Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 163-бабы. Соғыс жүргізудің тыйым салынған құралдары мен әдістерін қолдану туралы түсініктеме
1. Соғыс тұтқындарына немесе азаматтық халыққа қатыгездікпен қарау, азаматтық халықты депортациялау, басып алынған аумақтағы ұлттық мүлікті жою немесе тонау, қарулы қақтығыс кезінде Қазақстан Республикасының халықаралық шартында тыйым салынған құралдар мен әдістерді қолдану —
Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыра отырып немесе онсыз он жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Қазақстан Республикасының халықаралық шартында тыйым салынған жаппай қырып-жою қаруын қолдану —
Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыра отырып немесе онсыз он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға немесе өлім жазасына жазаланады.
Осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігі соғыс жағдайындағы шектен тыс қатыгездік, оның заңдары мен әдет-ғұрыптарын өрескел елемеу екінші тараптың да соған сәйкес және одан да зор қатыгездік көрсетуіне, қақтығысты бейбіт құралдармен реттеу әрекеттерінің кейінге қалдырылуына әкеп соғатынында. Қарулы қақтығысқа қатысушы тараптардың соғыс жүргізу әдістері мен құралдарын таңдау құқығы шексіз болып табылмайды, олар рұқсат етілген және тыйым салынған болып бөлінеді.
Соғыс жүргізу әдістері мен құралдарын сипаттайтын негізгі нормалар 1949 жылғы 12 тамыздағы Женева конвенцияларына қосымша, халықаралық қарулы қақтығыстар құрбандарын қорғауға қатысты 1977 жылғы 8 маусымдағы Қосымша хаттаманың (I хаттама) 35-бабында тұжырымдалған: «...2. Шамадан тыс зақым келтіруге немесе шамадан тыс азап шегуге қабілетті қару-жарақты, снарядтарды, заттар мен соғыс қимылдарын жүргізу әдістерін қолдануға тыйым салынады. 3. Табиғи ортаға ауқымды, ұзақ мерзімді және елеулі залал келтіруді мақсат ететін немесе келтіреді деп күтілетін соғыс қимылдарын жүргізу әдістері мен құралдарын қолдануға тыйым салынады».
Бұл нормалар мен қағидаттар халықаралық және халықаралық емес сипаттағы қарулы қақтығыстарға (ішкі қарулы қақтығыстарға) қолданылады. Халықаралық құқық іс жүзінде дәстүрлі «соғыс құқығы» терминін қолданудан бас тартып, «қарулы қақтығыстар құқығы» (немесе «қарулы қақтығыстар жағдайында қолданылатын халықаралық гуманитарлық құқық») терминіне көшті.
Қарулы қақтығыстар құқығы — әскери іс-қимылдар жүргізу кезеңінде мемлекеттер мен халықаралық құқықтың басқа да субъектілерінің арасындағы қатынастарды реттейтін, соғыс жүргізу құралдарына тыйым салатын немесе оларды шектейтін, қарулы қақтығыстар құрбандарын қорғау мақсатында соғыс жүргізу әдістерін ізгілендіруді көздейтін халықаралық-құқықтық қағидаттар мен нормалардың жиынтығы.
Осы қылмыстың объектісі әскери іс-қимылдарды жүргізу құралдары мен әдістерін пайдалану бөлігінде халықаралық міндеттемелердің адал орындалуын қамтамасыз ететін, халықаралық құқық нормаларымен реттелген қоғамдық қатынастар болып табылады.
Қосымша объектілер ретінде мыналар болуы мүмкін: өмір, денсаулық, жыныстық бостандық пен қолсұғылмаушылық, жеке адамның қадір-қасиеті, жеке бас бостандығы, меншік және т.б. Кейбір жағдайларда қылмыстық қолсұғушылық нысанасы заңдық маңызға ие болады: ұлттық мүлік, азаматтық мақсаттағы объектілер, бөтеннің меншігі болып табылатын жылжымалы және жылжымайтын мүлік; жәбірленушінің жеке басы: комбатант, соғыс тұтқыны, басып алынған аумақтың азаматтық халқының өкілі және т.б.
Осы қылмыстың объективтік жағы заңда көрсетілген әрекеттердің кез келгенін немесе олардың жиынтығын жасаумен сипатталады:
соғыс тұтқындарына немесе азаматтық халыққа қатыгездікпен қарау;
азаматтық халықты депортациялау;
басып алынған аумақтағы ұлттық мүлікті жою немесе тонау;
қарулы қақтығыс кезінде ҚР халықаралық шартында тыйым салынған құралдар мен әдістерді қолдану.
Соғыс тұтқындары мен азаматтық халықтың (қатыгездікпен қараудан зардап шеккендердің) құқықтық мәртебесін дұрыс түсіну үшін халықаралық құқық актілеріне жүгіну қажет.
Соғыс тұтқындарына және соғыс тұтқындарының мәртебесіне теңестірілген адамдарға жататын тұлғалардың санаттары 1949 жылғы 12 тамыздағы Соғыс тұтқындарына қарау туралы Женева конвенциясының 4-бабында айқындалады. Атап айтқанда, осы бапқа сәйкес:
«А. Осы Конвенцияның мағынасы бойынша соғыс тұтқындары деп жаудың билігіне түскен және төмендегі санаттардың біріне жататын адамдар танылады:
Қақтығысушы тараптың қарулы күштерінің жеке құрамы, сондай-ақ осы қарулы күштердің құрамына кіретін жасақтар мен еріктілер отрядтарының жеке құрамы.
Қақтығысушы тарапқа тиесілі және өз аумағында немесе одан тыс жерлерде, тіпті бұл аумақ басып алынған болса да, әрекет ететін басқа жасақтар мен еріктілер отрядтарының, оның ішінде ұйымдасқан қарсыласу қозғалыстарының жеке құрамы, егер бұл жасақтар мен еріктілер отрядтары, оның ішінде ұйымдасқан қарсыласу қозғалыстары төмендегі талаптарға жауап берсе:
өз бағыныштылары үшін жауапты басшысы болса,
белгілі бір және алыстан анық көрінетін айырым белгісі болса,
қаруды ашық алып жүрсе,
өз әрекеттерінде соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын сақтаса.
Өзін тұтқындаушы державаның мойындамаған үкіметіне немесе билігіне бағынышты деп есептейтін тұрақты қарулы күштердің жеке құрамы.
Қарулы күштердің құрамына тікелей кірмейтін, бірақ оларға ілесіп жүретін адамдар, мысалы, әскери әуе кемелерінің экипаждарындағы азаматтық тұлғалар, әскери тілшілер, жабдықтаушылар, жұмыс командаларының немесе қарулы күштерді тұрмыстық жағынан қамтамасыз ету міндеті жүктелген қызметтердің жеке құрамы, егер олар өздері бірге жүретін қарулы күштерден осыған рұқсат алған болса. Бұл үшін аталған қарулы күштер оларға қоса берілген үлгідегі жеке куәлік беруге тиіс.
Қақтығысушы тараптардың сауда флоты кемелерінің экипаж мүшелері, оның ішінде капитандар, лоцмандар мен юнгалар, сондай-ақ халықаралық құқықтың қандай да бір басқа ережелеріне сәйкес неғұрлым жеңілдікті режимді пайдаланбайтын азаматтық авиация экипаждарының мүшелері.
Жау жақындаған кезде басқыншы әскерлермен күресу үшін өз бастамасымен және өздігінен қару алған, тұрақты әскерге бірігуге үлгермеген, басып алынбаған аумақтың халқы, егер олар қаруды ашық алып жүрсе және соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын сақтаса.
В. Төмендегі адамдарға осы Конвенцияға сәйкес соғыс тұтқындарына көрсетілетіндей қарым-қатынас жасалады:
Басып алынған елдің қарулы күштеріне жататын немесе бұрын жатқызылған, егер оккупациялаушы держава оларды осыған жататындығына байланысты интернирлеуді қажет деп тапса, тіпті егер ол бастапқыда оларды өзі басып алған аумақтан тыс жерде әскери іс-қимылдар жүргізілген кезде босатқан болса да, әсіресе егер бұл адамдар өздері тиесілі және әскери іс-қимылдарға қатысып жатқан қарулы күштерге қосылуға сәтсіз әрекет жасаған болса немесе оларды интернирлеу мақсатында жасалған шақыруға бағынбаған болса.
Осы бапта көрсетілген санаттардың біріне жататын, өз аумағында бейтарап немесе соғысқа қатыспайтын державалар қабылдаған және осы державалар халықаралық құқыққа сәйкес интернирлеуге тиіс адамдар, егер олар осы адамдарға неғұрлым қолайлы режим ұсынуды жөн көрмесе; алайда бұл адамдарға 8, 10, 15-баптардың, 30-баптың V абзацының, 58–67, 92, 126-баптардың ережелері, сондай-ақ қақтығысушы тараптар мен мүдделі бейтарап немесе соғысқа қатыспайтын держава арасында дипломатиялық қатынастар болған жағдайларда, қамқоршы державаларға қатысты баптардың ережелері қолданылмайды. Мұндай дипломатиялық қатынастар болған жағдайда, осы адамдар өз құрамында есептелетін қақтығысушы тараптарға қатысты осы Конвенцияда көзделген қамқоршы державаның функцияларын жүзеге асыруға рұқсат етіледі, бұл ретте аталған тараптардың дипломатиялық және консулдық практика мен шарттарға сәйкес әдетте жүзеге асыратын функцияларына нұқсан келтірілмеуге тиіс».
Қақтығысушы тараптың қарулы күштерінің құрамына кіретін адамдар (медициналық және діни персоналды қоспағанда) комбатанттар болып табылады, яғни олардың әскери іс-қимылдарға тікелей қатысуға құқығы бар.
1949 жылғы 12 тамыздағы Женева конвенцияларына Қосымша хаттаманың 44-бабында қарсы тараптың билігіне түскен кез келген комбатант соғыс тұтқыны болып табылатыны айқындалған.
«Соғыс тұтқыны» санатына мыналар жатады: 1) қарсы тараптың билігіне түскен комбатант; 2) мәртебесі бойынша соғыс тұтқынына теңестірілген адам. Соғыс тұтқындарына қарау туралы Женева конвенциясы аталған адамдарға олар жаудың билігіне түскен сәттен бастап түпкілікті босатылғанға және репатриацияланғанға (отанына қайтарылғанға) дейін қолданылады.
Халықаралық емес сипаттағы қарулы қақтығыстарға қатысты «соғыс тұтқыны» деген анықтаманы қолдануға болмайды. 1949 жылғы 12 тамыздағы Женева конвенцияларына қосымша, халықаралық емес сипаттағы қарулы қақтығыстар құрбандарын қорғауға қатысты 1977 жылғы 8 маусымдағы II Қосымша хаттамада «қарулы қақтығысқа байланысты себептер бойынша бостандығы шектелген адамдар» термині қолданылады.
Соғыс тұтқынының мәртебесі тыңшылар мен жалдамалыларға да қолданылмайды (I Қосымша хаттаманың 46, 47-баптары). Қазіргі заманғы тарихта соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын сақтамайтын террористерге соғыс тұтқыны мәртебесінің қолданылмауына қатысты прецеденттер бар.
Соғыс тұтқындарына қатыгездікпен қарау олардың өлтірілуін, азапталуын, қинауды, адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынасты, оның ішінде биологиялық эксперименттер жүргізуді, ауыр азап шектіруді, денсаулығына (кез келген ауырлық дәрежесіндегі) зиян келтіруді, заңсыз бас бостандығынан айыруды, кепілге алуды, зорлауды білдіреді.
1949 жылғы 12 тамыздағы Соғыс уақытында азаматтық халықты қорғау туралы IV Конвенцияның 3, 4-баптарында қамтылған анықтамаға сәйкес, халықаралық сипаттағы қарулы қақтығыс кезінде «азаматтық халық» санатына қақтығысушы мемлекеттердің аумағында орналасқан, комбатанттар болып табылмайтын (комбатанттар ретінде қарастырылмайтын), тыңшылар мен жалдамалыларды қоспағанда, барлық адамдар жатады; халықаралық емес сипаттағы қақтығыстар кезінде — әскери іс-қимылдарға қатыспайтын адамдар.
Халықаралық құқықта соғысқа қатыспайтын азаматтық халық қолсұғылмаушылықты пайдалануға тиіс деген қағида бар. Операциялар жүргізу кезінде соғысушы тараптар азаматтық объектілерді (тұрғын үйлерді, құрылыстарды, көлік құралдарын, паналау орындарын, ауруханаларды және т.б.), азық-түлік өнімдерін, оларды өндіретін аудандарды, сондай-ақ су көздерін сақтау үшін үнемі қамқорлық жасауы керек. Басып алынған аумақтың азаматтық халқына қатысты өміріне, денсаулығына, физикалық немесе психикалық жай-күйіне қарсы зорлық-зомбылық жасауға, атап айтқанда, өлтіруге; азаптаудың барлық түрлеріне; дене жазаларына; дене жарақатын салуға; адамның қадір-қасиетіне нұқсан келтіруге, атап айтқанда, қорлайтын немесе кемсітетін қарым-қатынас жасауға; жезөкшелікке мәжбүрлеуге немесе кез келген нысандағы арсыздық сипатындағы қолсұғушылыққа; кепілге алуға; ұжымдық жазалауға; аталған әрекеттерді жасау қатерін төндіруге тыйым салынады (1949 жылғы соғыс құрбандарын қорғау туралы Женева конвенцияларына 1977 жылғы Қосымша хаттама).
Соғыс тұтқындарына және азаматтық халыққа қатыгездікпен қарау деп халықаралық қылмыстық құқық нормаларында айқындалған және соғыс тұтқындарының немесе азаматтық тұлғалардың заңды құқықтары мен мүдделерін бұзатын не аталған адамдардың физикалық немесе жеке мәртебесіне қауіп төндіретін кез келген күш қолдану әрекетін түсіну керек.
Ауырлататын мән-жайлар кезінде соғыс тұтқынын немесе азаматтық тұлғаны өлтіру ҚР ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігі бойынша қосымша саралауды талап етеді.
Азаматтық халықты депортациялау — оны өзі тұрып жатқан аумақтан белгілі бір жерге мәжбүрлеп әкету немесе баратын жерін белгілемей туған жерінен қуу. Соғыс уақытында азаматтық халықты қорғау туралы IV Конвенцияның 49-бабында қандай да бір себептермен мұндай халықты басып алынған аумақтан оккупациялаушы державаның аумағына немесе кез келген басқа мемлекеттің аумағына, олардың басып алынғанына немесе алынбағанына қарамастан, күштеп көшіруге, сондай-ақ депортациялауға тыйым салынатыны көрсетілген. Сонымен бірге, егер бұл басып алынған аудан халқының қауіпсіздігі немесе ерекше маңызды әскери себептермен талап етілсе, халықты толық немесе ішінара эвакуациялауға рұқсат етіледі. Эвакуацияланатын адамдарды, іс жүзінде бұл мүмкін болмайтын жағдайларды қоспағанда, тек басып алынған аумақтың ішкі бөлігіне көшіруге болады.
Халықаралық құқық бойынша халықаралық қақтығыс кезінде қарсы тараптың азаматтық халқын да, өз азаматтық халқын да депортациялау халықаралық қылмыс деп танылады. Депортация қатыгездікпен қараудың жеке бір жағдайы болып табылады, өйткені ол әрдайым мәжбүрлеу сипатында болады және азаматтық тұлғалардың өмірлік маңызды мүдделеріне нақты қауіп төндіреді. Басып алынған аумақтың шегінде немесе одан тыс жерлерге, сондай-ақ қақтығысқа қатыспайтын мемлекеттердің аумағына азаматтық тұлғаларды (азаматтық халықты) күштеп немесе жанама түрде, жеке немесе жаппай депортациялау қылмыс болып табылады.
Басып алынған аумақтың азаматтық халқын «жанама» көшіру дегеніміз — мұндай халыққа тікелей күш қолданылмайды, алайда басып алынған аумақта орналасқан азаматтық тұлғалар сол аумақты тастап кетуге мәжбүр болатын жағдайлар жасалады.
Егер депортация ұлттық, этностық, нәсілдік немесе діни топты толық немесе ішінара жоюды мақсат етсе, онда ол осы топ мүшелерін физикалық тұрғыдан жоюға бағытталған күштеп қоныс аудару белгісі бойынша геноцид ретінде саралануға тиіс (ҚР ҚК-нің 168-бабы).
Басып алынған аумақтағы ұлттық мүлікті тонау — әскери қажеттіліктен туындамаған мәдени құндылықтар мен азаматтық объектілерді ұрлау, оларды оккупациялаушы тараптың өз меншігіне айналдыруы, мүлікті басып алынған аумақтан әкетуі.
Мүлікті жою — оның тұтынушылық қасиеттері мен экономикалық құндылығын толық жоғалтуы, яғни оны мақсатына сай мүлде пайдалануға болмайтын және жоғалған қасиеттері қалпына келтірілмейтін жағдайға келтіру.
Зақымдау деп мүлікке оның шаруашылық-экономикалық құндылығын едәуір төмендететін, соның салдарынан оны мақсатына сай пайдалану мүмкіндігі азаятын зиян келтіру түсініледі. Жойылудан айырмашылығы, жойылу заттың қалпына келтірілмейтін жоғалуын білдірсе, зақымдау заттың тек сапалық тұрғыдан нашарлауына әкеп соғады, оны затты қалпына келтіру, жөндеу және т.б. арқылы жоюға болады.
Бұл ұғымдарға аннексия, контрибуция және репарация салдарынан мүлікті иеліктен шығару жатпайды, өйткені олар капитуляция туралы шарттың талаптарымен айқындалады.
Аннексия — мемлекеттің басқа мемлекеттің бүкіл аумағын немесе оның бір бөлігін біржақты тәртіппен күшпен қосып алуы. Контрибуция — соғыс аяқталғаннан кейін жеңімпаздың жеңілген мемлекеттен соғыс шығындарын өтеу үшін өндіріп алатын ақшалай сомалары.
Репарациялар — халықаралық құқық субъектісінің басқа халықаралық құқық субъектісіне өзі жасаған халықаралық құқық бұзушылық нәтижесінде келтірілген зиян үшін материалдық жауапкершілігінің нысаны, атап айтқанда, мемлекеттің бейбіт шарт немесе өзге де халықаралық актілер негізінде шабуылға ұшыраған мемлекеттерге келтірілген зиянды өтеуі.
Ұлттық мүлік қандай да бір халықтың рухани құндылықтарының материалдық тасымалдаушыларының жиынтығын білдіреді. Ұлттық құндылықтарға кез келген жалпыұлттық, мемлекеттік меншік немесе мемлекет ерекше қорғау режимін белгілеген жеке немесе заңды тұлғалардың меншігі, оның ішінде мәдени құндылықтар жатады.
1954 жылғы 14 мамырдағы Қарулы қақтығыс жағдайында мәдени құндылықтарды қорғау туралы халықаралық конвенцияның 1-бабына сәйкес, оларға мыналар жатады:
әрбір халықтың мәдени мұрасы үшін үлкен маңызы бар жылжымалы немесе жылжымайтын құндылықтар, мысалы, сәулет, өнер немесе тарих ескерткіштері, діни немесе зайырлы сипаттағы археологиялық орындар, тарихи немесе көркемдік қызығушылық тудыратын сәулет ансамбльдері, өнер туындылары, қолжазбалар, кітаптар, басқа да көркемдік, тарихи немесе археологиялық маңызы бар заттар, сондай-ақ ғылыми коллекциялар немесе жоғарыда көрсетілген құндылықтардың кітаптарының, архивтік материалдарының немесе репродукцияларының маңызды коллекциялары;
негізгі және нақты мақсаты «а» тармағында көрсетілген жылжымалы мәдени құндылықтарды сақтау немесе көрсету болып табылатын ғимараттар, мысалы, мұражайлар, ірі кітапханалар, архив қоймалары, сондай-ақ қарулы қақтығыс жағдайында «а» тармағында көрсетілген жылжымалы мәдени құндылықтарды сақтау үшін арналған паналау орындары;
«а» және «б» тармақтарында көрсетілген мәдени құндылықтардың едәуір саны орналасқан орталықтар, яғни «мәдени құндылықтар шоғырланған орталықтар».
Көрсетілген құндылықтарды қорғау оларды күзетуді және құрметтеуді қамтиды. Соғысушы тараптар осы құндылықтарға қарсы бағытталған кез келген дұшпандық әрекеттен бас тартуға міндетті. Оларға қатысты вандализмнің кез келген актілеріне, басқа елдің аумағында орналасқан мәдени құндылықтарды талан-таражға салуға тыйым салынады.
«Ұлттық» термині мүлікті ұлттандыру процесін білдірмейді, ол оның қарсылас мемлекеттің аумағында орналасуын сипаттайды, тіпті егер бұл мүлік басқа мемлекеттің меншігі болса да, мысалы, соғысқа қатыспайтын мемлекеттің елшілігіне тиесілі мүлік.
Әскери оккупация деп соғыс барысында бір мемлекеттің қарулы күштерінің басқа мемлекеттің аумағын уақытша басып алуын және оккупант мемлекеттің осы аумақтарды басқаруды өзіне алуын түсіну қабылданған. Бұл ретте басып алынған аумақ заң жүзінде оккупацияға дейін өзіне тиесілі болған мемлекеттің аумағы болып қала береді. Әскери оккупация режимін мемлекеттің агрессия үшін халықаралық-құқықтық жауапкершілігінің шарасы болып табылатын соғыстан кейінгі оккупация режимінен ажырату қажет.
Соғыс жүргізу құралдары — соғысушы тараптардың қарулы күштері қарсыластың тірі күшін және материалдық құралдарын жою, оның күштері мен қарсылық көрсету қабілетін басу үшін қолданатын қару-жарақ пен өзге де әскери техника. Қарулы қақтығыс жүргізудің тыйым салынған құралы деп қарсыласқа зиян келтіру үшін пайдаланылатын қару-жарақтың, әскери техниканың және өзге де құралдардың кез келген түрін қолдану түсініледі, егер мұндай құрал шамадан тыс азап пен қасірет келтіруге немесе шектен тыс зақым келтіруге қабілетті болса. Жаппай қырып-жою қаруын қолдану ҚР ҚК-нің 163-бабы 1-бөлігінің белгілеріне жатпайды.
Кәдімгі қарудың жекелеген түрлеріне тыйым салынуы мүмкін. 1980 жылғы 10 қазанда шамадан тыс зақым келтіретін немесе талғаусыз әсер ететін қару ретінде қарастырылуы мүмкін кәдімгі қарудың нақты түрлерін қолдануға тыйым салу немесе шектеу туралы конвенция қабылданды (БҰҰ Бас Ассамблеясының 3093 қарары). Осы Конвенцияға қоса берілген хаттамаларда рентген сәулелерінің көмегімен денеден анықталмайтын жарықшақтармен жаралайтын кез келген қаруды қолдануға тыйым салынады, сондай-ақ жерүсті миналарының, мина-тұзақтардың кейбір түрлерін және тұтандырғыш қарудың кейбір түрлерін қолдану шектеледі. Аталған Конвенцияны Қазақстан Республикасы ратификациялаған (ҚР-ның 2009 жылғы 23 ақпандағы «Шамадан тыс зақым келтіретін немесе талғаусыз әсер ететін қару ретінде қарастырылуы мүмкін кәдімгі қарудың нақты түрлерін қолдануға тыйым салу немесе шектеу туралы конвенцияны және оған қоса берілген хаттамаларды: Анықталмайтын жарықшақтар туралы хаттаманы (I хаттама), Тұтандырғыш қаруды қолдануға тыйым салу немесе шектеу туралы хаттаманы (III хаттама) және Соқыр ететін лазерлік қару туралы хаттаманы (IV хаттама) ратификациялау туралы» Заңы).
Соғыс жүргізу әдістері — соғыс жүргізу құралдарын көрсетілген мақсаттарда пайдаланудың тәртібі, әртүрлі тәсілдері, сондай-ақ жалпы әскери іс-қимылдарды жүргізу тәсілі.
Азаматтық халықты «қалқан» ретінде пайдалану, соғыс тұтқындары мен азаматтық халықты ағзалар мен тіндерді донорлыққа беру үшін пайдалану, «ешкімді тірі қалдырмау» туралы бұйрық беру, Қызыл Кресттің, Біріккен Ұлттар Ұйымының айырым эмблемаларын, сондай-ақ бейтарап елдердің немесе қақтығысқа қатыспайтын мемлекеттердің жалауларын, эмблемаларын, әскери киімдерін заңсыз пайдалану сияқты соғыс қимылдарын жүргізу әдістеріне тыйым салынады. Қарсыластың сенімін тудырып, оны халықаралық құқық нормаларына сәйкес қорғануға құқығы бар екеніне сендіруге бағытталған әрекеттерді білдіретін опасыздыққа жүгіну арқылы қарсыласты өлтіруге, жаралауға немесе тұтқынға алуға тыйым салынады. Сонымен бірге халықаралық құқық қарсыласты жаңылыстыру, оны абайсыз әрекет жасауға итермелеу мақсатында әскери айла қолдануға тыйым салмайды.
1907 жылғы 18 қазандағы IV Гаага конвенциясының 25-бабы қорғалмаған қалаларды, кенттерді, тұрғын үйлерді немесе ғимараттарды қандай да бір тәсілмен шабуылдауға немесе бомбалауға тыйым салады.
Жасалған әрекетті «ҚР халықаралық шартында тыйым салынған соғыс жүргізу құралдары мен әдістерін қарулы қақтығыс кезінде қолдану» деп саралау осы құрал немесе әдіс ҚР ҚК-нің 163-бабы 1 және 2-бөліктерінде көрсетілген өзге әрекеттердің мазмұнына жатпайтын жағдайда ғана мүмкін болады.
Осы қылмыстың құрамы формальдық-материалдық болып табылады. Қылмыс соғыс тұтқындарына немесе азаматтық халыққа қатыгездікпен қарау, азаматтық халықты депортациялау, ҚР халықаралық шартында тыйым салынған құралдар мен әдістерді қарулы қақтығыс кезінде қолдану сипатындағы кез келген әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Үшінші нысандағы қылмыс құрамы материалдық ретінде тұжырымдалған: қылмыс ұлттық мүлікті жою немесе тонау нәтижесінде меншік иесіне немесе өзге де иеленушіге зиян келтіру түріндегі қоғамдық қауіпті салдарлар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Осы қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады, өйткені кінәлі қарулы қақтығыс кезінде соғыс тұтқындарына немесе азаматтық халыққа қатыгездікпен қарау, азаматтық халықты депортациялау және т.б. нысандарында соғыс жүргізудің тыйым салынған құралдары мен әдістерін қолданатынын сезінеді және осындай әрекеттерді жасауды қалайды.
Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде ҚР халықаралық шартында тыйым салынған жаппай қырып-жою қаруын қолданғаны үшін жауаптылық көзделген.
Жаппай қырып-жою қаруын қарулы қақтығыста қолдану әрекет ретінде оны адамдардың белгісіз тобын талғаусыз жою үшін тікелей пайдалануды білдіреді. Қолданылуына тыйым салынған жаппай қырып-жою қаруына биологиялық және химиялық қару жатады (ҚР ҚК-нің 162-бабына түсіндірмеде жаппай қырып-жою қаруының ұғымы беріледі). Соғыс жүргізудің тыйым салынған құралына химиялық және бактериологиялық (биологиялық) қару жатады, оның әрекеті оба, тырысқақ, сүзек және т.б. сияқты қауіпті аурулардың эпидемиясын тудыруға қабілетті микроорганизмдердің ауру қоздырғыш қасиеттерін пайдалануға негізделген. Жаппай қырып-жою қаруының осы түрін қолдануға тыйым салудың құқықтық негізі 1971 жылғы 16 желтоқсандағы БҰҰ Бас Ассамблеясының 2826 (XXVI) қарарымен мақұлданған Бактериологиялық (биологиялық) және токсиндік қаруды әзірлеуге, өндіруге және оның қорларын жинақтауға тыйым салу және оны жою туралы конвенция болып табылады. Бұл Конвенция мемлекеттерді бактериологиялық қарудың кез келген түрін әзірлемеуге, өндірмеуге және сатып алмауға ғана емес, сондай-ақ осы қаруды жоюға да міндеттейді.
Осы қылмысты жасаған адамдарға қатысты қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімдері және айыптау үкімін орындаудың ескіру мерзімдері қолданылмайды.
ҚР ҚК-нің 163-бабының 1, 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстарға жатады.
Исидор Шамилұлы Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсіндірмесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
