Мұрагерлік мүлікті бөлу
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 1076-бабының 1-тармағына сәйкес, заң бойынша мұраны қабылдаған кез келген мұрагер мұраны бөлуді талап етуге құқылы. Мұраны бөлу мұрагерлердің өзара келісімі бойынша, оларға тиесілі үлестерге сәйкес жүргізіледі, ал келісімге қол жеткізілмеген жағдайда – сот тәртібімен жүзеге асырылады.
Мұрагерлік мүлікті бөлу туралы істерді қарау кезінде соттар Азаматтық кодекстің 218-бабының ережелерін де қолдануы тиіс.
Шымкент қаласы сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы Шымкент қаласының мамандандырылған ауданаралық азаматтық сотының 2024 жылғы 4 сәуірдегі Х.Ф. мен Г.Д.-ның Х.Д. және басқаларға қарсы мұрагерлік мүлікті үлесті натуралды түрде бөліп шығару арқылы бөлу туралы іс бойынша шешімін өзгертті.
Сот шешімімен талап ішінара қанағаттандырылып, Х.Р. қайтыс болғаннан кейін ашылған мұрагерлік мүлік – жер учаскесі бар тұрғын үй – жауапкерлердің үлесін натуралды түрде бөліп беру орнына, талапкерлердің әрқайсысына 9 535 304 теңгеден ақшалай өтемақы төлеуі арқылы бөлінсін деп қаулы шығарылған.
Бірінші сатыдағы сот жауапкерлердің үлестерін (1/8) мардымсыз деп есептеп, талапкерлерден жауапкерлердің үлесінің құнын ақшалай түрде өндіріп алу туралы шешімді өз бастамасымен қабылдаған.
Алайда талапкерлер жауапкерлердің үлесінің құнын ақшалай өтемақы ретінде өндіріп алу туралы талап қоймаған, сондықтан сот талап арыздың шегінен шығып кеткен.
Басқа бір іс бойынша Ж.Е., әрекетке қабілетсіз Ж.Д.-ның мүддесін қорғап, және Ж.А. сотқа А.-ға қарсы тұрғын үй түріндегі мұрагерлік мүлікті бөліп, әрқайсысына 9 610 604 теңге мөлшерінде ақшалай өтемақы төлеу туралы талап арызбен жүгінген.
Атырау қалалық сотының 2024 жылғы 26 ақпандағы шешімімен талап қанағаттандырылған.
Атырау облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 1 тамыздағы қаулысымен сот шешімі өзгертілді.
Тұрғын үйді жария сауда арқылы сатып, одан түскен қаражатты тараптар арасында мұрагерлік үлестеріне сәйкес бөлу туралы жаңа шешім қабылданды:50% – А.,25% – Ж.Е. (әрекетке қабілетсіз Ж.Д.-ның мүддесінде),25% – Ж.А.
Бұл іс бойынша тараптардың ешқайсысы мүлікті натуралды түрде алып, басқа меншік иесіне ақшалай өтемақы төлеуге ниет білдірмегені анықталды. Даулы үйде ешбір меншік иесі тұрмайды, әрқайсысының жеке тұрғын үйі бар. Жауапкер өз үлесіне өтемақы төлеуге қаражаты жоқ екенін мәлімдеген.
Азаматтық кодекстің 218-бабының 6-тармағына сәйкес, ортақ мүлікті бөлу немесе одан үлесті бөліп шығару мүмкін болмаған жағдайда, сот мүлікті жария сауда арқылы сату және түскен соманы ортақ меншікке қатысушылар арасында олардың үлестеріне сәйкес бөлу туралы шешім қабылдайды.
Осыған байланысты сот алқасы тұрғын үй мен жер учаскесін жария сауда арқылы сату туралы дұрыс қорытындыға келген, себебі іс бойынша анықталған мән-жайлар дауды шешудің өзге тәсілі тиімсіз екенін көрсетеді.
Жалпы ережелер
Нормативтік қаулының 1-тармағына сәйкес, мұрагерлік істер бойынша дауларды қарау кезінде соттар мұра ашылған күнгі қолданыста болған заңнаманы басшылыққа алуы тиіс.
Мұрагерлік қатынастарды реттеудің бұрынғы тәртібіне өзгерістер енгізетін жаңа заңдар олардың күшіне енгеннен кейін туындайтын құқықтар мен міндеттерге ғана қолданылады.
Алдыңғы талдауларда 1999 жылғы 1 шілдеден бастап, яғни Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің (Ерекше бөлім) күшіне енуіне байланысты мұраны қабылдау тәртібі өзгергені түсіндірілген.
1999 жылғы 1 шілдеге дейін қолданылған Қазақ КСР Азаматтық кодексінің 542-бабына сәйкес, мұраны алу үшін мұрагер оны қабылдауы тиіс болатын.
Мұрагер мұраны қабылдады деп танылатын, егер ол:
мұрагерлік мүлікті іс жүзінде иеленуге немесе басқаруға кіріскен болса;
немесе мұра ашылған жердегі мемлекеттік нотариалдық кеңсеге мұраны қабылдау туралы өтініш берген болса.
Бұл әрекеттер мұра ашылған күннен бастап алты ай ішінде жасалуы тиіс болатын.
1999 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) күшіне енгеннен кейін мұраны қабылдау ережелері айтарлықтай өзгерді және «мұраны қабылдау презумпциясы» енгізілді.
Яғни мұрагер:
мұрадан бас тартпаса;
мұрагерлік құқығынан айырылмаса;
немесе оны мұрагер ретінде тағайындаған өсиет жарамсыз деп танылмаса,
онда мұра ашылған кезден бастап мұрагерлік құқығын иеленеді.
2007 жылғы 3 ақпаннан бастап (2007 жылғы 12 қаңтардағы заңға сәйкес) мұраны қабылдаудың бұрынғы тәртібі қайта енгізілді.
Кейбір жағдайларда соттар істі қарау кезінде мұра ашылған күнгі заңнаманы қолдану қажеттігін ескермейді.
Мысалы, Ақтөбе облысы Мұғалжар аудандық сотының 2024 жылғы 16 мамырдағы шешімімен Г.В.В.-ның Кандыағаш қаласы әкімінің аппаратына қарсы мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру және оны мұраны қабылдаған деп тану туралы талабы қанағаттандырылған.
Іс материалдарына сәйкес, мұра қалдырушы Г.В.Н. 2000 жылғы 13 желтоқсанда қайтыс болған, яғни мұраны қабылдау презумпциясы әрекет еткен кезеңде. Алайда нотариус мұраны қабылдау мерзімі өтіп кеткенін айтып, мұрагерлік құқық туралы куәлік беруден бас тартқан.
Мұндай қателіктер жүйелі сипатқа ие. Кейбір нотариустардың заңды білмеуі азаматтардың соттарға негізсіз жүгінуіне әкеліп соғады, ал соттар нотариустардың заңсыз әрекеттерін тоқтатпай, азаматтардың құқықтарының бұзылуына жол береді.
Соттар мұрагерлер шеңбері де мұра ашылған кездегі заңнамаға сәйкес анықталатынын ескеруі тиіс.
Қазақ КСР Азаматтық кодексі кезеңінде мұрагерлердің тек үш кезегі болған.1999 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі алты кезек мұрагерді белгіледі.2007 жылғы 3 ақпаннан бастап мұрагерлер шеңбері қайта өзгертілді.
1999 жылғы 1 шілде мен 2007 жылғы 3 ақпан аралығында Азаматтық кодексте мұрагерлік трансмиссия институты болмаған, ал 2007 жылдан бастап өкілдік құқығы бойынша мұрагерлік ережелері өзгертілген.
Сондықтан бір мәселенің әр кезеңде әртүрлі құқықтық реттелуіне байланысты соттар мұра ашылған кездегі құқық нормаларын қолдануы тиіс.
Соттылық
Азаматтық іс жүргізу кодексіне сәйкес мұрагерлік қатынастардан туындайтын азаматтық істердің келесі соттылығы белгіленген.
АІЖК-нің 31-бабының 3-бөлігіне сәйкес келесі талаптар ерекше соттылыққа жатады:
мұрагерді лайықсыз деп тану;
мұраны иесіз (выморочное) деп тану;
мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру;
мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту.
Бұл талаптар мұра ашылған жер бойынша қаралады.
Азаматтық кодекстің 1043-бабына сәйкес мұра ашылған жер – мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері, ал ол белгісіз болса – мүліктің немесе оның негізгі бөлігінің орналасқан жері.
Мысалы, Жетісу облысы Ақсу аудандық соты 2024 жылғы 23 қазанда А.Т.-ның мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру туралы талап арызын негізсіз түрде қайтарған.
Апелляциялық сот бұл анықтаманы жойып, істі сол сотқа қайта қарауға жіберген.
Ақпараттық жүйе деректеріне сәйкес мұра қалдырушы өмірінің соңында Ақсу ауданының Жансүгіров ауылында тіркелген және сол жерде оның тұрғын үйі болған.
Нормативтік-құқықтық база
Бұл санаттағы істерді қарау кезінде қолданылатын негізгі нормативтік актілер:
Қазақстан Республикасының Конституциясы
Кишиневская Конвенция о правовой помощи и правовых отношениях по гражданским, семейным и уголовным делам
Минская Конвенция о правовой помощи и правовых отношениях по гражданским, семейным и уголовным делам
Қазақ КСР Азаматтық кодексі
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі
Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі
Қазақстан Республикасының Неке (ерлі‑зайыптылық) және отбасы туралы кодексі
Қазақстан Республикасының Нотариат туралы заңы
Жоғарғы Соттың 1999 жылғы 29 маусымдағы №5 нормативтік қаулысы
Жоғарғы Соттың 2022 жылғы 28 маусымдағы №13 нормативтік қаулысы
Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2012 жылғы 31 қаңтардағы №31 бұйрығымен бекітілген Нотариустардың нотариаттық әрекеттерді жасау қағидалары.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
