Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 164-бабына түсініктеме. Соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын бұзу

1. Қаруын тапсырған немесе қорғану құралдары жоқ адамдарды, жаралыларды, науқастарды, кеме апатына ұшыраған адамдарды, медицина қызметкерлерін, санитарлық және рухани персоналды, әскери тұтқындарды, басып алынған аумақтағы немесе әскери қимылдар ауданындағы азаматтық халықты, соғыс қимылдары кезінде халықаралық қорғауды пайдаланатын өзге де адамдарды қарсыластың қарулы күштерінде қызмет етуге немесе қоныс аударуға мәжбүрлеу не оларды тәуелсіз және бейтарап сотқа жүгіну құқығынан айыру, не қылмыстық сот ісін жүргізу кезінде осы адамдардың қорғалу құқығын шектеу —

үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Осы баптың бірінші бөлігінде көрсетілген адамдарды өлтіру —

он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыра отырып немесе онсыз өмір бойына бас бостандығынан айыруға не өлім жазасына жазаланады.

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі әскери қимылдар жағдайында бейбіт халықтың құқықтарына нұқсан келтіруден, халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттарын бұзудан көрінеді.

Ықтимал әскери қақтығыс кезінде соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын сақтау үлкен маңызға ие болады: бұл мемлекеттің құқықтың жалпыға бірдей танылған қағидаттарына оң көзқарасын көрсетіп қана қоймайды, сондай-ақ сыртқы соғысқа қатысқан немесе азаматтық соғыс туындаған жағдайда оны барынша аз шығындармен және құрбандармен жүргізуге әрі тезірек аяқтауға мүмкіндік береді. Қазіргі жағдайда соғыс туындаған кезде қарулы күштердің негізгі міндеті — қақтығыстың бастапқы шеңберінен шықпауын қамтамасыз ету, оның өршуіне жол бермеу, қақтығысты құқық шеңберінен шықпайтын жедел әрекет ету қағидаттарын сақтай отырып, ұтымды және білікті түрде шешу.

Қарулы қақтығысқа байланысты нормаларды талдау кезінде 1949 жылғы 12 тамыздағы Қолданыстағы армиялардағы жаралылар мен науқастардың жағдайын жақсарту туралы Женева конвенциясына (I Конвенция), 1949 жылғы 12 тамыздағы Теңіздегі қарулы күштер құрамындағы жаралылардың, науқастардың және кеме апатына ұшыраған адамдардың жағдайын жақсарту туралы Женева конвенциясына (II Конвенция), 1949 жылғы 12 тамыздағы Әскери тұтқындарға қатысты режим туралы Женева конвенциясына (III Конвенция), 1949 жылғы 12 тамыздағы Соғыс уақытында азаматтық халықты қорғау туралы Женева конвенциясына (IV Конвенция), 1977 жылғы 8 маусымдағы Халықаралық қарулы қақтығыстар құрбандарын қорғауға қатысты 1949 жылғы 12 тамыздағы Женева конвенцияларына қосымша хаттамаға (I Қосымша хаттама), 1977 жылғы 8 маусымдағы Халықаралық емес сипаттағы қарулы қақтығыстар құрбандарын қорғауға қатысты 1949 жылғы 12 тамыздағы Женева конвенцияларына қосымша хаттамаға (II Қосымша хаттама) жүгіну қажет. Аталған құжаттар оларға қосылған мемлекеттерге халықаралық және халықаралық емес қарулы қақтығыстар құрбандарына қатысты елеулі бұзушылықтар жасаған немесе оларды жасауға бұйрық берген адамдарды тиімді қылмыстық жазалауды қамтамасыз ету үшін қажетті заңнаманы қолданысқа енгізу міндеттемелерін көздейді.

ҚК-нің 164-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстың объектісі — тиісті халықаралық актілерде белгіленген соғыс жүргізу тәртібі.

Қылмыстан зардап шегушілер болып қаруын тапсырған немесе қорғану құралдары жоқ адамдар; жаралылар; науқастар; кеме апатына ұшыраған адамдар; медицина қызметкерлері, санитарлық және рухани персонал; әскери тұтқындар; басып алынған аумақтағы немесе әскери қимылдар ауданындағы азаматтық халық, сондай-ақ соғыс қимылдары кезінде халықаралық қорғауды пайдаланатын өзге де адамдар танылуы мүмкін.

Көрсетілген жәбірленушілердің белгілерін түсіну үшін I Қосымша хаттамаға (8, 43, 44, 51, 62, 71, 79-баптар), III Женева конвенциясына (4-бап), IV Женева конвенциясына (4-бап) жүгіну қажет.

Қаруын тапсырған немесе қорғану құралдары жоқ адамдар деп қарулы күреске қатысуды тоқтатқан және жаралылар, науқастар, кеме апатына ұшыраған адамдар, медициналық және рухани персонал, әскери тұтқындар немесе азаматтық тұлғалар мәртебесіне ие емес адамдар түсініледі (халықаралық қарулы қақтығыстарда — I Қосымша хаттаманың 43-бабындағы анықтамаға сәйкес қарулы күштер құрамына кірмейтін адамдар; жалдамалылар мен тыңшылар, ал халықаралық емес сипаттағы қарулы қақтығыстарда — халықаралық емес сипаттағы қарулы қақтығыстың ықпалына ұшыраған және әскери іс-қимылдарға қатысуды тоқтатқан адамдар).

Жаралылар мен науқастар деп әскери қызметшілер де, азаматтық тұлғалар да түсініледі, олар жарақат, ауру немесе өзге де дене немесе психикалық бұзылыс не мүгедектік салдарынан медициналық көмекке немесе күтімге мұқтаж болады және кез келген дұшпандық әрекеттерден бас тартады. Мұндай мәртебе босанатын әйелдерге, жаңа туған балаларға және қазіргі уақытта медициналық көмекке немесе күтімге мұқтаж болуы мүмкін өзге де адамдарға (мысалы, жүкті әйелдерге немесе әлсіз адамдарға) да беріледі, олар да кез келген дұшпандық әрекеттерден бас тартады.

Кеме апатына ұшыраған адамдар деп теңізде немесе басқа да суларда өздерінің немесе өздерін тасымалдаған кеменің не әуе кемесінің басынан өткен жазатайым оқиға салдарынан қауіп-қатерге ұшыраған және кез келген дұшпандық әрекеттерден бас тартатын әскери қызметшілер де, азаматтық тұлғалар да түсініледі. Бұл адамдар халықаралық конвенцияларға немесе хаттамаларға сәйкес өзге мәртебе алғанға дейін, оларды құтқару кезеңінде де кеме апатына ұшыраған адамдар болып санала береді, бұл ретте олар кез келген дұшпандық әрекеттерден бас тартуды жалғастыруға тиіс.

Дұшпандық әрекеттер жүзеге асырылған жағдайда жоғарыда көрсетілген мәртебелерді беруден бас тартылуы мүмкін.

Медициналық персонал деп қақтығысушы тарап тағайындаған және тек жаралыларды, науқастарды және кеме апатына ұшыраған адамдарды іздеу, жинау, тасымалдау, диагноз қою немесе емдеу, оның ішінде алғашқы медициналық көмек көрсету; аурулардың алдын алу (бұл термин, мысалы, госпитальдар мен басқа да осындай медициналық орталықтар мен мекемелерге, медициналық мүлік қоймаларына және осындай құрамалардың медициналық-фармацевтикалық қоймаларына қатысты); медициналық құрамаларды әкімшілік-шаруашылық жағынан қамтамасыз ету немесе санитарлық-көлік құралдарында жұмыс істеу және оларды әкімшілік-техникалық қамтамасыз ету үшін ғана белгіленген адамдар түсініледі. Мұндай тағайындаулар тұрақты да, уақытша да болуы мүмкін.

Атап айтқанда, медициналық персоналға мыналар жатады:

қақтығысушы тараптың әскери де, азаматтық та медициналық персоналы, оның ішінде Женева конвенцияларында (1949 ж.) көрсетілген персонал және азаматтық қорғаныс ұйымдарына бекітілген персонал;

Қызыл Кресттің (Қызыл Жарты Айдың, Қызыл Арыстан мен Күннің) ұлттық қоғамдарының және қақтығысушы тарап тиісті түрде таныған әрі уәкілеттік берген басқа да ұлттық ерікті көмек қоғамдарының медициналық персоналы;

қақтығысушы тарапқа гуманитарлық мақсаттарда берілген медициналық құрамалардың немесе санитарлық-көлік құралдарының медициналық персоналы.

Рухани персонал деп әскери де, азаматтық та адамдар, мысалы, тек өздерінің рухани міндеттерін орындаумен айналысатын және мынадай құрылымдарға бекітілген дін қызметкерлері түсініледі:

қақтығысушы тараптың қарулы күштеріне;

қақтығысушы тараптың медициналық құрамаларына немесе санитарлық-көлік құралдарына;

қақтығысушы тарапқа гуманитарлық мақсаттарда берілген медициналық құрамаларға немесе санитарлық-көлік құралдарына;

қақтығысушы тараптың азаматтық қорғаныс ұйымдарына.

«Әскери тұтқын» санаты ҚК-нің 163-бабына берілген түсініктемеде егжей-тегжейлі қарастырылған.

Басып алынған аумақтағы азаматтық халық деп қақтығыс немесе оккупация жағдайында кез келген уақытта және қандай да бір жолмен қақтығысушы тараптың немесе оккупациялаушы державаның билігінде болғанымен, әскери іс-қимылдарға қатыспайтын адамдар түсініледі. Бұдан басқа, оларға әскери іс-қимылдарға тікелей қатыспайтын адамдар, оның ішінде қарулы күштер құрамынан қаруын тастаған адамдар, сондай-ақ ауру, жаралану, ұсталу немесе кез келген басқа себеп бойынша әскери іс-қимылдарға қатысуды тоқтатқан, бірақ жараланған немесе науқас мәртебесіне ие емес адамдар жатады. Қандай да бір адамның азаматтық тұлға болып табылатындығына қатысты күмән туындаған жағдайда, ол азаматтық тұлға болып есептеледі.

Соғыс қимылдары кезінде халықаралық қорғауды пайдаланатын өзге де адамдар деп халықаралық гуманитарлық құқық нормаларына сәйкес соғыс құрбандарына көмек көрсететін немесе өзге де функцияларды орындайтын адамдар танылады. Мысалы, қарулы қақтығыс аймақтарында қауіпті кәсіби іссапарларда жүрген журналистер (I Қосымша хаттаманың 79-бабы); азаматтық қорғаныс ұйымдарының персоналы (I Қосымша хаттаманың 62-бабы); көмек көрсету операцияларына қатысатын персонал (I Қосымша хаттаманың 71-бабы); Халықаралық Қызыл Крест комитеті сияқты гуманитарлық ұйымдардың персоналы және басқалар.

Осы қылмыстың объективтік жағы заңда көрсетілген баламалы әрекеттердің кез келгенін немесе олардың жиынтығын жасаумен сипатталады:

жоғарыда аталған адамдарды қарсыластың қарулы күштерінде қызмет етуге мәжбүрлеу;

оларды қоныс аударуға мәжбүрлеу;

оларды тәуелсіз және бейтарап сотқа жүгіну құқығынан айыру;

осы адамдардың қылмыстық сот ісін жүргізу кезінде қорғалу құқығын шектеу.

Жоғарыда аталған адамдарды қарсыластың қарулы күштерінде қызмет етуге мәжбүрлеу көрсетілген адамдарды күш қолдану әрекеттері немесе осындай әрекеттерді қолдану қатері арқылы өз еліне немесе өзінің қарулы күштеріне қарсы әскери іс-қимылдарға қатысуға мәжбүрлеу жағдайларын білдіреді. Соғыс уақытында азаматтық халықты қорғау туралы 1949 жылғы Женева конвенциясының 51-бабында қамқорлыққа алынған адамдарды оккупациялаушы мемлекеттің қарулы немесе қосалқы күштерінде қызмет етуге мәжбүрлеуге тыйым салынады.

Қоныс аударуға мәжбүрлеу оккупацияланған аумақта немесе әскери қимылдар ауданында тұратын азаматтық халықты олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттілігімен немесе ерекше маңызды әскери сипаттағы себептермен негізделмеген жағдайда, өздерінің тұрғылықты жерін тастап кетуге моральдық немесе физикалық тұрғыдан мәжбүрлеуден көрінеді.

Қоныс аударуға мәжбүрлеуді ҚК-нің 163-бабында көзделген депортациядан ажырату қажет. Депортация халықты өзі орналасқан аумақтан күшпен әкетуді (қуу) білдіреді.

ҚР Конституциясының 13-бабына сәйкес әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқығы бар. Осы құқықтың ажырамас қасиеттерінің бірі және әділ сот талқылауының қажетті шарты — судьялардың алдын ала теріс көзқарасы мен біржақтылығының болмауын көздейтін бейтарап сотқа жүгіну құқығы. Мәселен, Женева конвенцияларында соғысушы тараптардың ұлттық заңнамасы немесе халықаралық құқық бойынша жазаланбайтын қылмыстар үшін адамдарды соттауға, сондай-ақ қорғалатын адамдарды кінәсін мойындау үшін моральдық және физикалық қысым көрсетуге тікелей тыйым салынған.

Бұдан басқа, қылмыс жасады деп айыпталған адамға өзіне тағылған құқық бұзушылықтың егжей-тегжейлері өзі түсінетін тілде дереу хабарланатынына кепілдік беріледі. Адам тек жеке қылмыстық жауаптылық негізінде, кінәсіздік презумпциясы қағидатын сақтай отырып, өзіне қарсы айғақ бермеу құқығына ие бола отырып сотталуы мүмкін. Сонымен қатар, адам бірқатар әрекеттерді жүргізу туралы бастама көтеру құқығына (өзіне қарсы айғақ беретін адамдардан жауап алу және т.б.), сондай-ақ сот талқылауына және үкімді жариялауға қатысуға, кейіннен оған шағымдануға құқылы.

Әркімнің білікті заң көмегін алуға құқығы бар (ҚР Конституциясының 13-бабы). Қорғалу құқығының өзі қолданыстағы ұлттық заңнамада қорғау тарабына бекітілген процеспен бірдей.

Халықаралық гуманитарлық құқықта сот кепілдіктері ерекше орын алады. Осы құқықта көзделген кепілдіктер халықаралық немесе ішкі сипаттағы қарулы қақтығыс болсын, кез келген қарулы қақтығыс басталған сәттен бастап қолданылады. Осылайша, егер ұлт өміріне қауіп төндіретін төтенше жағдай кезінде адам құқықтарын қорғау құқығында көзделген сот кепілдіктерін қолдану тоқтатыла тұрған болса да, қарулы қақтығыс басталған кезде бұл кепілдіктер қайтадан толық көлемде қолданылады, бұл жолы халықаралық гуманитарлық құқықтың қолданысқа енгізілуіне байланысты.

Халықаралық қарулы қақтығыс кезеңінде қолданылатын сот кепілдіктерінің егжей-тегжейлі тізбесі I Қосымша хаттаманың 75-бабында келтірілген:

«... 4. Қарулы қақтығысқа байланысты қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға бейтарап әрі тиісті түрде құрылған, сот ісін жүргізудің жалпыға бірдей танылған әдеттегі қағидаттарын сақтайтын соттың қаулысынсыз ешқандай үкім шығарылмайды және оған ешқандай жаза қолданылмайды. Бұл қағидаттарға мыналар жатады:

процедура айыпталушыға өзіне тағылған құқық бұзушылықтың егжей-тегжейлері туралы кідіріссіз хабарлауды және сотқа дейін де, сот барысында да айыпталушыға барлық қажетті құқықтар мен қорғану құралдарын беруді көздеуге тиіс;

ешкім құқық бұзушылық үшін тек қылмыстық жауаптылық негізінде ғана сотталуы мүмкін;

ешкім ұлттық заңнама немесе халықаралық құқық нормаларына сәйкес қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайтын кез келген әрекеті немесе әрекетсіздігі үшін, мұндай әрекет немесе әрекетсіздік жасалған уақытта осы адамға қолданылатын құқық нормалары бойынша қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмаған жағдайда, айыпталмайды немесе сотталмайды; сол сияқты осы қылмыстық құқық бұзушылық жасалған уақытта қолданылған жазадан неғұрлым қатаң жаза тағайындалмайды; егер құқық бұзушылық жасалғаннан кейін заңмен неғұрлым жеңіл жаза белгіленсе, онда бұл заңның күші аталған құқық бұзушыға да қолданылады;

құқық бұзушылық жасады деп айыпталған әрбір адам заңда белгіленген тәртіппен оның кінәсі дәлелденгенге дейін кінәсіз деп есептеледі;

құқық бұзушылық жасады деп айыпталған әрбір адам өз қатысуымен сотта қаралуға құқылы;

ешкім өзіне қарсы айғақ беруге немесе өзін кінәлі деп тануға мәжбүрленбеуге тиіс;

құқық бұзушылық жасады деп айыпталған әрбір адам өзіне қарсы айғақ беретін куәлардан жауап алуға немесе олардан жауап алуды талап етуге, сондай-ақ өз пайдасына куәларды шақыртуға және олардан өзіне қарсы айғақ беретін куәлармен бірдей шарттарда жауап алуға құқылы;

ешбір адам бұрын осы заңға және сот ісін жүргізу тәртібіне сәйкес ақтайтын немесе айыптайтын түпкілікті үкім шығарылған құқық бұзушылығы үшін сол бір тараптың қудалауына немесе жазалауына ұшырамауға тиіс;

құқық бұзушылық жасағаны үшін сот тәртібімен қудаланатын әрбір адам сот үкімінің жария түрде жариялануына құқылы;

үкім шығарылған кезде сотталған адамға сот тәртібімен немесе өзге де тәртіппен шағымдану құқығы, сондай-ақ осы құқықты пайдалана алатын мерзім туралы хабарлануға тиіс».

Халықаралық емес сипаттағы қарулы қақтығыс жағдайында оның қарқындылық дәрежесіне қарай II Қосымша хаттаманың 6-бабында белгіленген кепілдіктер немесе төрт Женева конвенциясына ортақ 3-бапта көзделген жалпы қағидат қолданылады.

Қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінде көзделген кез келген әрекет жасалған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Қасақаналық мазмұнының маңызды сәті — кінәлінің әрекетті қаруын тапсырған немесе қорғану құралдары жоқ адамдарға, жаралыларға, науқастарға, кеме апатына ұшыраған адамдарға, медициналық, санитарлық және рухани персоналға, әскери тұтқындарға, басып алынған аумақтағы немесе әскери қимылдар ауданындағы азаматтық халыққа, соғыс қимылдары кезінде халықаралық қорғауды пайдаланатын өзге де адамдарға қатысты жасап отырғанын сезінуі. Дәл осы мән-жай аталған қылмыстарды өзге де қылмыстық жазаланатын әрекеттерден (мысалы, жеке адамға қарсы қылмыстардан) ажыратуға мүмкіндік береді.

Субъектісі жалпы: 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға. Алайда баптың диспозициясын ескере отырып, субъектілер тобы объективтік жағынан көзделген әрекеттерге байланысты шешім қабылдауға өкілеттігі бар, сондай-ақ лауазымдық өкілеттіктеріне байланысты соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарының бар екенінен хабардар жалпы субъектінің белгілеріне ие жеке тұлғалармен шектеледі.

Халықаралық құқықта әскери қылмыстар мен адамзатқа қарсы қылмыстар үшін жеке жауаптылық қана емес, командалық жауаптылық та белгіленген. 1949 жылғы Женева конвенциясына I Қосымша хаттамаға сәйкес командир бағыныстыларының Конвенцияларды бұзғаны үшін, егер ол олардың қылмыс жасауы мүмкін екенін білген, бірақ олардың алдын алу үшін қажетті шараларды қабылдамаған жағдайда жауаптылықта болады.

ҚК-нің 164-бабының 2-бөлігі бойынша қылмыстың объектісі халықаралық құқық нормаларына сәйкес әскери қимылдар кезеңінде қорғалуға құқығы бар адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге байланысты халықаралық қатынастар болып табылады.

Қосымша объектісі — адамның өмірі.

Қылмыстың объективтік жағы қарулы қақтығыс кезінде халықаралық қорғаудағы адамдардың өмірін сақтау жөнінде шаралар қабылдауға қызметтік өкілеттіктеріне байланысты міндетті лауазымды адамдардың әрекеті немесе әрекетсіздігі арқылы көрініс табады.

Өмір сүру құқығы — ешқандай жағдайда да шегініс жасауға болмайтын құқықтардың қатарына жатады. Бұл құқық ешқашан шектелмейді немесе тоқтатыла тұрмайды.

Кез келген қарулы қақтығыс адамдардың өміріне қауіп төндіреді. Сондықтан халықаралық гуманитарлық құқық нормаларының едәуір бөлігі өмірді, атап айтқанда, әскери іс-қимылдарға қатыспайтын немесе қатысуды тоқтатқан адамдардың өмірін қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл адамдарды өлтіруге тыйым салынады, сондай-ақ олар шабуыл объектісі бола алмайды. Сонымен бірге халықаралық гуманитарлық құқық әскери іс-қимылдарға қатысатын комбатанттардың өмірін қорғауды көздемейді.

Сондай-ақ халықаралық гуманитарлық құқық өлім жазасын қолдануға шектеулер қоятынын атап өту қажет. Халықаралық гуманитарлық құқық адам өмірін қорғауды қамтамасыз ете отырып, бұл қорғауды қарулы қақтығыс жағдайына бейімдейді.

Жоғарыда аталған халықаралық құжаттар әскери іс-қимылдарды жүргізу заңдары мен әдет-ғұрыптарын белгілей отырып, әскери іс-қимылдарды жүргізу кезінде «... қаруын тастап немесе өзін қорғау құралдары қалмай, сөзсіз берілген жауды өлтіруге немесе жаралауға, ... ешкімге рақымшылық жасалмайтынын жариялауға тыйым салынады» деген мәселеге ерекше назар аударады (1907 жылғы Құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптары туралы Гаага конвенциясы).

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы материалдық болып табылады, қылмыс жәбірленушінің қайтыс болуы басталған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Қылмыстың субъективтік жағы тікелей де, жанама да қасақаналықпен сипатталуы мүмкін, яғни қоғамдық жағдайдың күрделілігін сезінетін адам мемлекеттің жүргізіп отырған саясатын іске асыру мақсатында, оның ішінде халықаралық қорғаудағы адамдарды өлтіру арқылы әрекет жасайды немесе әрекетсіздік танытады.

Атап айтқанда, елді мекенді басып алу жоспарын орындау мақсатында қандай да бір ауданға оқ ату туралы бұйрық беретін командир сол жерде азаматтық халықтың тұратынын сезінеді, алайда жоспарды іске асырады, соның нәтижесінде азаматтық халық қаза табады.

2-бөлікте көзделген қылмыс арнайы норма болып табылады, оның шеңберінде соғыс қимылдары кезінде халықаралық қорғауды пайдаланатын екі немесе одан да көп адамның қаза болуына байланысты әрекет қарастырылады.

Бұл әрекет қосымша саралауды қажет етпейді. Мұндай өлтіруді тұрмыстық себептер бойынша жасалған қылмыстардан ажырату қажет.

ҚК-нің 164-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстар санатына жатады.

ҚК-нің 164-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет аса ауыр қылмыстар санатына жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар