Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 159-бабына түсініктеме. Соғыс жүргізудің тыйым салынған құралдары мен әдістерін қолдану
1. Соғыс тұтқындарына немесе азаматтық халыққа қатыгездікпен қарау, азаматтық халықты депортациялау, басып алынған аумақтағы ұлттық мүлікті тонау, қарулы қақтығыс кезінде Қазақстан Республикасының халықаралық шартында тыйым салынған құралдар мен әдістерді қолдану —
он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Қазақстан Республикасының халықаралық шартында тыйым салынған жаппай қырып-жою қаруын қолдану —
он жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өлім жазасына немесе өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігі соғысты тыйым салынған құралдар мен әдістерді қолдана отырып жүргізу гүлденген қалалар мен елді мекендерді қирандыларға, көркем табиғи мекендерді шөл далаға, құлдыққа түскен елдің халқын мәйіттер үйіндісіне айналдыруға қабілетті екендігінде. Осы пайымдауларды негізге ала отырып, әлемдік қоғамдастық соғыс жүргізудің аса қатыгез, мағынасыз, адамгершілікке жатпайтын және жойқын құралдары мен әдістерін қолдануға тыйым салудың қажеттілігі туралы қорытындыға келді.
Осы қылмыстың тікелей объектісі әскери іс-қимылдарды жүргізу құралдары мен әдістерін пайдалану бөлігінде халықаралық міндеттемелердің адал орындалуын қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.
Осы қылмыстың кейбір нысандарына қылмыс затының болуы тән. Оларға ұлттық мүлік, азаматтық мақсаттағы объектілер, басқа біреудің меншігі болып табылатын жылжымалы және жылжымайтын мүлік жатады.
Ұлттық мүлік дегеніміз — белгілі бір халықтың рухани құндылықтарының материалдық тасымалдаушыларының жиынтығы. 1954 жылғы Қарулы қақтығыс жағдайында мәдени құндылықтарды қорғау туралы халықаралық конвенция мұндай құндылықтарға сәулет, өнер немесе тарих ескерткіштерін, өнер туындыларын, қолжазбаларды, кітаптар мен мұрағат материалдарының ғылыми коллекцияларын, музейлерді, ірі кітапханаларды және т.б. жатқызады.
Осы қылмыстың объективтік жағы заңда көрсетілген төмендегі әрекеттердің кез келгенін жасаумен сипатталады:
- соғыс тұтқындарына немесе азаматтық халыққа қатыгездікпен қарау;
- азаматтық халықты депортациялау;
- басып алынған аумақта ұлттық мүлікті тонау;
- қарулы қақтығыс кезінде Қазақстан Республикасының шартында тыйым салынған құралдар мен әдістерді қолдану.
Әскери тұтқындар режимі негізінен 1949 жылғы «Әскери тұтқындарға қарау туралы» Женева конвенциясымен айқындалады. Оған сәйкес әскери тұтқындарға адамгершілікпен қарау қажет. Олардың ешқайсысы дене жарақатын келтіруге немесе медициналық тәжірибелерге ұшыратылмауға тиіс. Әскери тұтқындарды нәсіліне, терісінің түсіне, дініне, әлеуметтік тегіне қарай кемсітуге тыйым салынады.
Халықаралық құқықта соғысқа қатыспайтын азаматтық халықтың қол сұғылмаушылық құқығын пайдалануға тиіс екендігі туралы қағида бар. Әскери операцияларды жүргізу кезінде соғысушы тараптар азаматтық объектілерді (тұрғын үйлерді, құрылыстарды, көлік құралдарын, паналау орындарын, ауруханаларды және т.б.), азық-түлік өнімдерін, олар өндірілетін аудандарды, сондай-ақ су көздерін қорғау үшін үнемі қамқорлық жасауға тиіс.
Басып алынған аумақтың азаматтық халқына қатысты мыналарға тыйым салынады: өміріне, денсаулығына, дене немесе психикалық жай-күйіне қарсы зорлық-зомбылық жасауға, атап айтқанда, өлтіруге; азаптаудың барлық түрлеріне; дене жазасына; дене мүшелерін зақымдауға; адамдық қадір-қасиетке қол сұғуға, атап айтқанда, қорлайтын немесе ар-намысқа тиетін қарым-қатынас жасауға; жезөкшелікке мәжбүрлеуге немесе оның кез келген нысанындағы әдепсіз қол сұғушылыққа; кепілге алуға; ұжымдық жазалауға; көрсетілген әрекеттерді жасау қатерін төндіруге (1949 жылғы Соғыс құрбандарын қорғау туралы Женева конвенцияларына 1977 жылғы Қосымша хаттама).
Азаматтық халықты депортациялау — оны өзі орналасқан аумақтан күштеп әкету (қуу).
Азаматтық халықты соғыс уақытында қорғау туралы конвенцияның 49-бабында қандай да бір себептермен мұндай халықты басып алынған аумақтан басып алушы державаның аумағына немесе басып алынғанына не алынбағанына қарамастан, кез келген басқа мемлекеттің аумағына күштеп әкетуге, сондай-ақ депортациялауға тыйым салынатыны көрсетілген. Алайда, сонымен бірге, егер халықтың қауіпсіздігі немесе аса маңызды әскери сипаттағы себептер талап етсе, қандай да бір басып алынған аудан халқын толық немесе ішінара эвакуациялауға рұқсат етіледі. Аталған Конвенцияда айтылғандай, эвакуацияланатын адамдарды, бұл іс жүзінде мүмкін болмайтын жағдайларды қоспағанда, тек басып алынған аумақтың ішкі бөлігіне қарай көшіруге болады.
Басып алынған аумақта ұлттық мүлікті тонау — оны кез келген тәсілмен талан-таражға салу, басып алушы тараптың оны өз меншігіне айналдыруы, мүлікті басып алынған аумақтан әкетуі.
1954 жылғы Мәдени құндылықтарды қорғау туралы халықаралық конвенцияға сәйкес мәдени құндылықтарға мыналар жатады: сәулет, өнер немесе тарих ескерткіштері, өнер туындылары, қолжазбалар, кітаптар мен мұрағат материалдарының ғылыми коллекциялары, музейлер, ірі кітапханалар және т.б. Көрсетілген құндылықтарды қорғау оларды сақтау мен құрметтеуді қамтиды. Соғысушы тараптар осы құндылықтарға қарсы бағытталған қандай да бір дұшпандық әрекеттерден тартынуға міндетті. Оларға қатысты кез келген вандализм актілеріне, басқа елдің аумағында орналасқан мәдени құндылықтарды талан-таражға салуға тыйым салынады.
Соғыс жүргізудің тыйым салынған құралдарына, ең алдымен, жаппай қырып-жою қаруын қолдану жатады. Кәдімгі қарудың жекелеген түрлерін қолдануға да тыйым салынуы мүмкін.
1980 жылы шамадан тыс зақым келтіретін немесе талғамай әсер ететін деп есептелуі мүмкін кәдімгі қарудың нақты түрлерін қолдануға тыйым салу немесе шектеу туралы арнайы Конвенция қабылданды. Осы Конвенцияға қоса берілген хаттамаларда рентген сәулелерінің көмегімен денеден анықталмайтын жарықшақтармен жарақаттайтын кез келген қаруды қолдануға тыйым салынды, сондай-ақ жерүсті миналарының, мина-тұзақтардың және тұтандырғыш қарудың кейбір түрлерін қолдану шектелді.
Соғыс жүргізудің тыйым салынған әдістері халықаралық құқықпен тыйым салынған соғысты жүргізудің белгілі бір тәсілдерін білдіреді. Мәселен, 1949 жылғы Соғыс құрбандарын қорғау туралы Женева конвенцияларына 1977 жылғы № 1 Қосымша хаттамаға сәйкес соғысушы тараптарға «ешкімді тірі қалдырмау туралы бұйрық беруге, осылайша қарсыласты қорқытуға немесе әскери іс-қимылдарды осындай негізде жүргізуге» тыйым салынады. Қызыл Кресттің, БҰҰ-ның айырым эмблемасын, сондай-ақ бейтарап елдердің немесе қақтығысқа қатыспайтын мемлекеттердің тулары мен эмблемаларын, әскери нысанды киімдерін заңсыз пайдалануға тыйым салынады.
Табиғи ортаға әсер ету құралдарын әскери немесе кез келген басқа да дұшпандық мақсатта пайдалануға тыйым салу туралы конвенцияға сәйкес қарулы қақтығыстар кезінде жер сілкінісін, цунамиді, қандай да бір ауданның экологиялық тепе-теңдігінің бұзылуын, ауа райы элементтерінің, климаттың, озон қабаты мен ионосфераның жай-күйінің өзгеруін туындатуға қабілетті кез келген құралдарды қолдануға тыйым салынады.
Бұл нормалар мен қағидаттар бір мемлекеттің аумағындағы қарулы қақтығыстарға, яғни оның ішкі қарулы қақтығыстарына да қолданылады. Бұл 1949 жылғы Соғыс құрбандарын қорғау туралы Женева конвенцияларына 1977 жылғы № 2 Қосымша хаттамада тікелей көрсетілген.
Халықаралық құқық, мәні бойынша, «соғыс құқығы» деген дәстүрлі терминнен бас тартып, «қарулы қақтығыстар құқығы» (немесе «қарулы қақтығыстар жағдайында қолданылатын халықаралық гуманитарлық құқық») терминіне көшті.
Осы қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады, өйткені кінәлі адам қарулы қақтығыс кезінде соғыс тұтқындарына немесе азаматтық халыққа қатыгездікпен қарау, азаматтық халықты депортациялау және т.б. түрінде соғыс жүргізудің тыйым салынған құралдары мен әдістерін қолданып отырғанын сезінеді және осындай әрекеттерді жасауды қалайды.
Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі Қазақстан Республикасының халықаралық шартында тыйым салынған жаппай қырып-жою қаруын қолданғаны үшін жауаптылықты көздейді. Қолдануға тыйым салынған жаппай қырып-жою қаруына биологиялық және химиялық қару жатады (ҚР ҚК-нің 158-бабында жаппай қырып-жою қаруы ұғымы беріледі).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктеме. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі БОРЧАШВИЛИ И.Ш.
Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007
Актінің қабылданған күні: 02.08.2007
Қабылданған жері: ЖОҚ
Актіні қабылдаған орган: 180000000000
Қолданылу өңірі: 100000000000
Құқықтық актілерді қабылдаушы орган берген нормативтік құқықтық актінің тіркеу нөмірі: 167
Актінің мәртебесі: new
Құқықтық қатынастар саласы: 028000000000
Актінің нысаны: КОММ
Заңдық күші: 1900
Актінің тілі: rus
Қылмыстық кодекс, Қылмыстық кодекске түсініктемелер, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы, Қылмыстық заңнама, Қазақстан Республикасының Нормативтік құқықтық актілері
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау
