Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 96-бабына түсініктеме. Қылмыстық процеске қатысатын жәбірленушілердің, куәлардың, күдіктілердің, айыпталушылардың және басқа да адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын қабылдау міндеті
1. Қылмыстық процесті жүргізетін орган, егер қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге байланысты оларға қатысты зорлық-зомбылық немесе қылмыстық заңмен тыйым салынған өзге де іс-әрекет жасалу қаупі бар екендігі туралы деректер болған жағдайда, күдіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің, куәнің, қылмыстық процеске қатысатын басқа да адамдардың, сондай-ақ олардың отбасы мүшелері мен жақын туыстарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын қабылдауға міндетті.
Мемлекеттік құпияларды не іске қатысатын адамдардың жеке өмірінің интимдік тұстары туралы мәліметтерді жария етуден қорғау мақсатында мәліметтерге қол жеткізуді шектеу түріндегі қауіпсіздік шарасы қолданылуы мүмкін.
2. Процестік келісім жасалған күдіктінің, айыпталушының, сотталушының немесе сотталған адамның, олардың жақын туыстарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажет болған жағдайда, аталған адамдардың келісімімен осы Кодексте және заңдарда көзделген мемлекеттік қорғау және қауіпсіздік шаралары қолданылады.
3. Қылмыстық процесті жүргізетін орган осы баптың бірінші және екінші бөліктерінде көрсетілген адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын олардың ауызша (жазбаша) өтініші негізінде немесе өз бастамасы бойынша қабылдайды, бұл туралы тиісті қаулы шығарады.
4. Қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысатын адамдардың, олардың отбасы мүшелері мен жақын туыстарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын қабылдау туралы өтініштері қылмыстық процесті жүргізетін орган тарапынан келіп түскен сәттен бастап жиырма төрт сағаттан кешіктірілмей қаралуға тиіс. Қабылданған шешім туралы өтініш берушіге тиісті қаулының көшірмесін жолдау арқылы дереу хабарланады.
5. Өтініш беруші өзінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын қабылдау туралы өтінішхатты қанағаттандырудан бас тарту жөніндегі шешімге прокурорға немесе сотқа шағымдануға құқылы.
6. Қауіпсіздік шараларын қабылдаудан бас тарту, егер бұрын берілген өтініште көрсетілмеген мән-жайлар туындаған болса, аталған шараларды қабылдау туралы өтінішхатпен қайта жүгінуге кедергі келтірмейді.
Ең алдымен, ҚПК-нің 95-бабының 1-бөлігіне сәйкес қауіпсіздік шараларын қолдану туралы шешім қабылдау – қылмыстық процесті жүргізетін органның міндеті, ол қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыздар мен хабарламаларды қабылдау және тіркеу кезінде бір мезгілде қабылдануы мүмкін және оған жол беріледі. Қылмыстық процесті жүргізетін органдарды бұған жеке және заңды тұлғалардан келіп түсетін өтініштердің, яғни дәл қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы арыздар мен хабарламалардың ерекшелігі міндеттейді. Тіркелген арызды немесе хабарламаны тергеулік немесе соттылық бойынша жолдау да оларды мұндай шараларды қабылдау мен жүзеге асыру міндетінен босатпайды. Мұндай жағдайларда қылмыстық қудалау органы қылмыстың алдын алу немесе оның жолын кесу, сондай-ақ қылмыстың іздерін анықтау және бекіту жөнінде шаралар қабылдауға міндетті (ҚПК-нің 196-бабы).
ҚПК-нің 95-бабының нормаларынан айырмашылығы, ҚПК-нің 96-бабының нормалары мемлекет қорғауына алынатын адамдардың өзге де тобын қамтиды: күдікті, айыпталушы, сотталушы, сотталған адам, оның ішінде процестік келісім жасасқан адамдар, жәбірленуші, куә, қылмыстық процеске қатысатын басқа да адамдар, сондай-ақ олардың отбасы мүшелері мен жақын туыстары. Мұндай қорғауды бастаудың негізі ретінде заңда көрсетілген адамдарға қатысты олардың қылмыстық процеске қатысуына байланысты зорлық-зомбылық немесе өзге де қылмыстық құқық бұзушылықтар жасалуы мүмкін екендігі туралы нақты деректердің болуы көзделген. Мұндай қауіп-қатерлер туралы деректер аталған адамдардың өздерінен, олардың отбасы мүшелері мен жақын туыстарынан келіп түсуі мүмкін, сондай-ақ іс бойынша жасалған жасырын тергеу әрекеттерінің материалдарында, анықтау органдарының жедел-іздестіру қызметінің немесе арнаулы мемлекеттік органдардың қарсы барлау қызметінің материалдарында болуы мүмкін.
3. Қауіпсіздік шараларын қабылдау тәртібі мынадай. Қылмыстық процесті жүргізетін орган қорғалуға жататын адамның қауіпсіздігіне нақты қауіп бар екендігі туралы ҚПК-нің 96-бабының 3-бөлігінде көрсетілген өтінішті алғаннан кейін (ауызша өтініш хаттамаға, оның ішінде басты сот талқылауының хаттамасына енгізіледі), оны алған сәттен бастап жиырма төрт сағаттан кешіктірмей аталған адамға қатысты қауіпсіздік шараларын қолдану немесе қолданудан бас тарту туралы шешім қабылдауға міндетті. Кейінге қалдыруға болмайтын жағдайларда қауіпсіздік шараларын қолдану туралы шешім дереу қабылданады.
Қауіпсіздік шараларын қолдану туралы қауіпсіздікті қамтамасыз ететін орган нақты адамға қатысты нақты қауіпсіздік шаралары мен оларды қолдану мерзімдері көрсетілген қаулы шығарады. Қабылданған шешім туралы өтініш берушіге тиісті қаулының көшірмесін жолдау арқылы дереу хабарланады. Қорғалатын адамға оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында сақталуы міндетті болатын нұсқама беріледі. Қорғалатын адамның өтінішхаты бойынша нұсқамаға өзгерістер қауіпсіздікті қамтамасыз ететін органның келісімімен ғана енгізілуі мүмкін. Қауіпсіздік шараларын қолданудан бас тарту туралы шешімге қорғалатын адам сотқа немесе прокурорға шағымдана алады. Шағым дереу қаралуға жатады. Қабылданатын қауіпсіздік шаралары қорғалатын және басқа адамдардың тұрғын үй, еңбек, зейнетақы және өзге де құқықтарына нұқсан келтірмеуге тиіс («Қылмыстық процеске қатысушы адамдарды мемлекеттік қорғау туралы» Заңның 23-бабы). Қауіпсіздікті қамтамасыз ететін органдардың өз құзыреті шегінде қабылданған шешімдері өздеріне жолданған атқарушы органдардың, мекемелер мен ұйымдардың лауазымды адамдары үшін міндетті болып табылады (жоғарыда аталған Заңның 24-бабы).
Қауіпсіздік шараларын қолданудан бас тарту туралы шешімге қорғалатын адам сотқа, тергеу судьясына немесе прокурорға шағымдана алады және егер бұрын берілген өтініште көрсетілмеген мән-жайлар туындаған болса, аталған шараларды қабылдау туралы өтінішхатпен қайта жүгінуге кедергі келтірмейді (ҚПК-нің 96-бабының 5–6-бөліктері). Шағым дереу қаралуға жатады. Қауіпсіздік шараларының қабылданғанына немесе қабылданбағанына қарамастан, қылмыстық процесті жүргізетін орган, егер оған негіздер болса, қылмыстық процеске қатысатын адамға қатысты қылмыстық заңмен тыйым салынған іс-әрекет жасау қаупінің анықталуына байланысты сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға міндетті (ҚПК-нің 96-бабының 3–5-бөліктері, «Қылмыстық процеске қатысушы адамдарды мемлекеттік қорғау туралы» Заңның 23-бабы).
Мемлекеттік қорғауға жататын адамдар ҚПК-нің 95–96-баптарының нормаларында ішінара көзделген және «Қылмыстық процеске қатысушы адамдарды мемлекеттік қорғау туралы» Заңда егжей-тегжейлі баяндалған белгілі бір құқықтар мен міндеттер кешеніне ие. Атап айтқанда, олардың мынадай құқықтары бар: 1) өздеріне қатысты қолданылатын қауіпсіздік шаралары туралы білуге; 2) өздеріне қатысты нақты қауіпсіздік шараларын қолдану немесе қолданбау туралы өтінішхат беруге; 3) қауіпсіздік шараларын жүзеге асыратын лауазымды адамдардың заңсыз шешімдері мен әрекеттеріне жоғары тұрған қауіпсіздікті қамтамасыз ететін органға, прокурорға немесе сотқа шағымдануға. Мемлекеттік қорғауға жататын адамдардың міндеттері: 1) қауіпсіздікті қамтамасыз ететін орган берген нұсқамаларды, сондай-ақ оның заңды талаптарын орындауға; 2) өздеріне қатысты әрбір қауіп-қатер немесе құқыққа қайшы әрекеттер туралы қауіпсіздікті қамтамасыз ететін органға дереу хабарлауға; 3) қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін өздеріне берілген мүлікті сақтауға, қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында пайдалануға берілген мүлікті сатқан, басқа адамға берген немесе бүлдірген жағдайда қорғалатын адам Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауаптылықта болады; 4) өздеріне қатысты қабылданатын қауіпсіздік шаралары туралы мәліметтерді жария етпеуге; 5) қажет болған жағдайда қаруды, жеке қорғану құралдары мен арнайы техниканы пайдалану бойынша оқудан өтуге (аталған Заңның 25–26-баптары).
Қорғалатын адамның қауіпсіздігіне төнген қауіп жойылған кезде не қауіпсіздік шараларының күшін жоюға өзге де негіздер туындаған жағдайда, қылмыстық процесті жүргізетін орган уәжді қаулы шығарады, ол қорғалатын адамға дереу жарияланады. Аталған қаулыға прокурорға немесе сотқа шағымдануға болады. Шағым берудің ерекшелігіне сәйкес, сот немесе прокурор мәселені шешкенге дейін қаулының орындалуы тоқтатыла тұрады (ҚПК-нің 97-бабының 6-бөлігі).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Марат Чекишевич Қоғамовтың авторлығымен.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заң қызметі Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
