Мемлекеттік бажды өндіріп алудың сот практикасы
Салық кодексінің 532-бабына сәйкес мемлекеттік баж заңды маңызы бар іс-әрекеттер жасағаны және (немесе) уәкілетті мемлекеттік органдар немесе лауазымды адамдар құжаттарды бергені үшін алынатын міндетті төлем болып табылады. Мемлекеттік баж сотқа берілетін талап арыздардан, ерекше талап қою ісін жүргізу арыздарынан, ерекше іс жүргізу істері жөніндегі арыздардан (шағымдардан), сот бұйрығын шығару туралы арыздардан, атқару парағының телнұсқасын беру туралы арыздардан, аралық (төрелік) соттар мен шетелдік соттар шешімдерін мәжбүрлеп орындауға атқару парақтарын беру туралы арыздардан, көшірмелерін қайта беру туралы арыздардан алынады Салық кодексінің 534-бабының 1-тармағында санамаланған сот актілерін, атқару парақтарын және өзге де құжаттарды қамтиды. Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-бабында көзделген әрқайсысының сотқа жүгінген кезде заң шығарушы белгілеген, оның ішінде мемлекеттік баж төлеуге байланысты заңды түрде белгіленген салықтар мен алымдарды төлеу міндеттері Азаматтар мен ұйымдар үшін міндетті болып табылады және олардың сот төрелігіне қол жеткізу құқығын бұзбайды. Мемлекеттік баж – бұл мемлекеттік органның заңды маңызы бар әрекеттерді жасағаны үшін жалғыз және жеткілікті төлем, бұл жағдайда азаматтың немесе ұйымның ісін (өтінішін) қарау. Мемлекеттік баждың бюджетке төленуі төлем құжаттарымен немесе кассалық құжаттармен, ал төлемдерді банкоматтар, электрондық терминалдар, қашықтан байланыс арналары және "электрондық үкіметтің" төлем шлюзі арқылы төлеген кезде – чектермен және түбіртектермен қағаз жеткізгіштерде немесе электрондық түрде расталуға тиіс.
Мемлекеттік бажды өндіріп алудың сот практикасы
Азаматтық сот ісін жүргізуде алынуға жататын мемлекеттік баж ставкалары салық кодексінің 535-бабында белгіленген. Мемлекеттік бажды есептеу: Қазақстан Республикасында мемлекеттік баж төленген күнге белгіленген есептік көрсеткіш мөлшерінен 2) талап қою бағасына пайыздық қатынастан негізге алына отырып жүргізіледі. Салық кодексінің 535-бабы 1-тармағының 1) тармақшасына сәйкес мүліктік сипаттағы талап қою арыздарынан жеке тұлғалар үшін мемлекеттік баж талап қою бағасына пайыздық қатынаста, 1 мөлшерде және заңды тұлғалар үшін – 3 мөлшерде алынады. Сот бұйрығын шығару туралы өтініштерден мемлекеттік баж салық кодексінің 535-бабы 1-тармағының 1) тармақшасында көрсетілген мемлекеттік баж ставкаларының 50 мөлшерінде алынады. АІЖК-нің 149, 150-баптарының талаптарына сәйкес судья өтініш келіп түскен кезде мемлекеттік баждың төленгенін растайтын тиісті құжаттың бар-жоғын тексеруге міндетті. Жалпылау көрсеткендей, қазіргі уақытта жаңа АІЖК-нің талап арызды қозғалыссыз қалдыру мүмкіндігі көзделмегендіктен, мемлекеттік бажды төлемеу және толық төлемеу бөлігінде талап арызды қабылдау бойынша белгілі бір тәжірибе қалыптасқан. Мәселен, АІЖК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 3) тармағының талаптарына сүйене отырып, оған сәйкес мемлекеттік бажды төлемеу талап арызды қайтару үшін сөзсіз негіз болып табылмайды, өйткені бұл кемшілік істі сот талқылауына дайындау барысында түзетілуі мүмкін, соттардың көпшілігі мемлекеттік баж төленбеген не қосымша төленбеген талап арыздарды қайтармайды. Істі сот талқылауына дайындау барысында соттар өтініш берушіге осы кемшілікті жоюға мүмкіндік береді, атап айтқанда соттың жеке ұйғарымымен немесе талапкерді мемлекеттік бажды төлеуге немесе қосымша төлеуге міндеттейтін мерзімді ауызша белгілейді. Осы кемшілік жойылмаған жағдайда судьялар АІЖК-нің 279-бабының 11) тармағын ұқсастығы бойынша қолдана отырып, талап арызды қараусыз қалдырады (өйткені осы кезеңде талап арыз соттың іс жүргізуіне қабылданып, ол бойынша азаматтық іс қозғалған). Кейбір соттар мемлекеттік бажды толық төлемеген жағдайда, шешім шығарылған кезде жеңілген тараптан мемлекеттік бажды өндіріп алады.
Істі сот талқылауына дайындау барысында талап арыздың кемшіліктерін сот практикасының біркелкілігі мақсатында (сондай-ақ мемлекеттік баж төлемей-ақ сотқа жүгінуге болатындығымен тараптарды "бүлдірмеу" үшін) түзету мүмкіндігін көздейтін заңның (АІЖК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 3-тармағы) осындай нормасы болған кезде), мемлекеттік баж төленбеген жағдайда талап арыз қайтарылуға жататыны туралы түсіндіруді НП 7-тармағында тікелей көздеу қажеттілігі туындайды. Бұрын қолданылып жүрген АІЖК мемлекеттік бажды сот ұйғарымымен төлемеген жағдайда талап арызды қозғалыссыз қалдыруға нұсқама берген. Бірақ талап қою арызы талап қою бағасын белгілемей, мүліктің нарықтық құнын белгілемей және жеке тұлғалар үшін 1%, заңды тұлғалар үшін 3% мөлшерінде мемлекеттік баж төлемей қазіргі уақытта қозғалыссыз қалдыру мүмкін болмағандықтан, көрсетілген кемшіліктері бар талап арыздарды қайтару қажет. Қалыптасқан сот практикасы әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сотта қорғауға құқығы туралы Конституциялық қағидатты іске асыру мақсатында соттар мемлекеттік баждың толық көлемде төленгеніне немесе төленбегеніне қарамастан талап арыздарды қабылдайтынын көрсетеді, сондықтан мемлекеттік баж төлемей немесе қосымша төлемей талап арыздарды қабылдауға тыйым салу туралы ережені НП-да бекіту қажет. Істерді қорытындылау үшін келіп түскен істерді талдау көрсеткендей, көп жағдайда судьялар өтінішті қабылдау сатысында даулы құқықтық қатынастар мен қойылған талаптардың сипатын, сондай-ақ мемлекеттік баж төлеуге жататын салық заңнамасының нормасын дұрыс анықтайды. Егер көрсетілген мән-жай азаматтық істі қозғау сатысында назардан тыс қалса, бұл кемшілік дауды мәні бойынша шешу кезінде тиісті адамнан мемлекеттік бажды өндіріп алу жолымен жойылады; артық төленген мемлекеттік бажды соттар салық заңнамасының талаптарына сәйкес қайтарады. Сонымен бірге, жалпылау соттар талап арызды қабылдаған кезде мемлекеттік баждың дұрыс төленгенін әрдайым тексере бермейтінін көрсетті. Мәселен, Ақтөбе қаласының соты автокөлікті сатып алу-сату шартын жарамсыз деп тану туралы б.к. С. және т. б. талап арызын өндіріске қабылдады. Талап қою сомасы 7 500 000 теңгені құрайды. Талапкер мүліктік емес сипаттағы талап үшін 1 060 теңге сомасында мемлекеттік баж төледі. Басқа азаматтық іс бойынша Р., М. АҚ-ға және басқаларға автокөлікті сатып алу-сату шартын жарамсыз деп тану туралы талапкерлер мүліктік емес сипаттағы талаптар ретінде 1 135 теңге сомасында мемлекеттік баж төледі. Қарағанды қаласының № 2 Қазыбек би аудандық сотының аудандық соты талап арызды іс жүргізуге қабылдады. Осы соттың 2017 жылғы 31 мамырдағы шешімімен талапкерлерге талап қоюдан бас тартылды және олардан мемлекет кірісіне 9 555 теңге сомасында мемлекеттік баж (автомашина құны есебінен 2 170 000 теңге) өндірілді. Ал талап арыз мемлекеттік баждың толық төленбеуіне байланысты қайтарылуға жатады. АІЖК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 3) тармақшасына орай, егер талап арыз осы Кодекстің 148-бабының, 149-бабы 1-бөлігінің 1), 2), 3) және 5) тармақшаларының талаптарына сәйкес келмесе және істі сот талқылауына дайындау сатысында кемшіліктерді жою мүмкін будетстігі анықталса, судья талап арызды қайтарады. Мысалы, Ақмола облысының СМЭС 2017 жылғы 15 мамырдағы анықтамасымен М. және т. б. ААҚ акционерлерінің талап арызы. кепілге қою туралы келісімді жарамсыз деп тану туралы АІЖК-нің 104-бабы 1-бөлігінің 3) тармақшасына сәйкес қайтарылды, себебі талапкерлердің әрқайсысының мемлекеттік бажды төлегені туралы түбіртек талап қоюға қоса берілмейді. Салық кодексінің 533-бабының ережесіне сәйкес азаматтық сот ісін жүргізуде мемлекеттік баж төлеушілерге жеке және заңды тұлғалар жатады: талап қоюшы, талап қоюшы, арыз немесе шағым бастапқы берілген кезде. Мемлекеттік бажды жоғарыда аталмаған басқа тұлға төлеген жағдайда, төлем тапсырмасында (түбіртекте) төлеуші қандай іс-әрекет жасағаны және осы төлемді кімге жүргізгені көрсетілуге тиіс. Т. Ақмола облысы Бұланды аудандық сотына қарыз сомасын өндіріп алу туралы талап арызбен жүгінді, бұл ретте өтінішке к. төлеген мемлекеттік бажды төлеу туралы түбіртек қоса берілді.. НП-ның 4-тармағында көрсетілген тұлғалар шеңберіне кірмейтін түбіртекке төлем жасалған деректер жоқ. Сондықтан сот ұйғарымымен талап арыз қайтарылды.
Мемлекеттік бажды өндіріп алудың сот практикасы
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
