216-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексіне күдіктіден жауап алу ерекшеліктері
Жауап алу басталар алдында сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам күдіктіге қандай қылмыстық жазаланатын іс-әрекет жасады деп күдіктенетінін хабарлайды, сондай-ақ оған айғақтар беруден бас тарту құқығын қоса алғанда, осы Кодекстің 64-бабында көзделген құқықтарды түсіндіреді.
Күдіктіге күдіктің мәнін түсіндіре отырып, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам күдіктінің өзін кінәлі деп толық немесе ішінара мойындайтынын не қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін өзінің кінәсін жоққа шығаратынын анықтайды.
Күдіктінің жауап беруден бас тартуы оның кінәсін мойындамауы ретінде қарастырылады.
Жауап алу күдіктіге күдікті және іс үшін маңызды болуы мүмкін барлық басқа жағдайлар туралы куәлік беруді ұсынудан басталады.
Қорғаушының қатысуы осы Кодекстің 69-бабының екінші бөлігінің ережелерін ескере отырып, осы Кодекстің 67-бабында көзделген жағдайларда міндетті болып табылады.
Қалған жағдайда күдіктіден жауап алу осы Кодекстің 210-бабының қағидалары бойынша жүргізіледі.
Күдіктіден жауап алу: 1) ол ұсталған жағдайда - жеке және құпия кездесу құқығын қамтамасыз ету кезінде ұстау хаттамасы жасалған сәттен бастап жиырма төрт сағаттан кешіктірілмей, өзі сайлаған немесе тағайындаған қорғаушымен бірінші жауап алғанға дейін (ҚІЖК 64-бабының 3-бөлігі); 2) ол қылмыстық органға келуден жалтарған жағдайда - 3) қалған жағдайларда - қорғаушымен жеке кездесу құқығын сақтай отырып, сотқа дейінгі тергеп-тексеру аяқталғаннан кешіктірмей (ҚІЖК 64-бабының 4-бөлігі).
Заңның көрсетілген талаптары күдіктінің айғақтарының барынша дұрыстығын қамтамасыз етуге бағытталған, өйткені ұсталған адамнан жауап алуды кейінге қалдыру не ол әкелінгеннен кейін оған қылмыстық жауаптылықтан құтылу мақсатында ол ұсталған не жеткізілген мән-жайларға қатысты негізделген нұсқаны ойластыруға және ұсынуға мүмкіндік береді.
Күдіктіден бірінші жауап алу басталғанға дейін жауап алуды жүргізетін адам мынадай әрекеттерді жүзеге асыруға тиіс:
1) Жауап алынатын адамның жеке басын, ол туралы сауалнама деректерін және оны куәландыратын құжатты белгілеуге;
2) оның іс бойынша іс жүргізіліп жатқан тілді меңгергенін, қай тілде куәлік бергісі келетінін анықтау. Қажет болған жағдайда аудармашының қатысуы қамтамасыз етіледі.
3) жауап алуға қатысатын басқа адамдардың (қорғаушының, заңды өкілінің және т.б.) жеке басын куәландыруға және оларға құқықтарын, міндеттері мен жауапкершілігін түсіндіруге міндетті.
4) ғылыми-техникалық құралдар қолданылған жағдайда-тергеу әрекетінің барысын тіркейтін маман туралы деректерді көрсете отырып, жауап алуға қатысушыларға олардың қолданылғаны туралы хабарлау қажет.
5) Жоғарыда аталған адамдардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіру фактісі жауап алу хаттамасында олардың қолдарымен куәландырылуға тиіс.
6) күдіктіге қандай қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп күдіктенгені туралы ғана емес, сондай-ақ күдікті ретінде жауап алынатыны туралы хабарлауға, содан кейін оған ҚІЖК-нің 64-бабының 9-бөлігінде көзделген құқықтарын түсіндіруге міндетті. Мұндай түсініктеме күдікті үшін түсінікті және қол жетімді өрнектерде берілуге және процестік құқықтардың әрқайсысының мәні түсіндірілуге тиіс. Айғақтар беру күдіктінің міндеті емес, іс жүргізу құқығы болып табылады (9-баптың 6-тармағы. 64 ҚІЖК) осыған байланысты ол айғақтар беруден бас тартқаны және көрінеу жалған айғақтар бергені үшін қылмыстық жауаптылық туралы ескертуге жатпайды. Күдіктінің айғақтар беруден бас тарту құқығын түсіндіру кезінде оның айғақтары дәлелдемелер ретінде пайдаланылуы мүмкін екендігі туралы, оның ішінде ол кейіннен осы айғақтардан бас тартқан кезде де ескертілуге тиіс (ҚІЖК-нің 64-бабының 6-бөлігі). Алайда, оған шын жүректен өкіну, қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға белсенді ықпал ету, қылмыстық құқық бұзушылықтың басқа қатысушыларын әшкерелеу және қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесінде алынған мүлікті іздестіру қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жайлар болып табылатындығы түсіндірілуі керек. (ҚК 53-бабының 1-бөлігінің 11-тармағы).
7) түсініктеме берілген мақалада күдіктіге оның іс жүргізу міндеттерін түсіндіруге нұсқау болмаса да, олар ҚІЖК-нің басқа нормаларында көзделген. Осылайша, ҚІЖК-нің 110-бабының 2 және 4-бөлімдеріне, 100-бабының 1-бөлігіне сәйкес қылмыстық процесті жүргізетін орган қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатысатын әрбір адамға өзіне тиесілі құқықтар мен оған жүктелген міндеттерді түсіндіруге тиіс. Құқықтары мен міндеттері қылмыстық процеске қатысушының позициясын алған адамға оның қатысуымен іс жүргізу әрекеті басталғанға дейін және ол процеске қатысушы ретінде қандай да бір позицияны білдіргенге дейін түсіндірілуі керек. Сондықтан күдіктіге оның құқықтарын түсіндірумен қатар, ҚІЖК-нің 205-бабында, 140-бабының 3 және 4-бөлігінде, 268-бабының 1-бөлігінде, 279-бабының 1-бөлігінде, 223-бабының 1-бөлігінде және т. б. көзделген оның процестік міндеттері түсіндірілуге тиіс.
Күдіктіге күдіктің мәнін түсіндіру оны күдікті деп тану не оның іс-әрекетін саралау туралы қаулыны жария етуге не қайта айтуға дейін қысқартылмауға тиіс. Сотқа дейінгі тергеп - тексеруді жүргізетін адам күдіктіге күдіктің мәні түсінікті ме, оның сұрақтары бар ма, жоқ па, соны анықтауы керек, егер бар болса, оларға жауап беруі керек. Осыдан кейін тергеуші өзінің кінәсін толық мойындайтынын, ішінара мойындайтынын немесе өзіне тағылған қылмыстық құқық бұзушылық үшін кінәсін жоққа шығаратынын анықтайды. Оған бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдік туындаған жағдайда, ол әр әрекетті жасағаны үшін өзін кінәлі деп санайтынын анықтауы керек. Егер күдікті кінәсін мойындамаса немесе ішінара кінәсін мойындамаса, оның кінәсін нақты мойындамайтынын анықтау қажет. Мысалы, күдікті өзінің нақты әрекеттерін немесе әрекетсіздігін жасағаны үшін кінәсін мойындауы мүмкін, бірақ олардың қылмыстық кодекс бойынша заңды біліктілігімен келіспеуі мүмкін.
Күдіктінің күдіктің мәніне қатынасын анықтап, қысқаша жауап алғаннан кейін ғана оған күдіктің мәні бойынша егжей-тегжейлі айғақтар беру ұсынылады.
Күдіктіден жауап алу нысанасы ҚІЖК-нің 115-бабының 1 және 2-бөлімдерінде және 64-бабының 5-бөлігінде айқындалған, оған сәйкес күдіктінің өзіне қарсы күдігі, сол сияқты іс бойынша өзіне белгілі өзге де мән-жайлар мен дәлелдемелер жөнінде жауап алынуы тиіс. Күдіктіден жауап алудың ерекшеліктері, сотқа дейінгі тергеудің басқа қатысушыларынан жауап алудан айырмашылығы, оның айғақтары тек дәлелдемелер алу көзі ғана емес, сонымен бірге оны қорғау құралы болып табылады.
Күдіктіге айғақтарды еркін түрде, өзіне ыңғайлы ретпен, оны үзбей беруге мүмкіндік берген жөн. Айғақтар бере отырып, күдікті өзіне қойылған күдікті жоққа шығаратын немесе даулайтын дәлелдер мен дәлелдемелер келтіруге құқылы. Оларға айғақтар беру аяқталғаннан кейін ғана оған қажетті сұрақтар қойыңыз. Егер күдіктінің айғақтары іс бойынша жиналған материалдарға қайшы келсе, шындыққа сәйкес келмесе, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін адам мұндай қарама-қайшылықтың себебін: олар адал адасушылықтың нәтижесінде берілген-берілмегенін не олар әдейі дұрыс емес болып табылатынын анықтауы тиіс.
Күдіктіден жауап алу кезінде қорғаушының қатысуы ҚІЖК-нің 67-бабында көзделген жағдайларда міндетті болып табылады. Қорғаушы шақырылған немесе тағайындалған жағдайда, күдіктіге бірінші жауап алу басталғанға дейін олардың саны мен ұзақтығын шектемей, онымен жеке және құпия кездесу өткізуге мүмкіндік берілуі тиіс(ҚІЖК 70-бабы 9-бабының 5-тармағы, 2-бөлігінің 1-тармағы).
Күдікті қорғаушыдан бас тартқан жағдайда ҚІЖК-нің 69-бабының талаптары сақталуы тиіс.
Күдіктіден жауап алудың ерекшеліктерін көздей отырып, ҚІЖК-нің түсініктеме берілген бабы, әйтпесе оның жауап алуы ҚІЖК-нің 210-бабының қағидалары бойынша жүргізілетінін ЕСКЕРТЕДІ. Сонымен қатар, сотқа дейінгі іс жүргізуге осы қатысушыдан жауап алу ерекшелігін айқындайтын ҚІЖК-нің басқа да нормалары бар. Сонымен, күдіктіден жауап алу күдіктіні сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастау туралы қаулымен, ұстау хаттамасымен не оны күдікті деп тану туралы қаулымен танысқаннан кейін ғана мүмкін болады. Күдіктіден жауап алу кезінде қадағалаушы (процестік) прокурор қатысуға құқылы.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексіне дереккөзден түсініктеме: "ПАРАГРАФ" ақпараттық жүйесі құжат: ҚР ҚПК-нің 26-тарауына "жауап алу және күндізгі ставка" түсініктемесі (г. Ж. Сүлейменова профессор, Алматы қалалық адвокаттар алқасының мүшесі)
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
