Қайтыс болған азаматтың мұрасы басқа тұлғаларға әмбебап құқық мирасқорлығы тәртібімен өтеді
Істердің едәуір саны бойынша соттар Азаматтық кодекстің 1038-бабының 2-тармағының талаптарын елемей, бұрынғыдай мұраны қабылдау мерзімін нақты мүлікке қатысты – тұрғын үй, пәтердегі үлес және т.б. – қалпына келтіруді жалғастыруда.
Қарағанды қаласының Қазыбек би аудандық №2 сотының 2024 жылғы 5 тамыздағы шешімімен К.-ның мұраны қабылдау фактісін анықтау туралы арызы қанағаттандырылды. 2021 жылғы 18 қыркүйекте қайтыс болған В.-дан кейін ашылған мұра ретінде Қарағанды қаласы, 146 квартал, блок массиві 3, қатар 5, гараж 1/2 мекенжайында орналасқан жер учаскесі бар гаражды қабылдау фактісі анықталды.
Жалпы ережелер
Нормативтік қаулының 1-тармағына сәйкес, мұрагерлік істер бойынша дауларды қарау кезінде соттар мұра ашылған күнгі қолданыста болған заңнаманы басшылыққа алуы тиіс.
Мұрагерлік қатынастарды реттеудің бұрынғы тәртібіне өзгерістер мен толықтырулар енгізетін жаңа заң, ол күшіне енгізілгеннен кейін туындайтын құқықтар мен міндеттерге ғана қолданылады.
Бұған дейінгі қорытындыда 1999 жылғы 1 шілдеден бастап, яғни Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің (Ерекше бөлім) күшіне енуімен мұраны қабылдау тәртібі өзгергені түсіндірілген.
1999 жылғы 1 шілдеге дейін қолданыста болған Қазақ КСР Азаматтық кодексінің 542-бабына сәйкес, мұраны алу үшін мұрагер оны қабылдауы тиіс болатын.
Мұрагер мұраны нақты иеленуге немесе басқаруға кіріскенде немесе мұраны қабылдау туралы өтінішті мемлекеттік нотариат кеңсесіне бергенде мұраны қабылдады деп танылатын.
Аталған әрекеттер мұра ашылған күннен бастап алты ай ішінде жасалуы тиіс еді.
1999 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) күшіне енгізілгеннен кейін мұраны қабылдау қағидалары елеулі түрде өзгеріп, «мұраны қабылдау презумпциясы» енгізілді. Яғни, мұрагер мұрадан бас тартпаса, мұрагерлік құқығынан айырылмаса немесе өсиет жарамсыз деп танылмаса, мұра ашылған кезден бастап мұраға құқық алады.
2007 жылғы 3 ақпаннан бастап (2007 жылғы 12 қаңтардағы заңға сәйкес) мұраны қабылдаудың бұрынғы тәртібі қайта енгізілді.
Кейбір жағдайларда соттар істі қарау кезінде мұра ашылған кездегі заңнаманы қолдану қажеттігін ескермейді.
Ақтөбе облысы Мұғалжар аудандық сотының 2024 жылғы 16 мамырдағы шешімімен Г.В.В.-ның мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру және оны мұраны қабылдаған деп тану туралы талабы қанағаттандырылды.
Іс материалдарына сәйкес, мұра қалдырушы Г.В.Н. 2000 жылғы 13 желтоқсанда қайтыс болған, яғни мұраны қабылдау презумпциясы қолданылған кезеңде. Алайда нотариус мұраны қабылдау мерзімі өткізіп алынған деп, куәлік беруден бас тартқан.
Мұндай қателіктер жүйелі сипатқа ие. Кейбір нотариустардың заңды білмеуі азаматтардың негізсіз сотқа жүгінуіне әкеледі, ал соттар нотариустардың заңсыз әрекеттерін тоқтатпай, азаматтардың құқықтарының бұзылуына жол береді.
Соттар мұрагерлер шеңбері де мұра ашылған кездегі заңнамаға сәйкес анықталатынын ескеруі тиіс. Қазақ КСР Азаматтық кодексі кезінде үш кезек мұрагер болған, 1999 жылдан бастап алты кезек енгізілді, ал 2007 жылдан бастап қайта өзгертілді.
1999–2007 жылдар аралығында мұрагерлік трансмиссия институты болмаған, 2007 жылдан бастап өкілдік құқығы бойынша мұрагерлік ережелері өзгертілді.
Осылайша, әртүрлі кезеңдердегі құқықтық реттеудің айырмашылығына байланысты соттар мұра ашылған кездегі нормаларды қолдануы тиіс.
Соттылық
Азаматтық іс жүргізу кодексіне сәйкес мұрагерлік құқықтық қатынастардан туындайтын істер бойынша соттылық келесідей анықталады.
ГПК-нің 31-бабының 3-бөлігіне сәйкес мұрагерді лайықсыз деп тану, мұраны иесіз деп тану, мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру немесе бас тарту мерзімін ұзарту туралы істер ерекше соттылыққа жатады.
Бұл істер мұра ашылған жер бойынша қаралады.
ГПК-нің 1043-бабына сәйкес мұра ашылған жер – мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері, ал ол белгісіз болса – мүліктің орналасқан жері.
Жетісу облысы Ақсу аудандық сотының 2024 жылғы 23 қазандағы ұйғарымымен талап арыз негізсіз қайтарылған, алайда апелляциялық саты бұл шешімді жойды.
Кредиторлардың талаптары мұрагерлерге қатысты мүліктің орналасқан жері бойынша қаралады.
Кәмелетке толмағандардың мұрагерлік құқықтарын қорғау істері арнайы соттарда қаралады, бірақ кейбір жағдайларда соттар мұндай істерді негізсіз жолдайды.
Мысалы, Қызылорда қалалық соты істі кәмелетке толмағандар сотына жолдаған, алайда апелляция бұл шешімді жойған.
Жалпы соттылық ережесі басқа барлық мұрагерлік дауларға қолданылады.
Солтүстік Қазақстан облыстық сотының 2025 жылғы 13 ақпандағы ұйғарымымен бірінші сатыдағы соттың талап арызды қайтару туралы шешімі жойылды, себебі дауды корпоративтік деп тану негізсіз болған.
ГПК-нің 307-бабына сәйкес заңдық маңызы бар фактіні анықтау туралы арыз өтініш берушінің тұрғылықты жері бойынша беріледі, ал жылжымайтын мүлікке қатысты – оның орналасқан жері бойынша.
Тараз қалалық сотының 2024 жылғы 6 желтоқсандағы шешімімен мұра ашылған жер ретінде Тараз қаласы белгіленді.
Бұл жағдайда нотариустың бас тартуы негізсіз болған.
Нормативтік-құқықтық база
Осы санаттағы істерді қарау кезінде қолданылатын негізгі нормативтік құқықтық актілер:
Қазақстан Республикасының Конституциясы;
2002 жылғы 7 қазандағы Кишинев конвенциясы;
1993 жылғы 22 қаңтардағы Минск конвенциясы және оған 1997 жылғы хаттама;
Қазақ КСР Азаматтық кодексі;
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі;
Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі;
«Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекс;
«Нотариат туралы» заң;
ҚР Жоғарғы Сотының 1999 жылғы 29 маусымдағы №5 нормативтік қаулысы;
ҚР Жоғарғы Сотының 2022 жылғы 28 маусымдағы №13 нормативтік қаулысы;
Нотариустардың нотариаттық әрекеттер жасау қағидалары (2012 жылғы 31 қаңтар).
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
