Өндірістік кооперативтің мүлкі
📘 I. Кооператив мүлкінің құқықтық табиғаты
Өндірістік кооператив (ӨК) — бұл азаматтардың бірлестігі, онда мүшелердің еңбегі мен жарналары кооператив мүлкін де, олардың оған қатысты құқықтарын да қалыптастырады. Коммерциялық серіктестіктер мен қоғамдардан айырмашылығы — ӨК-де жеке еңбек қатысуы меншікке емес, табысты бөлуге әсер етеді.
📑 II. ҚР Азаматтық кодексінің 98-бабы бойынша түсіндірме(Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі)
🔹 1-тармақ. Пай және мүлікті бөлу
«Өндірістік кооперативтің меншігіндегі мүлік, егер кооператив жарғысында өзгеше көзделмесе, оның мүшелері арасында олардың жарналарына пропорционалды түрде пайларға бөлінеді.»
📘 Негізгі ұғым — пай — кооператив мүшесінің мүліктік үлесі. Ол мыналарды қамтиды:
· бастапқы мүліктік (немесе ақшалай) жарналар;· жалпы жиналыс шешімімен енгізілген қосымша жарналар.
📎 Егер жарғыда өзгеше белгіленбесе, кооператив таратылғанда немесе мүше шыққанда мүлікті бөлу пайлық жарналарға пропорционалды түрде жүзеге асырылады.
📌 Басқа да нұсқалар мүмкін:
· үлестік қатысу тек жарнаға ғана емес, еңбек үлесіне қарай есептелуі;· мүшелер санаттары үшін (мысалы, «құрылтайшылар» және «кейін қабылданғандар») сараланған ережелердің белгіленуі.
📎 ҚР сот тәжірибесі:
· ӨК таратылған кезде, егер жарғыда «комиссия бағалаған нақты үлеске» басымдық берілсе, сот номиналды емес, нақты мүліктік салымды ескереді.· Жарғыда жарналарды бағалау тәртібі нақтыланбаған жағдайда, пай мөлшері бойынша даулар туындайды (ӨК мүшелері арасындағы экономикалық даулар аясында).
🔹 2-тармақ. Таза табысты бөлу
«Кооперативтің таза табысы, егер жарғыда өзгеше көзделмесе, оның мүшелері арасында олардың еңбекке қатысуына сәйкес бөлінеді.»
📘 Таза табыс = табыс – шығыстар – міндетті аударымдар. Әдепкі тәртіп бойынша ол еңбекке қатысуына қарай бөлінеді.
📎 Ескерілетін көрсеткіштер:
· жұмыс істеген сағат саны;· өнімділік немесе нәтиже;· еңбектің күрделілігі немесе зияндылық коэффициенттері.
📌 Егер жарғыда өзге тәртіп (мысалы, пайға пропорционалды бөлу) көзделсе — бұл жол беріледі, бірақ кооперативтің еңбекке негізделген мәнін инвестициялық модельге айналдырмауы тиіс.
📎 Қазақстан Республикасының «Өндірістік кооператив туралы» заңы да мүшелердің міндетті жеке еңбекке қатысуын талап етеді.
🔹 3-тармақ. Таратылғанда немесе шыққанда пайды бөліп алу құқығы
«Өндірістік кооператив таратылған немесе одан мүше шыққан жағдайда, кооператив мүшесі өзінің пайын бөліп алуға құқылы.»
📘 Бұл — ӨК мүшесінің негізгі мүліктік құқығы. Пай мынадай түрде берілуі мүмкін:
· пай құнына сәйкес ақшалай сома;· не жарғыда көзделсе және ішкі бағалауға сәйкес келсе, заттай мүлік.
🔎 Пайды бөліп алу құқығы:
· кредиторлардың талаптары қанағаттандырылғаннан кейін;· ерікті шығу кезінде — жылдық баланс бекітілген соң туындайды.
📎 Қаржы жылы аяқталмай тұрып шыққан жағдайда, үлес құнын бағалау орташа жылдық пайда ескеріле отырып, ішкі регламентке сәйкес немесе тәуелсіз бағалаушы арқылы жүргізілуі мүмкін.
📌 Төлем мерзімі жарғыда белгіленуі тиіс. Ол болмаған жағдайда Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі 279-бабының (заңды тұлғаның мүлкін бөлу кезіндегі есеп айырысу туралы) және «Өндірістік кооператив туралы» заңның нормалары қолданылады.
⚖️ III. Байланысты құқықтық нормалар
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі 96–97-баптары | ӨК туралы жалпы ережелер және жарғы |
| Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі 41-бабы | Құрылтай құжаттарының құрамы |
| Қазақстан Республикасының «Өндірістік кооператив туралы» заңы | Мүшелік, мүлік, шығу тәртібі туралы егжей-тегжейлі ережелер |
| Қазақстан Республикасының Салық кодексі | Табысты және төлемдерді салық салу ерекшеліктері |
| Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі | Пайды сот арқылы өндіріп алу тетіктері |
🧠 IV. Тәжірибелік мысалдар
✅ 1-мысал:
«Шебер» кооперативінде 10 мүше бар. Әрқайсысының пайы — 1 000 000 ₸. Бір мүше жарты жыл жұмыс істеп, кооперативтен шығады. Жарғыда пайды мүшелік уақытына пропорционалды қайтару көзделген — оған 500 000 ₸ және пайданың бір бөлігі төленеді.
✅ 2-мысал:
«Ауыл-Агро» ӨК таратылғанда таза табысты мына формула бойынша бөледі: 70% — еңбекке қарай, 30% — пайларға қарай. Бір мүше — инвестор, жұмысқа қатыспаған. Оның табысы тек 30% бөлігінен, яғни салымына қарай есептеледі.
📌 V. Қорытындылар
Кооперативтегі мүліктік қатынастар жарғымен қатаң реттеледі; онда пай, табыс, шығу тәртібі туралы ережелер міндетті түрде болуы тиіс.
Таза табысты еңбекке қатысуына қарай бөлу — кооперативтік табиғатты көрсететін басым қағида.
Мүше шыққанда немесе кооператив таратылғанда, ол өз пайын ақшалай немесе мүліктік нысанда алуға құқылы.
Жарғыда нақты ережелердің болмауы үлес мөлшері, төлем мерзімі мен тәсілі жөнінде дауларға әкелуі мүмкін.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
