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚК-нің 437-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 437-бабының 3 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 437-бабының 6-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсіндірмесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік қаулы Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Арыз Қорытынды Конвенция Келісімшарт Әдістеме Норма Нота Ереже Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар