Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 105-бабы. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамдардың, тергеу бөлімінің бастығының, анықтау органы бастығының, прокурордың өздерінің немесе өздері өкілдік ететін құқықтары мен мүдделерін қорғайтын адамдар берген әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне шағымдарды қарау тәртібі туралы түсініктеме
1. Өздерінің немесе өздері өкілдік ететін құқықтары мен мүдделерін қорғайтын адамдар сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамдардың әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне қатысты шағымдарды тергеу бөлімінің бастығына, анықтау органы бастығына, прокурорға немесе сотқа береді.
Өзінің әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) немесе шешімдеріне қатысты шағым келіп түскен сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам шағымды өзінің түсініктемелерімен бірге тергеу бөлімінің бастығына, анықтау органы бастығына дереу жіберуге міндетті.
Тергеу бөлімінің бастығының, анықтау органы бастығының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне қатысты шағымдар прокурорға беріледі. Өзінің әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) немесе шешімдеріне қатысты шағым келіп түскен тергеу бөлімінің бастығы немесе анықтау органы бастығы шағымды өзінің түсініктемелерімен бірге тиісті прокурорға дереу жіберуге міндетті.
Прокурордың әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне қатысты шағымдар жоғары тұрған прокурорға беріледі. Осы Кодекстің 106-бабында көрсетілген мәселелер бойынша шағымдар сотқа беріледі және осы бапта көзделген тәртіппен қаралады.
1-1. Шағымды қабылдаудан және тіркеуден бас тартуға жол берілмейді және бұл заңда белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады.
Тергеліп жатқан қылмыстық істің мәні бойынша өздерінің немесе өздері өкілдік ететін құқықтары мен мүдделерін қорғайтын адамның шағымы, сондай-ақ оған берілген жауап және шағымды қарау нәтижелері бойынша қабылданған шешім қылмыстық істің материалдарына қоса тіркеледі.
2. Прокурор, тергеу бөлімінің бастығы, анықтау органы бастығы шағымды алған кезден бастап жеті тәулік ішінде оны қарауға және қабылданған шешім туралы шағым берген адамды хабардар етуге міндетті. Ұстап алу, күдікті деп тану, күдіктінің іс-әрекетін саралау, лауазымынан шеттету кезінде заңның бұзылуына қатысты шағымдар оларды алған кезден бастап үш тәулік ішінде қаралуға жатады. Шағымды тексеру үшін қосымша материалдарды талап етіп алдыру немесе өзге де шаралар қабылдау қажет болатын айрықша жағдайларда шағым берген адамды бұл туралы хабардар ете отырып, шағымды он бес тәулікке дейінгі мерзімде қарауға жол беріледі.
3. Шағымды қарау нәтижесінде тергеу бөлімінің бастығы, анықтау органы бастығы прокурордың алдында шағым жасалған шешімнің күшін жою немесе оны өзгерту туралы өтінішхат беруге, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам үшін міндетті нұсқаулар беруге, анықтау органына тапсырмалар беруге құқылы.
Шағымды қарау нәтижесінде шағымды толық немесе ішінара қанағаттандыру туралы, шағым жасалған шешімнің күшін жою немесе оны өзгерту туралы не шағымды қанағаттандырудан бас тарту туралы шешім қабылдануы мүмкін.
Бұл ретте, егер бұрын қабылданған шешімді өзгерту шағым берген адамның немесе шағым оның мүддесінде берілген адамның жағдайын нашарлататын болса, мұндай шешімді өзгертуге болмайды.
4. Шағым берген адам шағым бойынша қабылданған шешім және оған одан әрі шағым жасау тәртібі туралы хабардар етілуге тиіс. Шағымды қанағаттандырудан бас тарту дәлелді болуға тиіс.
Ескерту. 105-бап Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 11 шілдедегі № 91-VI Заңымен жаңа редакцияда жазылған (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI Заңымен өзгерістер енгізілген (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз).
1. Түсіндіріліп отырған ҚПК-нің 105-бабы, оның атауынан көрініп тұрғандай, қылмыстық қудалау органдары лауазымды адамдарының, олардың басшыларының және прокурордың әрекеттері мен шешімдеріне шағым жасау тәртібін, сондай-ақ тиісті құқық қолданушыларға келіп түскен жағдайда шағымды мәні бойынша қарау үшін оның дереу тиісті орынға жіберілу кезектілігін реттейді. Мұндай шағымдар және қылмыстық-процестік заңның осы талабы оларды мәні бойынша қарау үшін дереу тиісті мекенжайға жіберілуге тиіс (ҚПК-нің 105-бабының 1-бөлігі). Бұл ретте ҚПК-нің 9-тарауында құқық субъектілігі реттелетін қылмыстық процестің барлық қатысушылары шағым беруге құқылы.
Шағымның өзі, шағымға берілген жауап және оны қарау нәтижесінде қабылданған шешім міндетті түрде қылмыстық іске қоса тіркелуге тиіс екендігі қағидаттық маңызға ие. Осылайша, қылмыстық іс бойынша жүргізілетін барлық жұмыстың сабақтастығы және оның материалдарының толықтығы қамтамасыз етіледі (ҚПК-нің 105-бабының 1-1-бөлігі).
Кез келген шағым, бұл ҚПК-нің 105-бабының 1-1-бөлігінің тікелей талабы, міндетті түрде қабылдануға және тіркелуге жатады. Керісінше жағдайда, шағымды қабылдаудан және тіркеуден бас тарту Қазақстан Республикасының «Прокуратура туралы» Заңының 27-бабы 1-тармағының 1) тармақшасы, ҚПК-нің 193-бабы 1-бөлігінің 20) тармағы бойынша прокурордың ұсынуының немесе ҚПК-нің 55-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша тергеу судьясының қылмыстық қудалау органының басшылығына қатысты жеке қаулысының нысанасы болуы мүмкін. Осы мәселеге байланысты сотқа дейінгі қылмыстық процестің қатысушылары аталған органдардың басшылығына жүгіне алады. Олар сондай-ақ осы мәселе бойынша қылмыстық қудалау органының басшылығына өтініш жасауға құқылы. Бұл жағдайда бұған кінәлі қылмыстық қудалау органының лауазымды адамына, егер оның әрекеттерінде қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын лауазымдық құқық бұзушылық белгілері болмаса, тәртіптік ықпал ету шаралары қолданылады.
2. ҚПК-нің 105-бабының 2-бөлігінің мағынасында сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында прокурорға шағым берілуі осы сатыда дәл прокурордың шағымды тексеру нәтижелері бойынша өзінің қаулыларымен анықтаушы мен тергеушінің заңсыз шешімдерінің күшін жоюға және олардың әрекеттерінің заңсыздығын тануға құқылы болуымен байланысты (ҚПК-нің 193-бабы 1-бөлігінің 10) тармағы, 2-бөлігінің 2) тармағы). Тергеу бөлімінің бастығы мен анықтау органы бастығына тергеуші мен анықтаушының заңсыз шешімдерінің күшін жою құқығы заңмен берілмеген. Олар мұны тек прокурорға шағым жасалған шешімдердің күшін жою немесе оларды өзгерту туралы өтінішхат беру арқылы ғана жүзеге асыра алады (ҚПК-нің 59, 62-баптары, 105-бабының 3-бөлігі). Шағым беруші өзінің шағымы төмен тұрған прокурор тарапынан қанағаттандырылмаған жағдайда ҚПК-нің 105-бабының 1-бөлігінде аталған жоғары тұрған прокурорға шағым жасауға құқылы. Жоғары тұрған прокурорлардың тізбесі ҚПК-нің 58-бабының 1-бөлігінде көрсетілген.
3. Лауазымды адам шағым жасалған әрекеттің жолын өзі кесуге немесе шағым жасалған шешімнің күшін жоюға құқылы (ҚПК-нің 105-бабының 3-бөлігі). Мысалы, тергеуші шағымда келтірілген уәждермен келісіп, өзі таңдаған бұлтартпау шарасының күшін жоя алады (қамауға алу, үйқамақ, кепілден басқа), айталық, елден кетпеу және тиісті мінез-құлық туралы қолхатты келу туралы міндеттемеге (бұлтартпау шарасы болып табылмайды) өзгерте алады; алдын ала тергеу жүргізуді қайта жалғастыра алады және т.б.
4. ҚПК-нің 105-бабының 2-бөлігі қылмыстық процестің қатысушысы берген шағымды прокурордың, тергеу бөлімінің бастығының, анықтау органы бастығының қарауы және қабылданған шешім туралы шағым берген адамға дәл сол мерзімде хабарлама жіберуі үшін үш мерзімді белгілейді: алынған кезден бастап жеті тәулік ішінде; алынған кезден бастап үш тәулік ішінде; он бес тәулікке дейінгі мерзімде.
Жеті тәулікке дейінгі мерзім жоғарыда аталған лауазымды адамдардың барлық шағымдарды міндетті түрде қарауы және оларға жауап беруі үшін жалпы мерзім болып табылады. Үш тәулікке дейінгі мерзім ұстап алу, күдікті деп тану, күдіктінің іс-әрекетін саралау, лауазымынан шеттету кезінде заңның бұзылуына қатысты шағымдарға қолданылады. Он бес тәулікке дейінгі мерзім өтініш берушінің уәждерін жүйелі әрі жан-жақты тексеруді немесе өзге де шаралар қабылдауды талап ететін айрықша мән-жайларға байланысты белгіленген. Аталған мерзім шағымды қарау мерзімін жеті тәуліктен және үш тәуліктен асыру қажеттілігі туындаған кезде де қолданылуы мүмкін.
Жалпы алғанда, келтірілген мерзімдер, егер оған негіздер болмаса, ұзартылмайды. Он бес тәулікке дейінгі мерзім ең жоғары мерзім болып табылады.
5. Прокурордың, қылмыстық қудалау органының басшысының, сондай-ақ соттың (ҚПК-нің 106-бабында көрсетілген мәселелер бойынша) шағымды қанағаттандырудан бас тарту немесе оны толық не ішінара қанағаттандыру туралы қаулысы дәлелді болуға және шағым берушінің назарына түсінікті, қолайлы нысанда жеткізілуге, сондай-ақ қылмыстық істің материалдарына қоса тіркелуге тиіс. Бұл ҚПК талаптарының күшіне сәйкес жүзеге асырылады, өйткені аталған құжат тергеп-тексерудің бір бөлігі болып табылады және қылмыстық процестің басқа сатыларында шағымға қатысты тиісті шаралар қабылдау, іс бойынша бүкіл іс жүргізудің және, атап айтқанда, дәлелдеу процесінің заңдылығы мен негізділігін бағалау үшін қажет (ҚПК-нің 105-бабының 3–4-бөліктері).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Қоғам қайраткері Марат Чекишұлы Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
