Түсініктеме 331-бапқа Кепілдік пен кепіл болушылықтың негіздері және нысаны Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің
1. Кепіл болушылық пен кепілдіктің туындау негізі екіжақты шарт болып табылады. Кепіл болушылық немесе кепілдік шартының тараптары қамтамасыз етілетін міндеттеме бойынша кредитор және негізгі міндеттемеге қатысты үшінші тұлға болып табылатын кепіл болушы немесе кепілдік беруші болып табылады. Бұл ретте тараптардың әрқайсысы бір мезгілде бірнеше тұлғадан тұруы мүмкін (міндеттемедегі тараптардың көптігі туралы Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 269-бабын және оған берілген түсініктемені қараңыз).
Кепіл болушы немесе кепілдік беруші мен кепіл болушылықтың немесе кепілдіктің негізі болып табылатын негізгі міндеттеме бойынша борышкер арасындағы қатынастар кепіл болушылық немесе кепілдік шартының талаптарына кірмейді (бұл туралы Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 329, 332–335-баптарына берілген түсініктемелерді қараңыз).
Кепіл болушылық шарты мен кепілдік шарты біржақты міндеттеме жүктейтін шарттар болып табылады (мұны біржақты мәмілемен шатастырмау керек), өйткені мұндай шарттар бойынша міндеттер тек бір тарапта — кепіл болушыда немесе кепілдік берушіде туындайды, ал кредитор тек құқықтарға ие болады және оған ешқандай міндет жүктелмейді.
Кепіл болушылық шарты мен кепілдік шарты консенсуалды шарттар болып табылады. Тараптар арасында келісімге қол жеткізіліп, ол заңда талап етілетін нысанда ресімделген сәттен бастап құқықтар мен міндеттер туындайды. Міндеттемелерді орындау және шарт туралы жалпы нормаларға сәйкес (Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 273, 401-баптары) кепіл болушылық немесе кепілдік шарттары заңнамада немесе шартта көзделген жағдайларды қоспағанда, біржақты тәртіппен бұзылмайды немесе өзгертілмейді.
Егер кепіл болушылық немесе кепілдік шартында оны біржақты тәртіппен өзгерту немесе бұзу мүмкіндігі көзделмесе, кепіл болушы немесе кепілдік беруші кепіл болушылықтан немесе кепілдіктен бас тартуға құқылы емес.
Кепіл болушылық немесе кепілдік шартының біржақты міндеттеме жүктейтін шарт ретіндегі және кредитор мен кепіл болушы немесе кепілдік беруші арасындағы келісім ретіндегі мәнінен олардың өтеусіз сипаты туындайды. Алайда шарт еркіндігі азаматтық-құқықтық қағидатына сәйкес кепіл болушылық немесе кепілдік шартында оның ақылы болуы көзделуі мүмкін.
Кепіл болушылықтың немесе кепілдіктің өтеусіз болуы кепіл болушы немесе кепілдік беруші мен негізгі міндеттеме бойынша борышкер арасындағы өзара қатынастарға әсер етпейді. Бұл қатынастар кепілдік немесе кепіл болушылық шартының қолданылу аясынан тыс қалады (бұл туралы Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 334, 344-баптарын және оларға берілген түсініктемелерді қараңыз).
2. Заңнамада бекітілген кепілдікті қолданудың мысалы ретінде мемлекеттік кепілдіктерді келтіруге болады. Оларды қолдану тәртібі, беру шарттары, нысаны мен мазмұнына қойылатын талаптар, сондай-ақ оларды орындау тәртібі сыртқы қарыз алу туралы заңда белгіленген.
3. Кепіл болушылық және кепілдік шарттары жазбаша нысанда жасалуға тиіс. Жай жазбаша нысанды сақтамау осы шарттардың жарамсыздығына әкеп соғады.
4. Түсіндіріліп отырған баптың 3-тармағына сәйкес, талап етілетін жазбаша нысанды сақтау ретінде борышкердің кредиторына кепіл болушының немесе кепілдік берушінің жазбаша офертасын жіберу (бұл туралы Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 395-бабын және оған берілген түсініктемені қараңыз) және кредитордың қалыпты түрде қажетті уақыт ішінде акцепт беруі де танылады. Бұл ретте акцепт ретінде үнсіздік те жеткілікті болуы мүмкін (бұл туралы Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 396-бабын және оған берілген түсініктемені қараңыз).
Акцепт ретінде үнсіздіктің жеткілікті болуы түсіндіріліп отырған бап нормаларынан туындайды. Аталған нормаларға сәйкес, кредитор қалыпты түрде қажетті уақыт ішінде акцепт беруден бас тартатынын білдіруге тиіс. Егер ол мұндай мерзімде бас тартпаса, кепіл болушылық немесе кепілдік шарты күшіне енеді.
Заңнамалық актінің ережелері негізінде үнсіздікті акцепт деп тану мүмкіндігі Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 396-бабының 2-тармағында көзделген диспозитивтік нормамен белгіленеді. Кепіл болушының немесе кепілдік берушінің офертасына және кредитордың акцептіне Азаматтық кодекстің 23-тарауында қамтылған шарт жасасу тәртібі туралы барлық ережелер қолданылады.
Түсіндіріліп отырған бапқа байланысты мынаны атап өткен жөн: оның ережелерінің мәніне сүйене отырып, кепіл болушылық немесе кепілдік шартын жазбаша нысанда жасалған деп тануға кредитордың ауызша акцепт беруі де теңестіріледі. Мұндай жағдайда кепіл болушылық немесе кепілдік шарты осы кезден бастап күшіне енеді.
Кепіл болушының ұсынысынан немесе кепілдік берушінің ұсынысынан кредитордың қалыпты түрде қажетті уақыт ішінде бас тартуы ғана кепіл болушыны немесе кепілдік берушіні өзіне алған міндеттемелерінен босатады.
5. Қалыпты түрде қажетті уақыт деп ұсыныс жасалған сәт пен оның адресатқа жеткізілген сәті арасындағы кезеңді, сондай-ақ ұсыныс қабылданған сәт пен бұл туралы ақпараттың ұсыныс жіберген тұлғаға жеткен сәті арасындағы кезеңді түсіну қажет. Бұл кезеңге ұсынысты қарау үшін ең аз қажетті уақыт та кіреді.
Мысалы, Алматы мен Көкшетау қалалары арасындағы пошта жөнелтілімінің жеткізілу мерзімі шамамен бес күн болса, кепіл болушының немесе кепілдік берушінің пошта арқылы жіберілген ұсынысынан кредитордың бас тартуы туралы хабарламаны алу үшін қалыпты түрде қажетті уақыт ұсыныстың немесе бас тарту туралы хабарламаның алынған күніне демалыс күндерінің сәйкес келуіне қарай шамамен 11–14 күнді құрайды.
Әрбір нақты жағдайда бас тартуды білдіру үшін қалыпты түрде қажетті уақыт әртүрлі болуы мүмкін. Тараптардың әрқайсысы осыған қатысты өз дәлелдері мен айғақтарын ұсынуға құқылы.
Түсініктеме Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын әзірлеу жөніндегі ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында Қазақ мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығы тарапынан дайындалған.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын әзірлеу жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, профессор — М.К. Сүлейменов.
Жұмыс тобы жетекшісінің орынбасары, профессор — Ю.Г. Басин.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау
