177-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің талап қою ескіру ұғымы
Бұл мақалада ескіру мерзімі-бұл уақыт кезеңі,яғни мерзім түрі. Азаматтық кодекстің 172-бабында көзделгендей, мерзім үш жолмен анықталуы мүмкін: күнтізбелік күнді, сөзсіз болатын оқиғаны көрсету немесе уақыт кезеңін белгілеу. Дәл осы соңғы мағынада талап қою белгілі бір мерзімді білдіреді.
Талап қою-бұл талап арызды сот арқылы қанағаттандырудың уақытша шектеуі, бірақ бұзылған құқықты қорғау функциясын орындамайды. Егер талап қоюдың негізділігі жеткіліксіз болып шықса, талап қою бойынша талап қою мерзімі әлі аяқталмағанына қарамастан, талап қоюдан бас тартылуы мүмкін.
Талап қою адамның субъективті құқығын ғана емес, сонымен бірге қолданыстағы құқықтық норманың ережелерін бұзумен байланысты. Осы жағдайларды ескере отырып, ескіру туралы анықтамада құқығы бұзылған адамнан басқа, заңмен қорғалатын қызығушылық көрсетілген және ескіру функциясы адамның құқығын қорғау мерзімі ретінде көрсетілмеген.
Талап қою құқығы бұзылған адам мәлімдеген талаптарға ғана қатысты емес. Талап қоюды азаматтық іс жүргізу заңнамасына сәйкес тікелей мүдделі тұлға да, басқа адамдар да қоя алады. Сондықтан бұл анықтамада құқығы бұзылған адамның талап қоюы бойынша қорғау мерзімі ретінде талап қою ұғымын ашу кезінде бұрын қолданыста болған ҚазКСР МК-де қамтылған талап қою субъектісіне нұсқау жоқ (75-бап).
Талап қою ескіруін АК-нің 240-бабында көзделген сатып алу ескіруімен араластыруға болмайды. Олардың арасындағы келесі айырмашылықтарды атап өтуге болады:
а) талап қою ескіру құқықты немесе заңмен қорғалатын мүдделерді бұзу кезінде қорғау мақсатында белгіленген, ал сатып алу ескіру құқық бұзушылықпен байланысты емес;
б) талап қоюды тек сот қолданады, ал сатып алу ескіру меншік құқығының пайда болуына және сот шешімінсіз негіз бола алады.
Ескіру мерзімі Азаматтық кодекстен басқа бірқатар басқа заңнамалық актілерде қарастырылған: КоБС 3-тарауында, Салық туралы Жарлықтың 148-бабында.
КоБС-тың 12-бабы талап қою мерзімін қолдану кезінде сот ак-да көзделген ережелерді басшылыққа алатынын көрсетеді. Талап қою мерзімінің өтуіне, талап қою мерзімін тоқтата тұруға, үзіліске және талап қою мерзімін қалпына келтіруге қарамастан, талап қою ескіру мерзімін қолдану, есептеу, талап қою арызын қабылдау тәртібі туралы азаматтық заңнаманың жалпы ережелері талап қою ескіру көзделген нормалардың салалық тиесілігін ескермей, талап қою ескісін қолданудың барлық жағдайларына қолданылады.
Ескіру нормалары императивті болып табылады. Талап қоюдың жалпы және арнайы мерзімдері заңмен белгіленеді және Тараптардың келісімінің мәні болмайды. Осыдан тараптардың келісімі бойынша ескіру мерзімін ұзартуға немесе қысқартуға жол берілмейді. Тараптар сондай-ақ заңда белгіленген талап қою мерзімдерін есептеу тәртібін өзгертуге құқылы емес (мысалы, өзара уағдаластық бойынша талап қою ағымының басталуын АК-нің 180-бабында көрсетілгеннен өзге сәтке орайластыруға).
Тараптардың ескіру мерзімін немесе оларды есептеу тәртібін өзгерту туралы келісімі жарамсыз. Егер мұндай келісім жасалса, сот келісім шарттарын емес, заң ережелерін қолдануы керек.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
Түсініктеме Қазақ мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалды.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын дайындау жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, профессор М. К. Сүлейменов
Басшының орынбасары профессор Басин Ю. г.
