Мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй алу үшін кезекте тұрған қандастар, жетім балалар және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар, толық емес отбасылар, «Алтын алқа», «Күміс алқа» төсбелгілерімен, «Батыр ана» атағымен, сондай-ақ I және II дәрежелі «Ана даңқы» ордендерімен марапатталған көпбалалы аналар, көпбалалы отбасылар тұрғын үй кезегінен шығарылуға жатпайды

Даулардың осы санаты Тұрғын үй қатынастары туралы заңның 10-тарауымен, атап айтқанда, Заңның 73-бабымен реттеледі. Аталған бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтығын алған, Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын өңірлерге қоныстандыру тәртібімен келген қандастар, жетім балалар және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар, толық емес отбасылар, «Алтын алқа» немесе «Күміс алқа» төсбелгілерімен марапатталған не бұрын «Батыр ана» атағын алған көпбалалы аналар, сондай-ақ I және II дәрежелі «Ана даңқы» ордендерімен марапатталған аналар, көпбалалы отбасылар осы Заңда белгіленген тәртіппен тұрғын үйге мұқтаж деп танылып, есепке қойылған жағдайда, тұрғын үй алғанға дейін тұрғын үй есебінен шығарылуға жатпайды.

Мемлекет өзіне алған міндеттемелерді орындау және тұрғын үй беру түріндегі әлеуметтік қолдау шараларын көрсету азаматтың Қазақстан Республикасының аумағы шегінде тұрғылықты жерін таңдау құқығын жүзеге асыруына байланысты болмауға тиіс.

Анықтама ретінде: Алматы қаласының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының 2022 жылғы 19 сәуірдегі шешімімен Т.-ның МКК-ға қойған талап арызы қанағаттандырылды: тұрғын үйге мұқтаж ретінде есепте тұрған және «жетім балалар» санаты бойынша отбасы құрамы бір адам ретінде есепке қойылған Т.-ны тұрғын үйге мұқтаждар есебінен шығару заңсыз деп танылды; МКК-ға заңды күшіне енген күннен бастап бір ай мерзім ішінде анықталған бұзушылықты толық көлемде жою және бұл туралы сотқа хабарлау міндеті жүктелді (№ 7594-22-00-4/514 іс).

Әкімнің 2013 жылғы 14 маусымдағы шешімімен Р.-ның Т.-ға қорғаншы болып тағайындалғаны анықталды.

Алматы қаласы әкімдігі жанындағы тұрғын үй комиссиясының 2013 жылғы 10 қыркүйектегі шешімімен Т. коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үй беруге мұқтаждар есебіне «жетім балалар» санаты бойынша қойылған.

2022 жылғы 17 қаңтарда Т.-ның атына жауапкердің 2021 жылғы 28 желтоқсандағы № И-6804 хатымен оны тұрғын үйге мұқтаждар есебінен шығару туралы хабарлама келіп түскен.

2022 жылғы 25 қаңтарда Т. көрсетілген шешіммен келіспейтінін білдіріп, жауапкерге жүгінген. 2022 жылғы 9 ақпанда жауапкер басшысының орынбасары жазбаша түрде бас тарту берген.

Т. сотқа талап арызбен жүгініп, өзінің «жетім балалар» санаты бойынша есепке қойылғанын және тұрғын үйге мұқтаж деп танылғанын, алайда жауапкердің қызметкерлері оған тиісті тәртіпті түсіндірместен, оны тұрғын үй кезегінен заңсыз шығарғанын, осылайша оның құқықтарын бұзғанын негіздеген.

Жауапкер талап арызға берген пікірінде талапты қанағаттандырудан бас тартуды сұрап, түгендеу нәтижелері бойынша талап қоюшының 2021 жылғы 8 қыркүйектен бастап Алматы облысы, Алакөл ауданы, Үшарал ауылында тұрғылықты жері бойынша тіркелгені анықталғанын көрсеткен.

Бірінші сатыдағы сот талап қоюшының талаптарын қанағаттандыра отырып, оның 14 жасынан бастап ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала болғанын, 2013 жылғы 14 маусымнан бастап Р. қорғаншысының қамқорлығында болғанын, сондай-ақ белгіленген тәртіппен «жетім балалар» санаты бойынша тұрғын үй кезегіне қойылғанын негізге алған. Қазақстан Республикасының аумағында оның атына тұрғын үйге меншік құқығы тіркелмеген, бұл EGOV жүйесінен алынған анықтамалармен расталады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 8 маусымдағы қаулысымен ратификацияланған Бала құқықтары туралы конвенцияның (Нью-Йорк, 1989 жылғы 20 қараша) 3-бабының 2-тармағына сәйкес қатысушы мемлекеттер баланың ата-аналарының, қамқоршыларының немесе заң бойынша оған жауапты басқа да адамдардың құқықтары мен міндеттерін ескере отырып, оның әл-ауқаты үшін қажетті қорғау мен қамқорлықты қамтамасыз етуге міндеттенеді және осы мақсатта барлық тиісті заңнамалық және әкімшілік шараларды қабылдайды.

Аталған Конвенцияның 20-бабының 1-тармағына сәйкес өзінің отбасылық ортасынан уақытша немесе тұрақты түрде айырылған не өзінің ең үздік мүдделеріне сәйкес осындай ортада қала алмайтын бала мемлекеттің ерекше қорғауы мен көмегін алуға құқылы.

Заңның 68-бабы 1-тармағының 6) тармақшасына сәйкес халықтың әлеуметтік осал топтарына кәмелетке толғанға дейін ата-анасынан айырылған, жиырма тоғыз жасқа толмаған жетім балалар жатады.

Бұдан бөлек, Заңның 73-бабының 1-тармағында жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар тұрғын үй есебінен шығарылмайтыны көзделген.

Осылайша, соттың пікірінше, Алматы қаласынан Алматы облысына көшу талап қоюшыны ата-анасының қамқорлығынсыз қалған тұлға ретінде тұрғын үймен қамтамасыз ету құқығынан айыруға негіз бола алмайды. Жауапкер талап қоюшының аталған санат бойынша тұрғын үй алуға іске асырылмаған құқығының бар екенін растай отырып, оны тұрғын үй кезегінен негізсіз шығарған.

Тұрғын үй беру үшін негіздердің жойылуына байланысты мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйге мұқтаж адамдарды есептен шығаруға қатысты тағы бір мысал

Анықтама ретінде: Алматы қаласының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының 2021 жылғы 12 қазандағы шешімімен, Алматы қалалық сотының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының 2022 жылғы 28 ақпандағы қаулысымен өзгеріссіз қалдырылған, А.-ның талап арызы қанағаттандырылды. Алматы қаласының коммуналдық тұрғын үй қорынан «Көпбалалы отбасылар» санаты бойынша тұрғын үйге мұқтаж ретінде есепке қоюдан бас тарту жөніндегі МКК-ның әрекеттері заңсыз деп танылды; МКК-ға А.Е.-нің құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуын сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап 15 күн ішінде жою міндеті жүктелді (№ 7594-21-00-4/631 іс).

А.-ның 1986 жылдан бастап Алматы қаласында тұратыны және осы жерде тұрақты тіркеуі бар екені анықталды. Ол заңды некеде тұрады және төрт кәмелетке толмаған баласы бар. 2020 жылғы 1 маусымнан бастап талап қоюшының отбасына «көпбалалы отбасы» мәртебесі берілген.

Өзінің тұрғын үйінің болмауына байланысты талап қоюшы Алматы қаласының коммуналдық тұрғын үй қорынан «Көпбалалы отбасылар» санаты бойынша тұрғын үйге мұқтаж ретінде есепке қою туралы жауапкерге жүгінген.

Алайда жауапкер талап қоюшыны есепке қоюдан бас тартқан. Бас тартудың себебі ретінде талап қоюшының 2019 жылы Алматы облысында тіркелгені, бұл оның Алматы қаласында үш жылдан аз уақыт тұрғанын көрсететіні келтірілген.

Талап қоюшының бас тарту себептерін түсіндіру туралы өтінішіне жауап ретінде Алматы қаласында тұрақты тұру мерзімінің үзілгеніне сілтеме жасалған жауап берілген. Құқықтық негіз ретінде Тұрғын үй қатынастары туралы заңның 67-бабының 1-тармағы көрсетілген.

Заңның 67, 69 және 72-баптарында коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үй осы елді мекенде тұрақты тұратын, тұрғын үйге мұқтаж Қазақстан Республикасының азаматтарына пайдалануға берілетіні көзделген.

Сот талап арызды қанағаттандыра отырып, талап қоюшының жауапкерге жүгінгенге дейін туған кезінен бастап отыз жылдан астам уақыт бойы Алматы қаласында тұрақты тұрғанын, көпбалалы ана екенін және жеке тұрғын үйінің жоқ екенін көрсеткен. Аталған мән-жайлар талап қоюшыны коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үй беруге мұқтаж ретінде есепке қойылуға жататын азаматтар санатына жатқызуға негіз болған.

Талап қоюшының Алматы қаласының аумағында тұрақты тұру мерзімінің үзілгені туралы жауапкердің уәждерін сот негізсіз деп таныды. Азаматтық кодекстің 16-бабының 1-тармағына сәйкес азаматтың тұрғылықты жері азамат тұрақты немесе негізінен тұратын елді мекен болып танылады. Тұрғын үй қатынастары туралы заңнамада үміткердің елді мекенде кемінде үш жыл тұрақты тұруы туралы ғана талап қойылған.

Осылайша, сот талап қоюшының Алматы қаласының аумағында кемінде үш жыл тұрақты тұрған фактісін анықтады, бұл оған Алматы қаласының коммуналдық тұрғын үй қорынан «Көпбалалы отбасылар» санаты бойынша тұрғын үйге мұқтаж ретінде есепке тұруға сөзсіз мүмкіндік береді, бұл Заңның 73-бабында көзделген.

ЖАО-ға қойылған талаптар бойынша ҚР ЖС ӘСК практикасының мысалдары

1) Б.-ның Басқарманың 2020 жылғы 24 қарашадағы бұйрығын оның тұрғын үй алуға мұқтаждар кезегінен шығарылуына қатысты бөлігінде даулау туралы талап қоюы бойынша сот жауапкердің уәждерін бағалай отырып, санатты өзгерту туралы бөлек ресімделген өтініштің берілмеуі (осы жағдайда «оралмандар» санатынан «мүгедектер» санатына ауысу) талап қоюшыны тұрғын үй алу құқығынан айыруға және оны тұрғын үй алуға мұқтаждар кезегінен шығаруға негіз бола алмайтынын көрсетті (№ 6001-21-00-6ап/82 іс);

2) А.-ның Басқарманың 2021 жылғы 2 қыркүйектегі «бюджеттік ұйымдардың қызметкерлері» санаты бойынша кезекке қоюдан бас тартуын даулау туралы талап қоюы бойынша сот 2022 жылғы 7 маусымда жауапкердің назарын мынадай мән-жайларға аударды (№ 6001-22-00-6ап/92 іс).

«Астана қаласының Тұрғын үй және тұрғын үй инспекциясы басқармасы» мемлекеттік мекемесі туралы ереженің 14-тармағының 1) тармақшасында Басқарманың құқықтары, оның ішінде Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй беруге үміткер азаматтардан қажетті құжаттарды сұрату, сондай-ақ ұсынылған құжаттардың дұрыстығын тексеру; Басқармаға жүктелген міндеттерді орындау үшін мемлекеттік органдардан, меншік нысанына қарамастан өзге де ұйымдар мен кәсіпорындардан және жеке тұлғалардан қажетті ақпаратты сұрату құқығы көзделген.

Осылайша, Ережеде көзделген құқықтарды іске асыра отырып, Басқарма республикалық маңызы бар қалаларда, астанада кемінде үш жыл тұру фактісін тексеру кезінде еңбек кітапшасынан алынған үзінділерді, зейнетақы шотынан алынған үзінділерді тексере алады, ал қажет болған жағдайда нақтылау үшін қажетті деректерді меншік нысанына қарамастан мемлекеттік органдар мен ұйымдардан сұратуға, сондай-ақ оларды «электрондық үкімет» шлюзі арқылы тиісті мемлекеттік ақпараттық жүйелерден алуға мүмкіндігі бар.

Сонымен қатар, АК-нің 16-бабының 1-тармағына сәйкес тұрғылықты жері азамат тұрақты немесе негізінен тұратын елді мекен болып танылады. Осы нормадан тұрғылықты жерді анықтау кезінде тіркеу емес, дәл нақты тұру фактісі негізгі мән-жай болып табылатыны туындайды.

3) Л.-ның Басқарманың 2021 жылғы 28 маусымдағы «көпбалалы отбасылар» санаты бойынша есепке қоюдан бас тартуын даулау туралы талап қоюы бойынша сот алқасы қабылданған сот актілерін күшінде қалдыра отырып, заңнамада «тұруға жарамды тұрғын үй» ұғымының нақты анықтамасы болмағандықтан, соттардың Тұрғын үй қатынастары туралы заңның 75-бабының 1-тармағын дұрыс қолданғанын атап өтті. Аталған нормаға сәйкес тұрғын үйдің пайдалы алаңының нормативі бір адамға кемінде он бес шаршы метр және он сегіз шаршы метрден аспауға тиіс (№ 6001-22-00-6ап/10 іс).

Аталған іс бойынша жауапкер Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 26 маусымдағы № 856 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйге немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үйге мұқтаж азаматтарды есепке қою қағидаларының 8-тармағының 6) тармақшасына сілтеме жасай отырып, өз уәждерін талап қоюшының санитариялық-эпидемиологиялық қорытынды ұсынбағанымен негіздеген.

Осы уәждерді негізсіз деп тани отырып, сот алқасы талап қоюшының тұрғын үйге мұқтаждар есебіне «көпбалалы отбасы» санаты бойынша тұрғын үйге меншік құқығының болмауына байланысты қойылу туралы өтініш бергенін, ал қолда бар тұрғын үйдің санитариялық-эпидемиологиялық талаптарға сәйкес келмеуіне байланысты емес екенін көрсетті. Осыған байланысты санитариялық-эпидемиологиялық зерттеп-қарау қорытындысын ұсыну туралы Қағидалардың ережесі тараптардың құқықтық қатынастарына қолданылмайды.

Тағы бір мысал

2023 жылғы 19 шілдедегі мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының шешімімен С.-ның әкімге, мемлекеттік мекемеге МТҚ-дан тұрғын үй алу кезегіндегі санатты өзгертуге мәжбүрлеу туралы талап қоюы қанағаттандырылды (№ 3594-23-00-4/644 іс).

Жауапкерлерге С.-ның МТҚ-дан тұрғын үйге мұқтаждар кезегіндегі санатын «толық емес отбасылар» санатынан «жетім балалар және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған, жиырма тоғыз жасқа толмаған, кәмелетке толғанға дейін ата-анасынан айырылған балалар» санатына 2014 жылғы 8 шілдеден бастап есепке қойылған күннен бастап, осы сот шешімі заңды күшіне енген күннен бастап бір ай ішінде өзгерту міндеті жүктелді.

Анықтама ретінде: Талап қоюшының талаптарын қанағаттандыра отырып, сот Тұрғын үй қатынастары туралы заңның 67, 68, 69, 71, 74-баптарының талаптарын (талап қоюшыны мұқтаждар есебіне қойған кезде қолданыста болған редакцияда) негізге алып, С.В.-ның МТҚ-дан тұрғын үйге мұқтаждар есебіне қойылған кезде балалар үйінің түлегі болғаны және осыған байланысты «жетім балалар» санаты бойынша кезекке қойылуға тиіс болғаны анықталғанын көрсетті.

Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 22 желтоқсандағы № 1882 «Жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар қатарындағы білім беру ұйымдарының түлектерін жұмысқа орналастыру және тұрғын үймен қамтамасыз ету туралы» қаулысына сәйкес (талап қоюшы балалар үйін бітірген кезде қолданыста болған) облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдеріне жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар қатарындағы білім беру ұйымдарының түлектерін жұмысқа орналастыру және тұрғын үймен қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдау міндеті жүктелген.

Алайда ЖАО мұндай шараларды қабылдамаған, бұл, өз кезегінде, талап қоюшыны тиісті санат бойынша мұқтаждар есебіне қою бөлігінде жоғарыда аталған Үкімет қаулысының талаптарының ЖАО тарапынан орындалмағанын көрсетеді және оның құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуына алып келген.

Сот балалар үйі әкімшілігінің – талап қоюшының қорғаншысының оны коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үй беруге мұқтаж ретінде есепке қою жөнінде уақтылы шаралар қабылдамағанын, оны есепке қою үшін әкімдікке құжаттар ұсынбағанын, ал әкімдіктің өзіне бағынысты мемлекеттік органдардың жұмысын бақыламағанын және оны есепке қоймағанын анықтап, осылайша оның құқықтары мен заңды мүдделерін бұзған.

Мемлекеттік мекеме әкімшілігінің С.-ның МТҚ-дан тұрғын үй немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үй беруге мұқтаж екені туралы тиісті құжаттарды ЖАО-ға ұсынбауынан көрінген әрекетсіздігінің нәтижесінде талап қоюшы «жетім балалар» санаты бойынша мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй беру кезегіне қойылу құқығынан айырылған. Бұл мемлекеттік органдардың құрылымдық бөлімшелері арасында тиісті өзара іс-қимылдың толық болмағанын, сондай-ақ олардың толық әрекетсіздігін көрсетеді.

Бұл ретте сот С.-ның оны есепке қоймау және «жетім балалар» санаты бойынша тұрғын үй алу кезегіне енгізбеу жағдайында кінәсі бар деп таппады, өйткені қорғаншы міндеттеріне қарамастан, балалар үйі оны МТҚ-дан тұрғын үй алу кезегіне уақтылы қоймаған және бұл мәселе бойынша тиісті өтінішпен жүгінбеген.

Бастапқыда С.В. 2014 жылы тұрғын үй алуға мұқтаждар есебіне қою мәселесі бойынша әкімдікке өзі жүгінген.

Талап қоюшы өтініш берген кезде қолданыста болған Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 26 маусымдағы № 856 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйге немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үйге мұқтаж азаматтарды есепке қою қағидаларының 12-тармағына, сондай-ақ Заңның 71-бабының 5-тармағына сәйкес ЖАО коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үйге мұқтаж ретінде есепте тұрған Қазақстан Республикасы азаматтарының кезек тізімдерін түгендеуді жүргізуге міндетті.

С.-ға қатысты жағдайда ЖАО тұрғын үй комиссиясы оның 2014 жылғы 8 шілдедегі тұрғын үй беру туралы өтінішін қарап, өтініш берушінің халықтың әлеуметтік осал топтарының қай санатына жататынын анықтамаған және оны МТҚ-дан тұрғын үйге мұқтаждар есебіне «жетім балалар» санаты бойынша қою мәселесін шешпеген. Бұл, өз кезегінде, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 22 желтоқсандағы № 1882 қаулысының талаптарының орындалмағанын көрсетеді.

Соттың аталған тұжырымдарымен облыстық соттың ӘСК келісті және бірінші сатыдағы соттың шешімін өзгеріссіз қалдырды.

Сот актілеріне кассациялық тәртіппен шағым берілген жоқ.

Сот шешімі заңды күшіне енгеннен кейін ол С.-ның МТҚ-дан тұрғын үйге мұқтаждар кезегіндегі санатын «толық емес отбасылар» санатынан «жетім балалар және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған, жиырма тоғыз жасқа толмаған, кәмелетке толғанға дейін ата-анасынан айырылған балалар» санатына 2014 жылғы 8 шілдеден бастап есепке қойылған күннен бастап өзгерту арқылы орындалды.

АППК-нің 14-бабына сәйкес әкімшілік органға, лауазымды адамға әкімшілік рәсімге қатысушының құқығын іске асырудан бас тартуға, оны шектеуге, тоқтатуға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленбеген талаптарды сақтау мақсатында оған міндет жүктеуге тыйым салынады.

Анықтама ретінде: 2022 жылғы 13 қазандағы СМАӘС шешімімен, 2023 жылғы 31 қаңтардағы апелляциялық сатының қаулысымен өзгеріссіз қалдырылған, К.-ның Басқармаға коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үй алуға мұқтаждар кезегіне қоюға мәжбүрлеу туралы талап қоюы қанағаттандырылды.

2009 жылғы 15 мамырдан бастап талап қоюшы коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үй алуға мұқтаждар кезегінде «бюджеттік ұйым қызметкерлері» санаты бойынша тұр. Мүгедектігі туралы анықтамаға сәйкес талап қоюшыға бірінші топтағы мүгедектік белгіленген.

2022 жылғы 19 шілдеде талап қоюшы Басқармаға оны «мүгедектер» санаты бойынша есепке қою туралы өтінішпен жүгінді.

2022 жылғы 5 тамызда Басқарма жауап беріп, талап қоюшыны мүгедектік белгіленген кезден бастап тұрғын үй алуға мұқтаждар кезегіне есепке қоюдан бас тартты және өтініш берген жағдайда оны кезектің соңына, яғни өтініш берген күннен бастап есепке қоятынын хабарлады.

К. сотқа талап арызбен жүгініп, 12 жылдан астам уақыт бойы, 2009 жылдан 2022 жылға дейін бюджеттік ұйым қызметкері ретінде тұрғын үй кезегінде тұрғанын, 2018 жылы оған бірінші топтағы мүгедектік белгіленгенін көрсетті. Жауапкердің оны бюджеттік ұйым қызметкерлері кезегінен шығарып, мүгедектік санаты бойынша кезекке талап қоюшы жүгінген күннен бастап қою туралы ұстанымын заңсыз деп санайтынын негіздеді.

Талап қоюшының талаптарын қанағаттандыра отырып, сот жауапкердің талап қоюшыны мүгедектік белгіленген кезден бастап тұрғын үй алуға мұқтаждар кезегіне есепке қоюдан заңсыз бас тартқанын негізге алды.

Талап қоюшының жазбаша нысанда өтінішпен жүгінуі және бірінші топтағы мүгедектігі туралы анықтаманы ұсынуы Басқарма үшін талап қоюшыны тұрғын үй алу үшін МТҚ есебіне қоюға қосымша негіз болып табылады.

Заңның 69-бабына сәйкес осы елді мекенде коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үйді тұрақты пайдалануға берілген тұрғын үйі жоқ Қазақстан Республикасының азаматтары, егер есепке қойылған кезде және коммуналдық тұрғын үй қорынан немесе мемлекеттік кәсіпорынның тұрғын үй қорынан тұрғын үй берілген кезде Қазақстан Республикасының аумағында меншік құқығында тұрғын үйі болмаса; есепке қойылған кезде және мемлекеттік мекеменің тұрғын үй қорынан тұрғын үй берілген кезде осы елді мекенде меншік құқығында тұрғын үйі болмаса; сатып алу құқығынсыз берілген жалдау тұрғын үйі болмаса, мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйге мұқтаж деп танылады.

Заңның 68-бабына сәйкес халықтың әлеуметтік осал топтарына бірінші және екінші топтағы мүгедектігі бар адамдар жатады.

Осылайша, сот А.К.-ның МТҚ-дан тұрғын үй алуға құқығы бар тұлға екенін, мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй алуға құқығы бар халықтың әлеуметтік осал топтарына жататынын анықтады. Осы жағдайда Заңның 73-бабында көзделген талап қоюшыны МТҚ-дан тұрғын үйге немесе ЖАО жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үйге мұқтаждар есебінен шығаруға негіздер болмаған.

2023 жылғы 26 қазандағы кассациялық алқаның қаулысымен жергілікті соттардың сот актілері күшінде қалдырылды (№ 6001-23-00-6ап/642 іс).

Татуластыру рәсімдері

АППК жария-құқықтық қатынастардан туындайтын даулар бойынша татуластыру рәсімдерін жүргізу мүмкіндігін көздейді, сонымен қатар тараптардың татуласуына жауапкерде әкімшілік қалау болған жағдайда жол беріледі. Заңнаманың мұндай ережесі азаматтың, заңды тұлғаның бұзылған құқықтарын жою дауланып отырған актіні жою, мемлекеттік органның немесе лауазымды адамның қандай да бір әрекетті тоқтатуы арқылы мүмкін болуына байланысты негізді болып табылады.

Тараптар өзара жол беру негізінде сот шешім шығару үшін кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін әкімшілік процестің барлық сатыларында (кезеңдерінде) татуласу туралы келісім, медиация туралы келісім немесе партисипативтік рәсім тәртібімен дауды реттеу туралы келісім жасасу арқылы әкімшілік істі толық немесе ішінара аяқтай алады.

Соттың тараптарды татуластыру жөнінде шаралар қабылдауы және процестің барлық сатыларында дауды реттеуге жәрдемдесуі әкімшілік сот ісін жүргізудің міндеттерінен туындайды. Тараптардың талаптарына қатысты бейтарап ұстанымда бола отырып, сот тараптарға татуластыру рәсімдерін жүргізу құқығын және мұндай келісімдерді жасасудың құқықтық салдарын түсіндіреді.

Сонымен бірге әкімшілік сот ісін жүргізу шеңберінде АППК қағидаттарын (соттың белсенді рөлі, әділдік, мөлшерлестік), процестік мәжбүрлеу шараларын (ақшалай өндіріп алу) және татуластыру рәсімдерін қолдану осы санаттағы істерді қараудың сапасын едәуір арттырды.

Мәселен, соттың белсенді рөлі қағидатын іске асыру дауды сот арқылы шешуге немесе дауды бейбіт жолмен реттеуге не істі қараудың перспективаларын түсіндіруге байланысты талап арызды кері қайтарып алуға ықпал етеді. Мысалы, жауапкер дауланып отырған актіні өзі жояды немесе соның нәтижесінде дау мәні жойылатын әрекеттерді жүзеге асырады.

Соттылық

Тұрғын үй құқықтық қатынастарынан туындайтын даулар бойынша істерді қарау кезінде дауды шешу үшін соттылық қағидаларын сақтау, талап қоюға талап ету құқығы бар тұлғалардың жүгінуі, талап қою нысанасын дұрыс айқындау ерекше маңызға ие.

Соттылық АППК-нің 102, 103 және 106-баптарының қағидалары бойынша айқындалады. Талап қоюшының арызы бойынша мамандандырылған аудандық және оған теңестірілген әкімшілік соттың соттылығына жатқызылған істер талап қоюшының тұрғылықты жері бойынша сотта қаралуы мүмкін, бұған республикалық маңызы бар қалалар мен астана, облыс орталықтары шегінде орналасқан мамандандырылған аудандық және оған теңестірілген әкімшілік соттардың соттылығына жататын істер кірмейді.

АППК-нің 103-бабына сәйкес әскери соттар Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының әскери қызметшілерінің, әскери жиындардан өтіп жатқан азаматтардың талап қоюлары бойынша әкімшілік істерді, егер жауапкерлер әскери басқару органдары, әскери бөлім болып табылса, басқа мамандандырылған соттардың соттылығына жататын істерді қоспағанда, қарайды.

Егер тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің аумағында әскери сот құрылмаған болса, оның соттылығына жататын әкімшілік істер осы Кодексте белгіленген тәртіппен мамандандырылған аудандық және оған теңестірілген әкімшілік соттарда қаралады.

Талдау көрсеткендей, соттарға келіп түскен талап қоюлардың басым бөлігі соттылық қағидаларын сақтай отырып қабылданған және соттар үшін қандай да бір қиындықтар туғызбайды.

Сонымен бірге өңірде әскери сот болған жағдайда ЕЖВ тағайындау туралы талап қоюлар бойынша істердің соттылығын дұрыс айқындауға қатысты мәселелер туындайды.

Осылайша, ТЖВ қолданыстағы әскери қызметшілерге тағайындалады және олар бойынша даулардың соттылығы әскери соттардың құзыретіне жатады. Ал ЕЖВ әскери қызметші қызметтен босатылған кезде тағайындалады және даудың тараптарының бірінің мәртебесінен айырылуына байланысты арнайы соттылық енді қолданылмайды.

Соттардың аталған практикасын ескере отырып, соттылықты дұрыс айқындау конституциялық норманың күшімен маңызды екенін атап өтеміз, ал әкімшілік істер бойынша оның сақталуы АППК-нің 102, 103-баптарына сәйкес қамтамасыз етілуге тиіс.

Іс бойынша іс жүргізу тәртібі

АППК-нің 146, 148-баптарының нормаларына сәйкес әкімшілік іс талап қою берілген күннен бастап ақылға қонымды мерзімдерде, бірақ үш айдан аспайтын мерзімде қаралады және шешіледі.

Сот талқылауы ГПК-нің қағидалары бойынша, АППК-нің 147-бабында белгіленген ерекшеліктерді қоспағанда, жүзеге асырылады. Сот тараптардың келісімімен әкімшілік істі ақылға қонымды мерзімде, бірақ талап қою берілген күннен бастап үш айдан аспайтын мерзімде жазбаша іс жүргізу тәртібімен қарауға құқылы.

Сот талап қоюды тіркегеннен кейін алдын ала тыңдау және сот талқылауы сатыларында соттың белсенді рөлі шеңберінде талап қоюшылардың дұрыс құқықтық ұстаным қалыптастыруына жәрдем көрсетуді қамтамасыз етеді.

Республика соттары көрсетілген санаттағы істердің басым бөлігін жоғарыда аталған талаптарды сақтай отырып қараған.

Іске қатысатын тұлғалар аясы

АППК-нің 26-бабына сәйкес әкімшілік процеске қатысушылар талап қоюшы, жауапкер, мүдделі тұлға және прокурор болып табылады.

Бұл ретте тұрғын үй даулары бойынша АППК-нің 31-бабының ережелеріне сәйкес прокурор, әдетте, қатыспайды.

Іске қатысатын тұлғалар аясы талап қоюшының сотқа талап қою берген кезде айқындалады. Сотқа талап қоюмен жүгінуге құқығы бар тұлғалар Заңның 67–68-баптарында көрсетілген.

Сот алдын ала тыңдау барысында құқықтары, бостандықтары немесе заңды мүдделері әкімшілік актімен, әкімшілік әрекетпен (әрекетсіздікпен) қозғалуы мүмкін тұлғалар тобын анықтайды, олар кейіннен тиісті бапқа сәйкес мүдделі тұлғалар ретінде іске тартылады.

Талдау көрсеткендей, әскери қызметшілердің, құқық қорғау органдары және СГО қызметкерлерінің ТЖВ және ЕЖВ төлемдеріне байланысты талап қоюлары бойынша жауапкерлер ретінде шешімдер қабылдаған тұрғын үй комиссиялары құрылған тиісті аумақтық әкімшілік орган (әскери бөлімдер, ҚАЖК мекемелері, ДП, желілік бөлімдер, күзет қызметтері және т.б.) қатысады. Қажет болған жағдайда мүдделі тұлға ретінде жоғары тұрған мемлекеттік орган (Комитет, Министрлік) тартылады.

Азаматтардың ЖАО-ға талап қоюлары бойынша жауапкер ретінде әкімшілік-аумақтық бірліктің әкімі және/немесе ТКШ бөлімі, тұрғын үй қатынастары бөлімі тартылады.

«Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңның 31-бабы 1-тармағының 12) тармақшасына сәйкес аудан (облыстық маңызы бар қала) әкімдігі Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үй салуды және оны бөлуді ұйымдастырады.

Заңның 77-бабының 1-тармағына сәйкес коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үй немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үй өтініш берушінің тұрғылықты жері бойынша тұрғын үй комиссиясының шешімі негізінде жергілікті атқарушы органның шешімімен беріледі.

Тұрақты негізде жұмыс істейтін ЖАО-ның тұрғын үй комиссиялары ЖАО жанынан құрылады. Уәкілетті орган тұрғын үй беретін ЖАО болып табылады.

Әрбір нақты жағдайда талап қоюшының талаптарының нысанасы мен негіздеріне, жауапкердің қарсылықтарына, қолданылуға жататын заңдарға, сондай-ақ уәкілетті органдардың құқықтық мәртебесі мен өкілеттіктеріне сүйене отырып, жауапкерлерді дұрыс айқындау қажет.

Талап тиісті емес жауапкерге қойылған жағдайда, АППК-нің 16, 116-баптарына сәйкес, дауды қарау кезінде созбалаңға жол бермеу мақсатында сот талап қоюшыға тиісті емес жауапкерді тиісті жауапкермен ауыстыру тәртібін АППК-нің 29-бабына сәйкес түсіндіруге тиіс.

Жергілікті соттардың практикасына сүйенсек, тұрғын үй комиссияларының мүшелерін жауапкерлер ретінде іске тартудың қажеттілігі жоқ.

Талап қоюды қанағаттандыру туралы шешімді әкімшілік орган, әкім немесе ТКШ бөлімі орындайды, заңды күшіне енген сот шешімдерін орындауға байланысты қиындықтар мен проблемалық мәселелер жоқ.

Дәлелдемелер және дәлелдеу

АППК-нің 129-бабына сәйкес дауды сотқа талап қою арқылы шешу туралы талаптар бойынша дәлелдеу ауыртпалығы әкімшілік органға жүктелгеніне қарамастан, орган/тұрғын үй комиссиясы мемлекеттік органдар арасындағы ақпарат алмасу жүйелерінде бар деректермен ғана шектеледі. ЖАО шешім қабылдау кезінде, әдетте, кезекте тұрған адамдардан қосымша құжаттар талап етпейді.

Сонымен бірге тұрғын үй даулары бойынша дәлелдеу сипаты заңмен қорғалатын немесе өзінің мазмұнына байланысты тек талап қоюшы ұсына алатын дәлелдемелерді (ипотекалық шарттар, банктерден алынған анықтамалар, жұмыс орнынан, оқу орнынан анықтамалар, қызметтік тізімдер) не жеке сипаттағы мәліметтерді (отбасы құрамы туралы) ұсынуды талап етеді.

Осылайша, дәлелдемелер ретінде:

а) ЖАО тұрғын үй комиссияларының кезекте тұрғандар тізімінен шығару туралы шешімдеріне дау айту жөніндегі талап қоюлар бойынша талап қоюшылар кезекте тұрғандар санатына жатқызылғанын растайтын құжаттарды – кадр қызметі бөлімдерінен алынған қызметтік тізімдерді, мемлекеттік қызметшілердің жұмыс орнынан анықтамаларын, мүгедектік туралы анықтамаларды, барлық балалардың туу туралы куәліктерін, некені бұзу туралы куәліктерді, отбасының барлық мүшелеріне қатысты мүлікке тіркелген құқықтар туралы анықтамаларды және т.б. ұсына алады;

тұрғылықты жері бойынша тұруын (кетпегенін) растайтын дәлелдемелер ретінде талап қоюшылар оқу орнынан, жұмыс орнынан анықтамаларды, куәлардың айғақтарын, учаскелік полиция инспекторларының рапорттарын (мінездемелерін) ұсынады.

Талап қою беру мерзімдері (мерзімдерді қалпына келтіру практикасы)

Талап қою беру мерзімдері АППК-нің 20-тарауында көзделген, атап айтқанда, АППК-нің 136-бабымен реттеледі.

Жалпы ереже бойынша, дәлелді себеппен өткізіп алған талап қою беру мерзімін сот ГПК-нің қағидалары бойынша қалпына келтіруі мүмкін. Сотқа талап қою беру мерзімін өткізіп алудың себептері және олардың әкімшілік істі дұрыс шешу үшін маңызы соттың алдын ала тыңдауында анықталады.

Дәлелді себепсіз сотқа талап қою беру мерзімін өткізіп алу, сондай-ақ өткізіп алған сотқа жүгіну мерзімін қалпына келтіру мүмкін еместігі талап қоюды қайтаруға негіз болып табылады.

Сонымен бірге АППК-нің 136-бабының бесінші бөлігіне сәйкес әкімшілік рәсімге қатыспаған, құқықтары, бостандықтары мен заңды мүдделері әкімшілік актімен қозғалатын тұлға әкімшілік актінің қабылданғанын білген немесе білуі мүмкін болған күннен бастап бір ай ішінде, бірақ ол қабылданған күннен бастап бір жылдан кешіктірмей, сотқа талап қою беруге құқылы.

Процестік мәжбүрлеу шараларын қолдану

Істі қарау кезінде процестік заңнама нормаларының бұзылғаны анықталған жағдайда, АППК-нің 18-тарауына сәйкес процестік мәжбүрлеу шаралары қолданылады.

АППК-нің 127-бабына сәйкес сот процестік құқықтарды теріс пайдаланатын немесе процестік міндеттерді орындамайтын тұлғаға, оның ішінде дәлелдемелерді ұсыну, сот тапсырмаларын сот белгілеген мерзімді дәлелді себептерсіз бұза отырып орындау жағдайларында, егер бұл әкімшілік істі қараудың созылуына әкеп соқса, әрбір әрекет (әрекетсіздік) үшін он айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алу қолдануға құқылы.

Соттың талабын, сұрау салуын орындамағаны, әкімшілік іске қатысушы тұлғаның сот отырысына келмегені, сотқа уақтылы хабарламағаны, пікірін уақтылы ұсынбағаны, сот отырысында төрағалық етушінің өкімдеріне бағынбағаны, сотта белгіленген тәртіпті бұзғаны, сондай-ақ сотқа және (немесе) судьяға құрметтемеушілікті анық көрсететін өзге де әрекеттер (әрекетсіздік) үшін сот жиырма айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алуды қолдануға құқылы.

Сот шешімін, тараптардың татуласуы, медиация немесе дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісімді бекіту жөніндегі сот ұйғарымын орындамағаны үшін сот жауапкерге елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ақшалай өндіріп алуды қолданады және сол сот актісінде оны орындауға жататын, бір айдан аспайтын мерзімді көрсетеді.

Талданып отырған кезеңде соттарда ақшалай өндіріп алу түріндегі процестік мәжбүрлеу шарасын қолдану практикасы қалыптасты.

Даулардың осы санаты бойынша ақшалай өндіріп алу көбінесе жауапкерлерге мынадай себептер бойынша қолданылады:

• пікірді уақтылы ұсынбау;
• әкімшілік іс материалдарын уақтылы немесе толық көлемде ұсынбау;
• дәлелді себепсіз сот отырысына келмеу (немесе онлайн форматта қосылмау).

Пайдаланылған қысқартулар:

АППК – Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі

ГПК – Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі

ГК – Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі

НП ВС – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы

ИС – ақпараттық жүйе

СКАД ВС – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы

СКАД немесе алқа – әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы

СМАС – мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сот

МВД – Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі

МО – Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі

КНБ – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті

ГП – Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы

ДЧС – төтенше жағдайлар департаменті

СГО – арнаулы мемлекеттік органдар

ДП – полиция департаменті

ТЖВ – тұрғын үйге ағымдағы төлемдер

ЕЖВ – тұрғын үйге біржолғы төлемдер

ГЖФ – мемлекеттік тұрғын үй қоры

МИО – жергілікті атқарушы органдар

Тұрғын үй даулары мәселелерін реттейтін негізгі нормативтік құқықтық актілер:

· Қазақстан Республикасының Конституциясы;

· АППК;

· ГК;

· ГПК;

· Қазақстан Республикасының «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңы (бұдан әрі – Тұрғын үй қатынастары туралы заң);

· Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік мүлік туралы» Заңы (бұдан әрі – Мемлекеттік мүлік туралы заң);

· Қазақстан Республикасының «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңы (бұдан әрі – Әскери қызмет туралы заң);

· Қазақстан Республикасының «Құқық қорғау қызметі туралы» Заңы (бұдан әрі – Құқық қорғау органдары туралы заң);

· Қазақстан Республикасының «Құқықтық актілер туралы» Заңы (бұдан әрі – Құқықтық актілер туралы заң);

· Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Азаматтардың мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй-жайларды жекешелендіру туралы заңнаманы соттардың қолдану практикасы туралы» 1997 жылғы 18 шілдедегі № 9 нормативтік қаулысы;

сондай-ақ заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер:

· Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 12 ақпандағы № 49 қаулысымен бекітілген әскери қызметшілерді қызметтік тұрғын үймен қамтамасыз ету, мөлшерін есептеу, тұрғын үй төлемдерін тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру, тоқтату, тоқтата тұру және қайта бастау қағидалары (бұдан әрі – № 49 қағидалар);

· Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 12 ақпандағы № 50 қаулысымен бекітілген ақшалай өтемақы төлеу қағидалары (бұдан әрі – № 50 қағидалар);

· Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 5 тамыздағы № 524 қаулысымен бекітілген ішкі істер органдары қызметкерлерін қызметтік тұрғын үймен қамтамасыз ету, тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін есептеу, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру, тоқтату, тоқтата тұру және қайта бастау қағидалары, сондай-ақ тұрғын үй төлемдерін алуға құқығы бар ішкі істер органдары қызметкерлері лауазымдарының санаттары (бұдан әрі – № 524 қағидалар);

· Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 2 шілдедегі № 673 қаулысымен бекітілген мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйлерді жекешелендіру қағидалары (бұдан әрі – № 673 қағидалар);

· Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрінің міндетін атқарушының 2021 жылғы 13 тамыздағы № 441 бұйрығымен бекітілген «Мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйге немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үйге мұқтаж азаматтарды есепке қою және кезекке қою, сондай-ақ жергілікті атқарушы органдардың тұрғын үй беруге шешім қабылдауы» мемлекеттік қызметін көрсету қағидалары;

· Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2023 жылғы 26 мамырдағы № 85 бұйрығымен бекітілген мемлекеттік заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мемлекеттік мүлікті мемлекеттік меншіктің бір түрінен екіншісіне беру қағидалары;

· Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрінің 2023 жылғы 27 желтоқсандағы № 168 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасының мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйге немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үйге мұқтаж азаматтарды есепке қою қағидалары.

Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта Тұрғын үй қатынастары туралы заңда көзделгеннен өзгеше қағидалар белгіленсе, онда халықаралық шарттың қағидалары қолданылады.

Құқықтық актілер туралы заңның 10 және 12-баптарына сәйкес кодекстердің заңдарға қарағанда заңдық күші жоғары; әртүрлі деңгейдегі нормативтік құқықтық актілердің нормалары арасында қайшылықтар болған кезде жоғары деңгейдегі актінің нормалары қолданылады.

Жалпы ереже бойынша, ГК-нің 4-бабында, Құқықтық актілер туралы заңның 43-бабында көзделгендей, нормативтік құқықтық актілер олар қолданысқа енгізілгеннен кейін туындаған қатынастарға қолданылады.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы