Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 408-бабына түсініктеме. Сот төрелігін немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның өміріне қол сұғу
1. Судьяның, алқабилердің, прокурордың, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның, қорғаушының, сарапшының, сот приставының, сот орындаушысының, сондай-ақ олардың жақындарының өміріне қол сұғу, егер бұл әрекет аталған адамдардың істерді немесе материалдарды сотта қарауына, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізуіне не үкімді, сот шешімін немесе өзге де сот актісін орындауына байланысты, көрсетілген адамдардың заңды қызметіне кедергі келтіру мақсатында немесе осындай қызметі үшін кек алу ниетімен жасалса, —
он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның сот төрелігін жүзеге асыратын немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін органдар мен адамдардың қалыпты қызметіне, сондай-ақ сот төрелігін жүзеге асыруға және сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізуге қатысатын адамдардың және олардың жақындарының өміріне қол сұғуынан көрінеді.
Қылмыстың объектісі соттың сот төрелігін жүзеге асыруы және сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын органдардың қалыпты қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде сот төрелігін немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның, сондай-ақ оның жақындарының өмірі танылады.
Осы қылмыстың жәбірленушілері судья, алқаби, прокурор, тергеуші, анықтаушы (оның ішінде ҚПК-нің 61-бабы тәртібімен), қорғаушы, сарапшы, сот приставы, сот орындаушысы, аталған адамдардың жақындары болуы мүмкін.
ҚПК-нің 7-бабының 42) тармағында судья сот билігін иеленуші; заңда белгіленген тәртіппен осы лауазымға тағайындалған немесе сайланған кәсіби судья (сот төрағасы, сот алқасының төрағасы, тиісті соттың судьясы) екендігі айтылған. ҚПК-нің 7-бабының 47) тармағына сәйкес, тергеу судьясы — сотқа дейінгі іс жүргізу барысында ҚПК-де көзделген өкілеттіктерді жүзеге асыратын бірінші сатыдағы соттың судьясы.
ҚПК-нің 7-бабының 3) тармағына сәйкес, алқаби — ҚПК-де белгіленген тәртіппен соттың қылмыстық істі қарауына қатысуға шақырылған және ант қабылдаған Қазақстан Республикасының азаматы. 2006 жылғы 16 қаңтардағы «Алқабилер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 4-бабында Қазақстан Республикасы азаматтарының алқабилерді іріктеу процесіне қатысуын қамтамасыз ету мақсатында жергілікті атқарушы органдар жыл сайын алдыңғы жылдың 1 желтоқсанына дейін алқабиге кандидаттарды іріктеп, алқабиге кандидаттардың бастапқы, бірыңғай және қосалқы тізімдерін жасайтыны атап көрсетілген.
«Прокурор» және «сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам» ұғымдары ҚК-нің 407-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты талдау кезінде егжей-тегжейлі қарастырылған.
ҚПК-нің 66-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қорғаушы — заңда белгіленген тәртіппен куәның, қорғалуға құқығы бар куәның, күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның, ақталған адамның құқықтары мен мүдделерін қорғауды жүзеге асыратын және оларға қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде заң көмегін көрсететін тұлға.
ҚПК-нің 79-бабының 1-бөлігіне сәйкес, сарапшы — арнаулы ғылыми білімі бар адам. Сараптама жүргізу тапсырылуы мүмкін адамға қойылатын өзге де талаптар ҚПК-нің 273-бабының 1-бөлігінде белгіленген.
2017 жылғы 10 ақпандағы «Сот-сараптама қызметі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 12) тармағына сәйкес, сот сарапшысы — іске мүдделі емес, арнаулы ғылыми білімі бар және заңда белгіленген өзге де талаптарға сәйкес келетін, сот сараптамасын жүргізу тапсырылған адам.
1997 жылғы 7 шілдедегі «Сот приставтары туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 1) тармағына сәйкес, сот приставы — мемлекеттік қызметте тұратын және осы Заңмен жүктелген міндеттерді орындайтын лауазымды адам. Сот приставтары бөлімшелерін Жоғарғы Соттың, жергілікті және басқа да соттардың қызметін ұйымдық және материалдық-техникалық қамтамасыз ету жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган Жоғарғы Сотта және облыстардағы, астанадағы және республикалық маңызы бар қалалардағы аумақтық бөлімшелерде (Соттар әкімшісі) құрады.
2010 жылғы 2 сәуірдегі «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 6) тармағына сәйкес, сот орындаушыларына мемлекеттік сот орындаушысы және жеке сот орындаушысы жатады. Олар атқарушылық құжаттарды мәжбүрлеп орындатуға бағытталған шараларды қабылдау жөніндегі заңмен жүктелген функцияларды орындайды және аталған Заңда көзделген ерекшеліктерді қоспағанда, тең құқықтар мен міндеттерге ие.
ҚПК-нің 7-бабының 11) тармағына сәйкес, жақын туыстар — ата-анасы, балалары, асырап алушылары (асырап алған ата-аналары), асырап алынғандары (асырап алған балалары), туған және туыстығы толық емес аға-інілері мен апа-сіңлілері, атасы, әжесі, немерелері.
ҚПК-нің 7-бабының 50) тармағына сәйкес, туыстар деп арғы атасы мен арғы әжесіне дейін ортақ ата-бабалары бар туыстық қатынастағы адамдар танылады.
Жәбірленушіге жақын адамдар қатарына жақын туыстарымен және туыстарымен қатар, онымен туыстық, жекжаттық қатынаста (жұбайының туыстары) болатын өзге де адамдар, сондай-ақ өмірі, денсаулығы мен амандығы қалыптасқан жеке қарым-қатынастарға байланысты жәбірленуші үшін қымбат екенін кінәлі адам анық білетін адамдар жатады. Бұл туралы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 6-тармағында көрсетілген. Аталған тармаққа сәйкес, ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағында көрсетілген «жақындар» терминіне ҚПК-нің 7-бабының 11) тармағында аталған жақын туыстар ғана емес, сонымен қатар қызметтік қызметін жүзеге асыратын не кәсіби немесе қоғамдық борышын орындайтын адам қадірлейтін басқа да адамдар жатады. Бұл ретте әрбір жағдайда кінәлі адамның олардың арасындағы жақын қарым-қатынастар туралы анық хабардар болғанын анықтау қажет.
Қарастырылып отырған қылмыстың объективтік жағы диспозицияда көрсетілген адамдардың өміріне қол сұғудан тұрады. Өмірге қол сұғу деп мыналар түсініледі:
Диспозицияда аталған адамды кез келген тәсілмен өлтіру. Бұл жағдайда қылмыс құрамы материалдық болып табылады, ол үшін әрекеттің, зардаптың және олардың арасындағы себепті байланыстың болуы міндетті. Қылмыс биологиялық өлім басталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі;
Диспозицияда аталған адамды өлтіруге оқталу. Бұл жағдайда өлімге тікелей бағытталған әрекет жасалады, алайда ол қылмыс субъектісіне байланысты емес мән-жайлар бойынша соңына дейін жеткізілмейді (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі).
Қылмыстық процесте сотқа дейінгі тергеп-тексеру қылмыстың мән-жайларын анықтауға және дәлелдемелік базаны қалыптастыруға арналған сотқа дейінгі іс жүргізу сатысы ретінде түсініледі.
ҚПК-нің 7-бабының 41) тармағына сәйкес, сотқа дейінгі іс жүргізу — сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап қылмыстық істі мәні бойынша қарау үшін прокурордың сотқа жіберуіне дейінгі не іс бойынша іс жүргізудің тоқтатылуына дейінгі іс бойынша іс жүргізу, сондай-ақ қылмыстық іс бойынша жеке айыптаушы мен қорғау тарапының материалдарды дайындауы.
Қарастырылып отырған қылмыс мынадай жағдайларға байланысты жасалады: 1) істерді немесе материалдарды сотта қарау; 2) сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізу; 3) үкімді, сот шешімін немесе өзге де сот актісін орындау.
Бұдан басқа, қылмыс жәбірленуші өз өкілеттіктеріне негізделген қызметті жүзеге асырып жатқан кезде де, сондай-ақ осындай қызметіне байланысты біраз уақыт өткеннен кейін де орын алуы мүмкін. Кәсіби қызметті жүзеге асыру мен жәбірленушінің өміріне қол сұғу арасындағы уақыт аралығы қылмысты саралауға әсер етпейді.
ҚК-нің 408-бабы бойынша жауаптылық бұл адамдар қызметтік міндеттерін орындауды тоқтатқан жағдайда да туындауы мүмкін. Мұндай жағдайда жәбірленушінің сот төрелігін жүзеге асыру жөніндегі бұрынғы қызметімен қылмыстық әрекеттің байланысын анықтау ерекше маңызды. Мысалы, адам істі қараудан шеттетуге ұмтылып, оның жақындарына қол сұғу арқылы ықпал етуге немесе қабылданған шешім үшін кек алуға тырысып, жәбірленушінің өміріне қол сұғады.
ҚК-нің 408-бабы бойынша жауаптылыққа тарту үшін істің қай сотта және қандай іс бойынша қаралғанының (бірінші сатыда, апелляциялық немесе кассациялық тәртіппен не алқабилердің қатысуымен) маңызы жоқ. Сондай-ақ қылмыстың жасалған орны да маңызды емес — сотта, үйде, қоғамдық орында, көшеде және т.б.
Өмірге қол сұғу жүзеге асырылатын қызмет заңды болуы тиіс, яғни заң нормаларына негізделіп, заң нормаларын орындау мақсатында және жәбірленушінің лауазымдық өкілеттіктеріне сәйкес жүзеге асырылуы қажет.
Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысын келтіру орынды. Аталған Қаулының 6-тармағында былай делінген: «ҚК-нің 99-бабы екінші бөлігінің 2) тармағы бойынша адам өлтіруді саралау кезінде жәбірленушінің қызметтік қызметін жүзеге асыруына не кәсіби немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты қандай заңды әрекеттері кінәліні оны немесе оның жақындарын өлтіруге итермелегенін анықтау қажет, өйткені мұндай саралаудың міндетті шарты кінәлінің дәл осы мән-жайларға байланысты аталған адамның өміріне қол сұғып отырғанын түсінуі болып табылады.
Бұл ретте қызметтік қызметті орындау деп адамның қызметтік міндеттерінің шеңберіне кіретін қызметті, ал қоғамдық борышты орындау деп кез келген азаматтардың өздеріне арнайы жүктелген қоғамдық міндеттерді орындауын, сондай-ақ қоғамның немесе жекелеген адамдардың мүддесі үшін жасалатын кез келген басқа әрекеттерді (мысалы, құқық бұзушылықтардың жолын кесу, дайындалып жатқан немесе жасалған қылмыстық құқық бұзушылық туралы хабарлау, куәлік айғақтарын беру және т.б.) түсіну қажет. Кәсіби борышты орындау деп адамның белгілі бір кәсіпке байланысты әрекеттер жасауы (мысалы, суретшінің нобайлар, портреттер, карикатуралар салуы) түсініледі. Жәбірленушіні өлтіру оның заңсыз қызметтік қызметіне байланысты жасалған жағдайларда, әрекетті ҚК-нің 99-бабы екінші бөлігінің 2) тармағы бойынша саралау жоққа шығарылады.
Жәбірленушінің қызметтік қызметін жүзеге асыруына, өзінің кәсіби немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты жасалған адам өлтіруді саралау үшін адам өлтірудің жәбірленуші жоғарыда аталған әрекеттерді орындап жатқан кезде немесе басқа уақытта жасалғанының маңызы жоқ».
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының бұл ұстанымы түсіндіріліп отырған бапты талдауға тікелей қатысты.
Заңсыз қызметіне байланысты өмірге қол сұғылған жағдайда жауаптылық істің мән-жайларын ескере отырып, сондай-ақ қажетті қорғаныс, қылмыс жасаған адамды ұстау кезінде зиян келтіру туралы нормаларды (ҚК-нің 32, 33-баптары) сақтай отырып туындайды.
Аталған жәбірленушілердің өміріне олардың қызметіне байланысты емес, жеке сипаттағы себептер бойынша қол сұғу жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы ҚК баптары бойынша сараланады.
Сот төрелігін немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның өміріне терроризм актісінің арнайы мақсаттарын көздемейтін жарылыс жасау, өрт қою немесе басқа да жалпыға қауіпті тәсілдер арқылы қол сұғылған жағдайда, кінәлі адамның әрекеті ҚК-нің 408-бабы бойынша саралануға тиіс (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 8 желтоқсандағы «Террористік және экстремистік қылмыстар туралы заңнаманы қолдану жөніндегі сот практикасының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 15-тармағының 4-абзацы). «Өмірге қол сұғу» термині ҚК-нің 255-бабының 4-бөлігінде, 177, 178, 380-1, 408-баптарында, 429-бабының 4-бөлігінде қолданылады және бірдей мағынаға ие.
Түсіндіріліп отырған ҚК бабының диспозициясында көрсетілген адамдардың, сондай-ақ олардың жақындарының өміріне қол сұғу жәбірленушіге өлім келтірілгеніне немесе ол кінәлінің еркінен тыс мән-жайлар бойынша туындамағанына қарамастан, ҚК-нің 408-бабы бойынша саралануға тиіс. Қылмыс құрамы конструкциясы бойынша келте құрам болып табылады. Қылмыс ҚК-нің 408-бабының диспозициясында көрсетілген адамның өміріне қол сұғу сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі, сондықтан мұндай әрекеттерді саралау кезінде ҚК-нің 24-бабына («Қылмысқа дайындалу және қылмысқа оқталу») сілтеме жасау талап етілмейді.
Субъективтік жағынан қарастырылып отырған қылмыс тікелей қасақаналықпен жасалады. Адам өлтіру кезінде кінәлі адам өз әрекеттерінің қоғамға қауіпті сипатын сезінеді, жәбірленушінің өлімінің болуы мүмкін екенін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және оның болуын тілейді.
Субъективтік жақтың міндетті белгісі қылмыстың мақсаты — жәбірленушінің заңды қызметіне кедергі келтіру болып табылады. Бұл мақсатқа жәбірленушіні өлтіру арқылы, сондай-ақ бір мезгілде процестің басқа да қатысушыларын қорқыту арқылы қол жеткізіледі.
Мотив — жәбірленушінің істерді немесе материалдарды сотта қарауына, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізуіне не үкімді, сот шешімін немесе өзге де сот актісін орындауына байланысты оның заңды қызметі үшін кек алу.
Заңда көрсетілген мақсат немесе мотив болмаған жағдайда, ҚК-нің 408-бабы бойынша жауаптылық жоққа шығарылады. Мұндай жағдайда қажетті белгілер болған кезде әрекет жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін немесе басқару тәртібіне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық көздейтін ҚК-нің тиісті баптары бойынша саралануы мүмкін.
Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
ҚК-нің 408-бабының ҚК-нің 380-1-бабынан айырмашылықтарын 380-1-бапқа берілген түсініктемеден қараңыз.
ҚК-нің 408-бабында көзделген әрекет аса ауыр қылмыстар санатына жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ІІМ қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
