Қажетті қорғану шегінен асып кеткен жағдайда қылмыстық жауаптылықтан босату
🔷 1. Норманың жалпы сипаттамасы
ҚР ҚК-нің 66-бабы нақты қоғамдық қауіпті қол сұғушылық салдарынан туындаған қорқыныш, үрей немесе абыржу күйінде бола отырып, қажетті қорғану шегінен асып кеткен адамды қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігін көздейді.
📌 Бұл — қажетті қорғану шегінен асып кетудің жазаланатындығы туралы жалпы ережеден (ҚР ҚК 112-бабы) ерекше жағдай болып табылады және өткір стресс пен қауіп жағдайында әрекет еткен адамның мінез-құлқын бағалауда гуманистік көзқарасты білдіреді.
🔷 2. Қажетті қорғану және оның шектері ұғымы
🔹 ҚР ҚК-нің 112-бабына сәйкес, қажетті қорғану — бұл қол сұғушылықты тойтаруға бағытталған, оны тоқтату үшін қажетті және жеткілікті шаралар шегінен аспайтын әрекеттер.
🔹 Қорғану шегінен асып кету — бұл шабуыл сипатына айқын түрде сәйкес келмейтін зиян келтіру (мысалы, жұдырықпен ұру қаупі кезінде өлімге әкелетін жарақат салу).
🔷 3. ҚР ҚК-нің 66-бабын қолдану шарттары
Қылмыстық жауаптылықтан босату бір мезгілде үш шарт тобы сақталған жағдайда мүмкін болады:
✅ 1. Нақты қоғамдық қауіпті қол сұғушылықтың болуы
· яғни шабуылдаушының әрекеттері өмірге, денсаулыққа, бостандыққа немесе мүлікке нақты қауіп төндірген.
✅ 2. Қажетті қорғану шегінен асып кету фактісінің болуы
· яғни қорғанушы объективті түрде қажет болғаннан артық зиян келтірген.
✅ 3. Асып кету келесі себептерден туындаған болуы тиіс:
· қорқыныш;
· үрей;
· дәл осы қол сұғушылықтан туындаған абыржу.
📌 Бұл эмоциялық күйлер адамның жағдайды дұрыс бағалау және оңтайлы шешім қабылдау қабілетін шектейді. Мұндай жағдайда сот құрамның болмауына емес, ерекше жағдайларға байланысты тұлғаны жауаптылықтан босатуы мүмкін.
🔷 4. Сот практикасы
🔸 1-мысал (босату қолданылған):
Азаматша А. түнде пәтеріне ұрлық жасауға тырысқан адамды пышақпен жаралап, оның денсаулығына ауыр зиян келтірген. Сот әрекеттерді қауіпке сай емес деп танығанымен, олардың үрей мен дүрбелең жағдайында жасалғанын ескеріп, істі ҚР ҚК-нің 66-бабы бойынша тоқтатты.
🔸 2-мысал (босатудан бас тартылған):
Азамат Б. көршісімен ауызша жанжал кезінде оны металл құбырмен ұрған. Сот нақты қол сұғушылықтың болмағанын анықтап, қажетті қорғану жағдайын жоққа шығарды → жаза тағайындалды.
🔷 5. Өзара байланысты нормалар
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| ҚР ҚК 112-бабы | Қажетті қорғану |
| ҚР ҚК 113-бабы | Қылмыс жасаған адамды ұстау кезінде зиян келтіру |
| ҚР ҚК 65-бабы | Белсенді өкіну |
| ҚР ҚПК 11-бабы | Кінәсіздік презумпциясы қағидаты |
| ҚР ҚПК 35-бабы | Қылмыстық істі тоқтату (оның ішінде оңалтпайтын негіздер бойынша) |
📌 Егер сот ҚР ҚК-нің 66-бабы бойынша босатса, бұл оңалтпайтын негіз болып табылады: адам қылмыс жасаған деп танылады, бірақ қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
🔷 6. Халықаралық стандарттар
🔹 Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция (6-бап):→ айыпталушының психоэмоциялық жағдайын кінәсін бағалау кезінде ескеруді талап етеді.
🔹 Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (АСКХП):→ қылмыстық жауаптылықты дараландыру құқығын бекітеді.
🔹 ЕСПЧ практикасы:→ қажетті қорғануға қатысты істерде соттар қауіп контексі мен стресс жағдайындағы қорғанушының реакциясының маңыздылығын ерекше атап өтеді(Wasilewska and Kałucka v. Poland).
🔷 7. Қорытынды
ҚР ҚК-нің 66-бабы қылмыстық құқықты гуманизациялаудың маңызды элементі болып табылады және мыналарды қамтамасыз етеді:
· үрей мен қауіп жағдайында әрекет еткен тұлғаларды қорғау;· қылмыс құрамы формальды түрде болғанның өзінде жауаптылықтан босату мүмкіндігі;· соттың қорғанушының әрекетін жеке-жеке, жан-жақты талдауы.
🔹 Бұл норма әсіресе отбасылық зорлық-зомбылық, тонау, кенеттен жасалған көше шабуылдары туралы істерде өзекті, себебі азаматтың эмоциялық реакциясы шамадан тыс болуы мүмкін, алайда ол адамдық тұрғыдан түсінікті.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
