Жауапкерлердің талапты мойындауы кезінде талап қою мерзімін қалпына келтіру
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 2-бабына сәйкес азаматтар мен заңды тұлғалар өздерінің азаматтық құқықтарын өз еркімен және өз мүддесінде иеленеді әрі жүзеге асырады, сондай-ақ заң актілерінде өзгеше көзделмесе, олардан бас тарта алады. Олар шарт негізінде өз құқықтары мен міндеттерін белгілеуде және оның заңнамаға қайшы келмейтін кез келген талаптарын айқындауда ерікті.
Азаматтық заңнаманың аталған негізгі қағидаттарына сүйене отырып, егер мұраны қабылдаған өзге мұрагерлер мерзімді өткізіп алған тұлғаны мұрагерлер қатарына қосуға қарсы болмаса, талапты қанағаттандыру туралы сот шешімдері заңға қайшы келмейді.
Сонымен қатар, егер жауапкердің талапты мойындауы заңға қайшы келсе немесе басқа тұлғалардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін бұзса, сот мұндай мойындауды қабылдауға құқылы емес.
Айта кету керек, облыстық соттардың талдаулары мен сот істерін зерделеу нәтижесінде мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру туралы талаптар бойынша, әдетте, мұра құрамына жылжымайтын мүлік (тұрғын үйлер, пәтерлер, гараждар, саяжайлар) кіретіні анықталған, алайда соттар істе бар мұраны іс жүзінде қабылдағанын дәлелдейтін айғақтарды елемейді.
Жалпы ережелер
Нормативтік қаулының 1-тармағына сәйкес, мұрагерлік істер бойынша дауларды қарау кезінде соттар мұра ашылған күнгі қолданыста болған заңнаманы басшылыққа алуы тиіс.
Мұрагерлік қатынастарды реттеудің бұрынғы тәртібіне өзгерістер мен толықтырулар енгізетін жаңа заң оның күшіне енгізілгеннен кейін туындайтын құқықтар мен міндеттерге қолданылады.
Алдыңғы қорытындыда 1999 жылғы 1 шілдеден бастап, яғни Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) күшіне енгізілгеннен кейін мұраны қабылдаудың бұрынғы тәртібі өзгергені түсіндірілген.
1999 жылғы 1 шілдеге дейін қолданылған Қазақ КСР Азаматтық кодексінің 542-бабына сәйкес мұраны алу үшін мұрагер оны қабылдауы тиіс болатын.
Мұрагер мұраны іс жүзінде иеленуге немесе басқаруға кіріскенде не мұраны қабылдау туралы мұра ашылған жердегі мемлекеттік нотариалдық кеңсеге өтініш берген кезде мұраны қабылдады деп танылған.
Аталған әрекеттер мұра ашылған күннен бастап алты ай ішінде жасалуы тиіс еді.
1999 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) күшіне енгеннен кейін мұраны қабылдау қағидалары едәуір өзгеріп, «мұраны қабылдау презумпциясы» енгізілді. Яғни мұрагер мұрадан бас тартпаған, мұрагерлік құқығынан айырылмаған немесе өсиет жарамсыз деп танылмаған жағдайда, мұра ашылған сәттен бастап мұраға құқық алады.
2007 жылғы 3 ақпаннан бастап 2007 жылғы 12 қаңтардағы заңмен мұраны қабылдаудың бұрынғы тәртібі қайта енгізілді.
Кейбір жағдайларда соттар істі қарау кезінде мұра ашылған күнгі заңнаманы басшылыққа алу қажеттігін ескермейді.
Ақтөбе облысы Мұғалжар аудандық сотының 2024 жылғы 16 мамырдағы шешімімен Г.В.В.-ның Кандыағаш қаласы әкімінің аппаратына қарсы мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру және оны мұраны қабылдады деп тану туралы талабы қанағаттандырылған.
Іс материалдары бойынша мұра қалдырушы 2000 жылғы 13 желтоқсанда қайтыс болған, яғни мұраны қабылдау презумпциясы қолданылған кезеңде. Алайда нотариус мұраны қабылдау мерзімі өткізіп алынған деген негізбен куәлік беруден бас тартқан.
Мұндай қателіктер жүйелі сипатқа ие. Нотариустардың заңды білмеуі азаматтардың негізсіз сотқа жүгінуіне әкеледі, ал соттар нотариустардың заңсыз әрекеттеріне тосқауыл қоймай, азаматтардың құқықтарының бұзылуына жол береді.
Соттар мұрагерлер шеңбері де мұра ашылған кездегі заңнамаға сәйкес айқындалатынын ескеруі тиіс. Қазақ КСР АК кезінде үш кезек болса, 1999 жылдан бастап алты кезек енгізілді, ал 2007 жылдан бастап қайта өзгертілді.
1999–2007 жылдар аралығында мұрагерлік трансмиссия институты болмаған, ал 2007 жылдан бастап өкілдік құқығы бойынша мұрагерлік ережелері өзгертілді.
Осылайша, әртүрлі кезеңдердегі құқықтық реттеудің айырмашылығына байланысты соттар мұра ашылған сәттегі нормаларды қолдануы тиіс.
Соттылық
Азаматтық процестік кодекске сәйкес мұрагерлік құқықтық қатынастардан туындайтын істердің соттылығы белгіленген.
АПК-нің 31-бабы 3-бөлігіне сәйкес келесі істер ерекше соттылыққа жатады:
лайықсыз мұрагер деп тану;
мұраны иесіз деп тану;
мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру;
мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту.
Бұл істер мұра ашылған жер бойынша қаралады.
АК-нің 1043-бабына сәйкес мұра ашылған жер – мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері, ал ол белгісіз болса – мүліктің орналасқан жері.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
