Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 86-бабына түсіндірме. Қылмыстық процестен шеттету және қатысудан босату туралы қарсылық білдірулер мен өтінішхаттар
1. Қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатысуын жоққа шығаратын мән-жайлар болған кезде судья, прокурор, тергеуші, анықтаушы, қорғаушы, жәбірленушінің (жеке айыптаушының), азаматтық талапкердің, азаматтық жауапкердің өкілі, куәгер, сот отырысының хатшысы, сот приставы, аудармашы, сарапшы, маман қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатысудан өздігінен шеттетілуге міндетті не оларға қылмыстық процестің қатысушылары қарсылық білдіруге тиіс.
2. Қылмыстық процесті жүргізетін орган өз құзыреті шегінде мәлімделген қарсылық білдірулер мен істі жүргізуден шеттету туралы өтінішхаттарды шешуге құқылы немесе қылмыстық процеске қатысатын адамның қатысуын жоққа шығаратын мән-жайлар анықталған кезде тиісті қаулы шығара отырып, оны өз бастамасы бойынша процеске қатысудан шеттетуге құқылы. Егер қарсылық білдірулерді шешуге уәкілетті адамның өзіне қарсылық білдірумен бір мезгілде процеске қатысушылардың басқа да қатысушыларына қарсылық білдірілсе, онда бірінші кезекте осы адамның өзіне қарсылық білдіру туралы мәселе шешіледі.
3. Егер бірнеше адамның қылмыстық сот ісін жүргізуге бір мезгілде қатысуы олардың туыстық немесе өзге де жеке тәуелділік қатынастарына байланысты мүмкін болмаса, қылмыстық процестен басқа адамдарға қарағанда кейінірек қатысушы мәртебесін алған адамдар шеттетілуге тиіс. Егер туыстық немесе өзге де жеке тәуелділік қатынастарымен байланысты адамдар сот құрамында болса, қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатысудан төрағалық етушінің таңдауы бойынша адам шеттетілуге тиіс.
4. Қылмыстық процеске қатысуы осы Кодексте көзделген қандай да бір мән-жайлармен жоққа шығарылмайтын сот отырысының хатшысы, сот приставы, аудармашы, маман, сарапшы өздерінің өтініші бойынша процестік функцияларын орындауға кедергі келтіретін дәлелді себептердің болуына байланысты қылмыстық процесті жүргізетін органның шешімімен мұндай қатысудан босатылуы мүмкін.
Қылмыстық істің дұрыс шешілуі іс бойынша іс жүргізуге тиісті қылмыстық-процестік қызмет субъектілерінің, яғни заңға сәйкес қылмыстық процестің айыптау және қорғау тараптары атынан қатысуға құқылы қатысушыларының қатысуына шешуші дәрежеде байланысты. Бұл ереже судьяға да қатысты, алайда күдікті, айыпталушы, сотталушы және қылмыстық құқық бұзушылықтан жәбірленуші болған тұлғаларға қатысты емес. Осылайша, әңгіме оған қатысты негіздер болған кезде қылмыстық процесті жүргізетін органды не қылмыстық процестің қатысушысын іс бойынша іс жүргізуден шеттету (шеттету туралы мәлімдеу) институты жөнінде болып отыр.
ҚПК-нің 86-бабының 1–2-бөліктерінің нормалары қылмыстық процестің қатысушыларының өзін-өзі шеттетуі деп аталатын жағдайларды; процестің қатысушыларының бір-біріне қатысты мәлімдей алатын қарсылық білдірулерін; сондай-ақ қылмыстық процесті жүргізетін органның бастамасы бойынша мәлімделетін қарсылық білдірулерді ажыратады. Қарсылық білдіру туралы өтініш арыз нысанында беріледі, ал қарсылық білдіру туралы мәселені қылмыстық процесті жүргізетін орган уәжді қаулы шығару арқылы шешеді.
Қарсылық білдірулер кезінде сөзсіз сақталуға тиіс тәртіп бойынша, егер іс бойынша ҚПК-нің 86-бабының 1-бөлігінде, оның ішінде анықтаушы, тергеуші, прокурор, судья көрсетілген қылмыстық процестің қатысушыларына бір мезгілде қарсылық білдірілсе, онда ең алдымен іс бойынша іс жүргізуді жүзеге асыратын лауазымды адамға қарсылық білдіру туралы мәселе шешілуге тиіс. Кері тәртіп заңдылық талаптарын бұзады және өзінің мәнін жоғалтады (ҚПК-нің 86-бабының 2-бөлігі).
Қарсылық білдіру институтының негізіне заң қылмыстық процестің қатысушылары арасында туыстық немесе өзге де жеке тәуелділік қатынастарының болуын алады. Алайда бұл ретте қылмыстық процестің сол немесе өзге қатысушысын істен шеттету туралы мәселені шешу кезінде оның іске қатысу мәртебесіне ие болған уақытын ескеру қажет: ол іске неғұрлым кеш қосылса, істен шеттетуге үміткер ретінде соғұрлым айқын көрінеді. Ал судьялар құрамына қатысты жоғарыда аталған жеке тәуелділік қатынастары болған жағдайда, соңғы сөз іс бойынша төрағалық етушіде қалады. Ол сотталушылармен қарым-қатынасы терең әрі тұрақты сипатқа ие және тиісінше үкімнің әділдігіне ықпал етуі мүмкін судьяны істен шеттетеді.
Егер ҚПК-нің 86-бабының 1–3-бөліктері заңда көзделген елеулі негіздер бойынша қылмыстық процестің сол немесе өзге қатысушыларын шеттету туралы өтініштерді шешудің жалпы тәсілдерін реттейтін болса, онда сот отырысының хатшысы, сот приставы, аудармашы, маман, сарапшының қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатысуын мүмкін етпейтін дәлелді себептер бойынша оларды қылмыстық іске қатысудан босату туралы өтінішхаттар мәлімделген жағдайларға қатысты мұны айтуға болмайды. Қылмыстық іс бойынша тиісті процестік функцияларды орындауға толық құқығы бола тұра, ҚПК-нің 86-бабының 4-бөлігінде аталған адамдар объективті себептерге байланысты оған қатыспауы мүмкін және іс бойынша іс жүргізуден босатылады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсіндірме. Авторы: Марат Чекішұлы Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның еңбек сіңірген заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
