Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 58-бабына түсініктеме. Прокурор
1. Прокурор — өз құзыреті шегінде жедел-іздестіру қызметінің, анықтаудың, тергеудің және сот шешімдерінің заңдылығына, қылмыстық процестің барлық сатыларында қылмыстық қудалауға қадағалауды жүзеге асыратын, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Конституциясының 83-бабына және осы Кодекске сәйкес өкілеттіктерді жүзеге асыратын лауазымды адам: Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры, Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының бірінші орынбасары, орынбасарлары, олардың аға көмекшілері мен көмекшілері, Қазақстан Республикасының Бас әскери және Бас көлік прокурорлары, облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың прокурорлары және олардың орынбасарлары, құрылымдық бөлімшелердің бастықтары, олардың орынбасарлары, аға көмекшілері мен көмекшілері, басқармалар мен бөлімдердің аға прокурорлары мен прокурорлары, аудандардың, қалалардың прокурорлары және оларға теңестірілген прокурорлар, олардың орынбасарлары, аға прокурорлары мен прокурорлары, осы Кодексте белгіленген өкілеттіктер шегінде әрекет ететін адамдар. Соттың қылмыстық істі қарауына қатысатын прокурор айыптауды қолдау арқылы мемлекеттің мүдделерін білдіреді және мемлекеттік айыптаушы болып табылады.
2. Прокурор күдіктіге, айыпталушыға, сотталушыға немесе олардың әрекеттері үшін мүліктік жауаптылықта болатын адамға мына тұлғалардың мүдделерін қорғау үшін талап қоюға құқылы:
1) өзінің дәрменсіз жағдайына, күдіктіге, айыпталушыға, сотталушыға тәуелді болуына немесе өзге де себептерге байланысты талап қою және оны қорғау құқығын өз бетінше пайдалана алмайтын жәбірленушінің;
2) мемлекеттің.
3. Негіздер болған кезде және осы Кодексте көзделген тәртіппен прокурор өз қаулысымен істерді өз іс жүргізуіне қабылдауға және бұл ретте тергеушінің өкілеттіктерін пайдалана отырып, тергеп-тексеруді жеке өзі жүргізуге құқылы. Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің заңдылығына қадағалауды осыған уәкілетті прокурор жүзеге асырады.
4. Прокурордың сотқа дейінгі тергеп-тексеру және істі сотта қарау кезіндегі өкілеттіктері осы Кодекстің 186-бабының екінші және үшінші бөліктерімен, 187-бабының сегізінші бөлігімен, 190-бабының жетінші бөлігімен, 192, 193-баптарымен, 194-бабының үшінші бөлігімен, 195-бабының бесінші бөлігімен, 196-бабының екінші бөлігімен, 234-бабының екінші, үшінші және төртінші бөліктерімен, 290, 301, 302, 303, 304 және 305-баптарымен, 321-бабының алтыншы бөлігімен, 337-бабымен, 414-бабының екінші бөлігімен, 428-бабының алтыншы бөлігімен, 429-бабының жетінші бөлігімен, 478-бабының бесінші бөлігімен, 480-бабының алтыншы бөлігімен, 484, 486-баптарымен, 494-бабының бесінші бөлігімен, 502-бабының бірінші бөлігімен, 518-бабының бесінші бөлігімен, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63-тарауларымен, 628-бабының бірінші бөлігімен, 643-бабының сегізінші бөлігімен, 668-бабының алтыншы бөлігімен, сондай-ақ осы Кодексте белгіленген өзге де жағдайларда айқындалады.
5. Өзінің процестік өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде прокурор тәуелсіз болады және тек заңға ғана бағынады.
Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры өз құзыреті шегінде осы Кодекстің нормаларын қолдану мәселелері, оның ішінде қылмыстық сот ісін жүргізуді электрондық форматта жүргізу мәселелері бойынша нормативтік құқықтық актілер қабылдайды.
6. Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры өз құзыреті шегінде қабылдаған нормативтік құқықтық актілер қылмыстық қудалау органдарының орындауы үшін міндетті болып табылады.
7. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын органдардың нормативтік құқықтық актілері өз құзыреті шегінде Қазақстан Республикасының Бас Прокурорымен келісу бойынша қабылданады.
11. Ескерту. 58-бапқа Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 31 қазандағы № 378-V Заңымен (2016 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 11 шілдедегі № 91-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2018 жылғы 28 желтоқсандағы № 210-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI Заңымен (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз) өзгерістер енгізілді.*
ҚПК-нің 8-тарауының 58-баптан басталып, прокурордың құқықсубъектілігін реттеуі кездейсоқ емес. Себебі ҚПК прокурор ұғымын «қылмыстық қудалау (айыптау)», «қылмыстық қудалау органдары мен лауазымды адамдары», «қылмыстық процесті жүргізетін орган», «мемлекеттік айыптау», «наразылық», «прокуратура органының басшысы», «процестік прокурор», «процестік келісім», «санкция, тараптар» ұғымдарымен теңдестіреді (ҚПК-нің 7-бабының 22, 23, 26, 28, 30, 34, 35, 37, 39, 45-тармақтарына түсініктемені қараңыз). Бұл прокурордың қылмыстық процесс саласында атқаратын рөлі мен міндеттеріне байланысты. Прокуратураның құқықтық мәртебесі, прокурорлық қызметтің нысанасы мен қылмыстық процестегі бағыттары Қазақстан Республикасы Конституциясының 83-бабында жинақталған түрде тұжырымдалған.
Конституцияда прокуратура мемлекет атынан заңда белгіленген шектер мен нысандарда Республика аумағында қолданыстағы құқықтың бүкіл жиынтығын дәл әрі біркелкі қолданылуына (заңдылық қағидаты), мемлекеттің мүдделерін сотта білдіруге және мемлекет атынан қылмыстық қудалауды жүзеге асыруға жоғары қадағалауды (бақылауды, қадағалауды) жүзеге асыратыны жарияланған (83-баптың 1-тармағы). Осыдан-ақ елде прокурорлық қадағалаудан тыс қалатын қызмет салалары жоқ деген қорытынды жасауға болады. Конституция қылмыстық процестің барлық сатыларында қылмыстық қудалауды жүргізу міндетін тек прокуратураға ғана жүктейтіні де біржақты айқын. Қылмыстық процестегі прокуратура функциясының мұндай тұжырымдалуы жақын болашақта прокуратураның сотқа дейінгі қылмыстық процестегі орны мен міндетін қайта қарауға, қылмыстық істер бойынша процестік қызмет көлемін ұлғайтуға және сотқа дейінгі тергеп-тексерудің күрделі нысандарын оның құзыреті мен өкілеттіктеріне толық шоғырландыруға негіз бола алады.
Осыған байланысты Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған Құқықтық саясат тұжырымдамасында (Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылғы 24 тамыздағы № 858 Жарлығымен бекітілген) қазіргі жағдайларда прокуратура органдарының тиімділігін арттырудың маңыздылығы жөніндегі тәсілдер жеткілікті түрде айқын белгіленген. Онда елдің құқық қорғау жүйесінің өзегі прокуратура органдары болып табылатыны тікелей атап өтілген. Прокуратура қызметінің негізгі функциясы ретінде қадағалау қызметінің тиімділігін арттыру қажет. Прокуратура органдары қызметінің процестік негіздері одан әрі жетілдіруді қажет етеді. Осы жұмыстың шеңберінде сотқа дейінгі іс жүргізуде прокурордың рөлі мен жауаптылығын арттыру, оның ішінде прокуратура органдарының қоғамға елеулі қауіп төндіретін және күрделі қылмыстар туралы қылмыстық істерді тергеп-тексеруі арқылы, прокуратура жүзеге асыратын қылмыстық қудалау функциясының құрамдас бөлігі ретінде, прокурордың рөлін күшейту қажет. Құқық қорғау қызметіне қатысты прокуратура органдарының үйлестіруші функциясының тиімділігін, оның ішінде осы функцияны тиісті құқықтық реттеу арқылы одан әрі арттыру қажет (3-бөлімнің 3.1-тармағы).
Баяндалғандардан Республика прокуратурасы билік тармақтарының дәстүрлі жүйесіне кірмейтіні және мемлекет істерін заңдылық мүддесінде басқару барысында Мемлекет басшысы қолданатын тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесінде ерекше заңнамалық нысандарда көрініс табатын органдардың ерекше жүйесінің тән үлгісі болып табылатыны анық.
Басқаша айтқанда, Республика прокуратурасы мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының Конституциямен және Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығымен әрбір нақты мемлекеттік билік тармағына қатысты белгіленген шектеулердің құқықтық режимін дәл және біркелкі түсінуі мен қолдануына, яғни олардың құзыреті шегінде заңдар мен заңға тәуелді актілерді сақтауына, сондай-ақ заңдылықтың сақталуына жоғары қадағалауды жүзеге асырады.
Дәл осы себепті қоғам мен мемлекетте заңдылықтың тиісті деңгейін қамтамасыз ету үшін Республика прокуратурасы объективті түрде мемлекеттік бақылау мен қадағалаудың өзге де уәкілетті субъектілеріне қарағанда жиынтығында әлдеқайда жоғары әрі кең биліктік құзырет пен өкілеттіктерге ие. Әйтпесе, Республика прокуратурасында мұндай құзырет пен өкілеттіктер болмаған жағдайда, мемлекеттік реттеуші ретінде құқықты қолдану барысында бақылау мен қадағалаудың әртүрлі уәкілетті субъектілерінің озбырлығы мен заңсыздығының орын алу қаупі сақталар еді.
Конституциялық Кеңес 2008 жылғы 15 қазандағы № 8 «Қазақстан Республикасы Конституциясының 54-бабының, 61-бабы 3-тармағының 1) және 3) тармақшаларының, сондай-ақ мемлекеттік басқаруды ұйымдастыру мәселелері бойынша Конституцияның бірқатар басқа да нормаларының ресми түсіндірілуі туралы» нормативтік қаулысында осы бөлікте прокуратура қадағалауының жоғары қадағалау ретіндегі конституциялық сипаттамасы, өзге де мәселелермен қатар, прокуратура органдары өз өкілеттіктері шегінде басқа мемлекеттік органдардың, оның ішінде қадағалау өкілеттіктеріне ие органдардың (мысалы, мемлекеттік санитариялық-эпидемиологиялық қадағалау немесе кедендік бақылау органдарының) жасаған әрекеттері мен қабылдаған шешімдерінің заңдылығын тексеруге, олардың заңсыздығы анықталған жағдайда прокурорлық ден қою шараларын қабылдауға құқылы екендігімен түсіндірілетінін де түсіндірді (сипаттау-уәждеу бөлігінің 2-тармағы). Дәйексөз келтірілген құжаттың қарар бөлігінде мынадай тұжырым бар: «Қазақстан Республикасы Конституциясының 83-бабының 1-тармағына сәйкес прокуратура мемлекет атынан Республика аумағында заңдардың, Қазақстан Республикасы Президенті жарлықтарының және өзге де нормативтік құқықтық актілердің дәл әрі біркелкі қолданылуына, жедел-іздестіру қызметінің, анықтау мен тергеудің, әкімшілік және атқарушылық іс жүргізудің заңдылығына жоғары қадағалауды жүзеге асырады. Басқа мемлекеттік органдар қадағалау функцияларын өз құзыреті шегінде жүзеге асыруға құқылы» (2-тармақ).
Дәстүрлі түрде прокурорлық қадағалау қылмыстық сот ісін жүргізу саласында неғұрлым тығыз жүзеге асырылады, өйткені бұл салада адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылу деңгейі бұрынғысынша жоғары және прокуратураның осы саладағы функциясын жеңілдетуге негіз жоқ. Осы бөліктегі түсіндірмелеріміздің бастапқы ережелері ретінде қылмыстық процестегі прокуратураның құзыреті мен өкілеттіктері, ең алдымен, қылмыстық процестің аясына тартылған тұлғаның құқықтары мен мүдделерін тиісінше қорғау деңгейін қалыптастыруға заң шығарушының ұмтылуымен айқындалатынын атап өтеміз. Себебі дәл қылмыстық процесс саласында қоғам мен мемлекеттің мүдделері, бір жағынан, және жеке тұлғаның мүдделері, екінші жағынан, барынша тығыз әрі өткір түйіседі. Сондықтан ведомстволық бағыныстылығы әртүрлі көптеген сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының, оның үстіне мәжбүрлеу сипатындағы қылмыстық-процестік өкілеттіктерге ие болу жағдайында, Конституцияның 83-бабының 1-тармағы прокуратураға Республикадағы жоғары қадағалауды, оның ішінде жедел-іздестіру қызметінің, анықтаудың және тергеудің заңдылығына қадағалауды және т.б. жүзеге асыруды жүктейді, яғни прокуратура қызметінің конституциялық тұрғыдан айқындалған бағыттарын белгілейді (Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 1997 жылғы 6 наурыздағы № 3 «Қазақстан Республикасы Конституциясының 4-бабының 1-тармағын, 14-бабының 1-тармағын, 77-бабы 3-тармағының 3) тармақшасын, 79-бабының 1-тармағын және 83-бабының 1-тармағын ресми түсіндіру туралы» қаулысының сипаттау-уәждеу бөлігінің 6-тармағын қараңыз). Бұл қылмыстық процесс саласындағы уәкілетті прокурордың құзыреті мен өкілеттіктерінің көлемі объективті түрде қылмыстық істер бойынша іс жүргізу кезінде анықтаушының, тергеушінің, анықтау органының бастығының, тергеу бөлімінің бастығының міндеттері мен функцияларынан жоғары болатынын білдіреді.
Қылмыстық сот ісін жүргізуде прокурорлардың белсенді рөліне, қылмыстарды тергеп-тексеруді бақылауды жүзеге асыру кезінде құқықтық нормалар мен адамның негізгі құқықтарын сақтауға, қылмыстық істерді тек жеткілікті мөлшердегі дәлелдемелер болған кезде ғана іс жүргізуге қабылдауға (сенімді, жол берілетін), қолда бар дәлелдемелер шеңберінде қылмыстық қудалауды мұқият әрі әділ жүзеге асыруға Амстердам қаласында 1999 жылғы 23 сәуірде бекітілген Халықаралық прокурорлар қауымдастығының «Кәсіби жауапкершілік нормалары және прокурорлардың негізгі құқықтары мен міндеттері туралы декларациясында» да назар аударылады.
Конституция жүктеген прокуратура функциясының ауқымды сипаты, оны ұйымдастыру мен қызметінің орталықтандырылған қағидаты ҚПК-нің 58-бабының 2-бөлігінің мағынасындағы «прокурор» терминінің заңнамалық тұрғыдан кең түсіндірілуінен де көрініс тапқан деп пайымдауға болады. ҚПК-нің көптеген нормаларын кейінгі талдау көрсеткендей, ҚПК-нің 58-бабының 1-бөлігінде аталған прокурорлар осы жүйенің прокурор, процестік прокурор сияқты тұлғаларынан бастап тиісті прокуратура органының басшысына дейін қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге барынша белсенді қатысады.
ҚПК-нің 58-бабының және қылмыстық процестегі прокурордың өкілеттіктері туралы нормалардың бүкіл жүйесінің жалпы талдауынан прокурордың, тергеу судьясы сияқты, сотқа дейінгі тергеп-тексерудің төрешісі, қылмыстық істер бойынша қылмыстық қудалаудың басшысы екені туындайды. Мұның бәріне қарамастан, оның қылмыстық істі тергеп-тексеруге қатысуы, сондай-ақ сотта айыптауды қолдауы оның істің тиісті сот сатыларында одан әрі қатысуына кедергі болып табылмайды. Прокурорға қарсылық білдіру тек ҚПК-де көзделген негіздер бойынша ғана мүмкін болады (ҚПК-нің 87—88-баптары). Прокурор сот сатыларында да едәуір ауқымды өкілеттіктерге ие, мұнда оның құқық қорғау функциясы да көрініс табады. Заң шығарушы прокурорлардың барлық қылмыстық істер бойынша мемлекеттік айыптауды тиімді жүзеге асыруын және қылмыстық құқық бұзушылық субъектілеріне қарамастан, барлық қылмыстық істердің сотқа уақтылы түсуін қамтамасыз етуге қамқорлық жасағаны осыдан байқалады. Қылмыстық процестегі прокурорлардың процестік тәуелсіздігі прокуратура органдарын ұйымдастыру мен қызметінің құқықтық қағидаттарымен де қорғалады.
24. Қолданыстағы құқыққа сәйкес прокуратура төмен тұрған прокурорлардың жоғары тұрған прокурорларға және Қазақстан Республикасының Бас Прокурорына бағынуына негізделген, заңдылық, басқа мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардан тәуелсіздік және тек Қазақстан Республикасының Президентіне ғана есептілік қағидаттарында қызметін жүзеге асыратын, заңда белгіленген негіздер мен тәртіпте шығарылған прокурорлық қадағалау актілері органдар, ұйымдар мен лауазымды адамдар үшін міндетті болып табылатын бірыңғай орталықтандырылған органдар мен мекемелер жүйесі ретінде айқындалған («Прокуратура туралы» 2017 жылғы 30 маусымдағы Заңның 3-бабының 1—2-тармақтары, 23-бабының 2-тармағы). Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры, мәні бойынша, сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында қылмыстық процесте қылмыстық қудалаудан конституциялық қолсұғылмаушылыққа ие жалғыз лауазымды адам болып табылады (Конституцияның 83-бабының 3-тармағы). Бас Прокурор сот сатыларында да жеке құқықтарға ие (ҚПК-нің 484, 486-баптары).
Сотқа дейінгі және сот сатыларындағы прокурордың қатысуының негізгі процестік нысандары ҚПК-де неғұрлым толық регламенттелген (ҚПК-нің 58-бабының 4-бөлігі). Прокурордың сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында және басты сот талқылауында қатысуы қылмыстық процестің осы сатыларының негізгі жалпы шарттарының (қағидаларының) бірі болып табылады (ҚПК-нің 193—196, 337-баптары). Бұдан басқа, анықтау мен тергеудің заңдылығын қадағалау жөніндегі прокурордың өкілеттіктерінің көлемі мен нақты өкілеттіктері ҚПК нормаларымен қатар «Прокуратура туралы» Заңда (11—16-баптар) және осы бөліктегі ҚПК нормаларымен өзара байланысты Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының тиісті бұйрықтарында қарастырылады.
Прокурордың әмбебап әрі ажырамас процестік құқықтарының қатарына мыналар жатады: істі сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын органнан алып қою және оны басқа сотқа дейінгі тергеп-тексеру органына беру; айрықша жағдайларда тергеп-тексерудің объективтілігі мен жеткіліктілігін қамтамасыз ету мақсатында қылмыстық қудалау органының жазбаша өтінішхаты бойынша не өз бастамасы бойынша істі бір органнан екіншісіне беру немесе ҚПК-де белгіленген тергеулігіне қарамастан, оны өз іс жүргізуіне қабылдап, тергеп-тексеру (ҚПК-нің 58-бабының 3-бөлігі, 60-бабының 1-бөлігі, 193-бабы 1-бөлігінің 12-тармағы). Прокурордың негіздер болған кезде және заңдылық мүддесінде қылмыстық істің тергеулігін айқындау немесе қылмыстық істі жеке өзі тергеп-тексеріп, бұл үшін тергеушінің өкілеттіктерін пайдалану құқығы қылмыстық істердің тергеулігі мәселелерінде қылмыстық қудалау органдары арасындағы кез келген қатарласуды және дауларды болдырмайды (ҚПК-нің 58-бабының 3-бөлігі, 187-бабының 8-бөлігі).
Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2018 жылғы 12 ақпандағы № 19 бұйрығымен бекітілген Қылмыстық қудалаудың заңдылығын қадағалауды ұйымдастыру жөніндегі нұсқаулықта тергеу мен анықтаудың заңдылығына қадағалауды жүзеге асыру қылмыстық қудалауды жүзеге асыратын лауазымды адамдардың процестік шешімдері мен әрекеттерінің заңдылығын сотқа дейінгі іс жүргізудің барлық сатыларында — жасалған немесе дайындалып жатқан қылмыс туралы органға хабарланған сәттен бастап қылмыстық істі сотқа жібергенге дейін қамтамасыз етуді білдіретіні көрсетілген. Атап айтқанда, қадағалауды тиімді жүзеге асыру мақсатында қылмыстық қудалау органдарында орналасқан «Прокурор кабинеттерінде» прокуратура қызметкерлерінің кезекшілігі ұйымдастырылады (Нұсқаулықтың 43—48-тармақтары). Бұдан басқа, осы бұйрықпен барлық қылмыстық істер бойынша қадағалау іс жүргізулерін, оның ішінде «Қадағалау» ЕИАЖ мүмкіндіктерін пайдалана отырып жүргізу саясаты расталған. Оларда ҚПК-ге сәйкес тергеу және анықтау органдары шығарылған сәтінен бастап жиырма төрт сағат ішінде прокурорға жіберетін процестік құжаттардың көшірмелері, прокурорлық қадағалау актілері мен қадағалау барысында қабылданатын шешімдердің көшірмелері, оның ішінде сот актілері, сондай-ақ тергеліп жатқан қылмыстық іске байланысты өтініштер бойынша хат алмасулар міндетті түрде қамтылады. Бірнеше қылмыстық іс бір өндіріске біріктірілген жағдайда, қадағалау іс жүргізулері де біріктіріледі. Қадағалау іс жүргізуінің толықтығын қадағалаушы прокурор қамтамасыз етеді. Электрондық форматта тергелетін іс бойынша қадағалау іс жүргізуін жүргізу талап етілмейді (Нұсқаулықтың 9-тармағы).
Прокурор — қылмыстық процестің барлық сот сатыларында белсенді қатысушы болып табылады. Бұл орынды, өйткені ол білікті заңгерлік білімге ие және қорғау тарапымен бірлесіп, қылмыстық-процестік қызметке қатысушылардың барлығының мүдделерін ескере отырып, қылмыстық істің дұрыс шешілуіне қол жеткізеді. Осыған байланысты оның іс бойынша алдын ала тыңдауды өткізуге қатысуы міндетті болып табылады (ҚПК-нің 321-бабының 3-бөлігі). Прокурордың басты сот талқылауына мемлекеттік айыптаушы ретінде қатысуы (олар бірнешеу болуы мүмкін) — қылмыстық процестің осы сатысының принципті жалпы шарты болып табылады (прокурор қатыспайтын жеке айыптау істерін қоспағанда) (ҚПК-нің 337-бабы). Заң мемлекеттік айыптауды сотта қолдау функциясын анықтаушыға, анықтау органының бастығына, тергеушіге немесе тергеу бөлімінің бастығына жүктемейтінін атап өту қажет. Сондықтан сот тергеуін сотталушыға тағылған айыптаудың мәнін баяндау арқылы дәл прокурор бастайды (ҚПК-нің 364-бабының 1-бөлігі); ол сот жарыссөзінің қатысушысы болып табылады (ҚПК-нің 383-бабының 3, 4-бөліктері); апелляциялық өтінішхат, кассациялық тәртіппен наразылық келтіруге құқылы (ҚПК-нің 313, 414, 484, 486-баптары); үкімді орындауға байланысты мәселелер бойынша сот отырыстарына қатысуға және судьялардың қаулыларына наразылық білдіруге құқылы (ҚПК-нің 483-бабы); жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша іс жүргізуді қозғау туралы өтінішхат беруге құқылы (ҚПК-нің 502-бабы) және т.б.
Жедел-іздестіру қызметіне қадағалауды жүзеге асыра отырып, прокурор заңнамада белгіленген жағдайларда жедел-іздестіру іс-шараларын жүргізуге санкция береді, олардың жүргізілуінің, сондай-ақ жасырын тергеу әрекеттерінің заңдылығын тексереді; жедел-іздестіру іс-шараларын жүргізуді бастамашылық етеді; заңдылықтың, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылғаны анықталған кезде жедел-іздестіру іс-шараларын тоқтатады; заңда көзделген өзге де өкілеттіктерді орындайды және т.б. («Прокуратура туралы» Заңның 12-бабының 2-тармағы, 1994 жылғы 15 қыркүйектегі «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңның 25-бабы).
Жедел-іздестіру қызметіне қадағалауды жүзеге асыру кезінде Бас Прокурор өз құзыреті шегінде жедел-іздестіру қызметі туралы Қазақстан Республикасы заңнамасының нормаларын қолдану мәселелері бойынша жедел-іздестіру қызметін жүзеге асыратын органдар үшін міндетті нормативтік құқықтық актілер қабылдайды. Жедел-іздестіру қызметін жүзеге асыратын органдар тарапынан заңдылықтың бұзылуын анықтау мақсатында прокурор прокуратура органдарының мамандары мен өзге де мамандарды арнайы техникалық құралдарды пайдалана отырып тартуға құқылы («Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңның 25-бабының 3—4-тармақшалары).
ҚПК-нің 58-бабының 2-бөлігінде көзделген негіздер бойынша прокурордың қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қою құқығы ерекше өзекті болып табылады. Ол бұл құқықты бүкіл сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында жеке өзі не тергеуші немесе анықтаушы арқылы және қылмыстық іс бойынша өзінің мемлекеттік айыптаушы ретінде қатысуымен сот тергеуі басталғанға дейін жүзеге асыра алады (ҚПК-нің 167-бабының 1-бөлігі). Прокурордың азаматтық талап қоюы туралы талап қойылған мүдделерін қорғайтын тұлғалар да хабардар етіледі. Жәбірленушінің мүдделерін қорғау үшін азаматтық талап қойған прокурор азаматтық талап қоюшы деп танылмайды, өйткені оның дербес процестік жағдайы ҚПК-нің 58-бабында айқындалған. Бұл жағдайда талап қоюшы болып талап арыз берілген тұлға танылады. Прокурор басқа тұлғалардың мүдделері үшін өзі қойған талаптан бас тартқан жағдайда (іс бойынша іс жүргізудің кез келген сәтінде, бірақ соттың кеңесу бөлмесіне кетуіне дейін) қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе есі дұрыс емес адамның іс-әрекетімен зиян келтірілген тұлға талапты сотта өз бетінше немесе өкілдері арқылы қолдауға құқылы (2005 жылғы 20 маусымдағы «Қылмыстық процесте азаматтық талапты қарау туралы» ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 5, 12-тармақтары).
Прокурордың күдіктіге, айыпталушыға, сотталушыға немесе олардың әрекеттері үшін мүліктік жауаптылықта болатын тұлғаға мемлекеттің мүдделерін қорғау үшін талап қою құқығы мәселесі де ерекше назар аударуды талап етеді. Яғни, іс жүзінде бұл жерде Қазақстан Республикасын қылмыстық іс бойынша жәбірленуші және азаматтық талап қоюшы деп тану туралы сөз болып отыр.
Бірден ескерте кетейік: ҚПК-де бұл мәселе тікелей реттелмеген. Сондықтан қылмыстық құқық бұзушылық салдарынан мемлекетке мүліктік зиян келтірілген жағдайда, оның мүдделерін сотта талап қою арқылы прокурорлар да, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде, ережелерінде немесе осы органдардың мәртебесін айқындайтын өзге де актілерде белгіленген өз құзыреті шегінде тиісті мемлекеттік органдар да білдіре алады. Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген жағдайларда және тәртіппен Қазақстан Республикасының арнайы тапсырмасы бойынша оның атынан сотта өзге де мемлекеттік органдар, заңды тұлғалар мен азаматтар өкілдік ете алады. Бұл ретте мемлекетке (және әкімшілік-аумақтық бірліктерге), егер заңнамалық актілерден өзгеше туындамаса, азаматтық заңнамамен реттелетін қатынастарда заңды тұлғалардың қатысуын айқындайтын нормалар қолданылады (АК-нің 111, 114-баптары, АПК-нің 47-бабының 4-бөлігі, 54—55, 302—304-баптары, мемлекеттік, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының және олардың лауазымды адамдарының, меншік нысанына қарамастан өзге де ұйымдардың қызметінің заңдылығына, сондай-ақ олар қабылдайтын актілер мен шешімдерге, заңды күшіне енген сот актілеріне, атқарушылық іс жүргізуге қадағалауды ұйымдастыру, азаматтық және әкімшілік істер бойынша сотта мемлекет мүдделеріне өкілдік ету жөніндегі нұсқаулықтың 3—4-тараулары (Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2018 жылғы 2 мамырдағы № 60 «Прокурорлық қадағалауды ұйымдастырудың кейбір мәселелері туралы» бұйрығын қараңыз), қылмыстық қудалаудың заңдылығына қадағалауды ұйымдастыру жөніндегі нұсқаулықтың 30-тармағы (ҚР Бас Прокурорының 2018 жылғы 12 ақпандағы № 19 бұйрығын қараңыз).
Анықтау мен алдын ала тергеуді жүзеге асыратын органдардың әртүрлі ведомстволық бағыныстылығына байланысты Бас Прокурордың ҚПК нормаларын сотқа дейінгі сатыларда қолдану мәселелері бойынша, оның ішінде қылмыстық сот ісін жүргізуді электрондық форматта жүргізу жөнінде бұйрықтар мен нұсқаулар түрінде нормативтік құқықтық актілер шығару құқығы заңды болып көрінеді. Оларды қолданыстағы қылмыстық-процестік құқықтың қайнар көздері ретінде қарастыру қажет. Олар ҚПК нормалары негізінде және оларды орындау үшін шығарылады әрі құқықтық нормаларды қамтиды. Осы ресми құжаттардың мәтіндері негізінен ҚР Әділет министрлігінің ақпараттық-құқықтық жүйесінде орналастырылған. Олардың ішінде ҚР Бас Прокурорының мынадай бұйрықтарын атап өткен жөн: 2018 жылғы 3 қаңтардағы № 2 «Қылмыстық сот ісін жүргізуді электрондық форматта жүргізу жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы»; 2018 жылғы 12 ақпандағы № 19 «Қылмыстық қудалаудың заңдылығына қадағалауды ұйымдастыру жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы» және т.б.
Бұдан басқа, ведомстволық құқықшығармашылық саласында заңдылықты қамтамасыз ету мәселелерімен сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының өз құзыреті шегінде қабылдайтын нормативтік құқықтық актілерін Бас Прокурормен міндетті түрде келісу қажеттілігі түсіндіріледі (ҚПК-нің 58-бабының 6-бөлігі). Осы ресми құжаттардың мәтіндері де ҚР ақпараттық-құқықтық жүйесінде орналастырылған.
Сотқа дейінгі практикада Бас Прокурордың елдің өзге де орталық мемлекеттік және құқық қорғау органдарымен бірлескен бұйрықтары да белгілі.
Мысалы, «Терроризм мен экстремизмді қаржыландыруға байланысты ұйымдар мен тұлғалардың тізбесін жасау және мемлекеттік органдарға жеткізу қағидаларын бекіту туралы»: Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2015 жылғы 20 қарашадағы № 576, Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2016 жылғы 25 қаңтардағы № 34, Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2016 жылғы 20 қаңтардағы № 6, Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің 2015 жылғы 30 қарашадағы № 11-1-2/539, Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Төрағасының 2016 жылғы 14 қаңтардағы № 17 және Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 25 қарашадағы № 962 бірлескен бұйрығы; «Сыртқы мемлекеттік аудит пен қаржылық бақылауды жүргізу кезінде анықталған құқық бұзушылықтар бойынша мемлекеттік аудит материалдарын беру қағидаларын бекіту туралы»: Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі Есеп комитетінің 2016 жылғы 31 наурыздағы № 6-НҚ бірлескен нормативтік қаулысы және Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2016 жылғы 30 наурыздағы № 51, Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2016 жылғы 19 ақпандағы № 76, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігінің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл ұлттық бюросы (Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет) Төрағасының 2016 жылғы 26 ақпандағы № 20 бұйрығы және т.б.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне Марат Чекішұлы Қоғамовтың, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкерінің 2020 жылғы түсіндірмесі.
Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Адвокаттық қызмет Алматы Төрелік Заңгерлік компания Қазақстан Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
