100-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің өндірістік кооперативіне мүшелікті тоқтату
Өндірістік кооператив туралы Жарлықта кооператив мүшесі өз қалауы бойынша одан шығуға құқылы, бұл туралы басқарма төрағасына (кооператив төрағасына) шыққанға дейін кемінде екі апта бұрын жазбаша ескертеді. Кооперативтің құрылтай құжаттарында ескертудің ұзағырақ мерзімі көзделуі мүмкін, бірақ ол екі айдан аспауға тиіс.
Адамның кооператив мүшелерінен шығуы оның кооперативтегі қызметін жалдамалы қызметкер ретінде жалғастыруға мүмкіндік береді.
Кооперативтен шыққан мүшеге оның пайының қандай нысанда өтелетіні туралы мәселені (ақшалай немесе заттай) ол кооперативпен келісім бойынша шешеді, бұл ретте кеткен мүше өзінің мүліктік жарнасының нысанасы болған мүлікті қайтаруды талап етуге құқылы емес (мүлікті кооперативке пайдалануға беру жағдайларын қоспағанда).
Өндірістік кооператив туралы Жарлықтың 13-бабына сәйкес кооперативтің осы жылы кооперативте болған кезеңінде алған пайдасының оған тиесілі бөлігі төленеді. Бұдан басқа, шығып қалған мүше кооператив қызметіне жеке еңбегімен қатысқаны үшін сыйақы алуға құқылы, бұл оның еңбегіне ақы төлеу нысаны болып табылады.
Алайда, кооператив мүшесін кооператив қызметіне жеке еңбек қатысуы жөніндегі міндеттемені бұзғаны үшін алып тастаған жағдайда, аталған кооператив мүшесі осы кооперативте жұмыс істемеген кезеңде алынған пайданы бөлуге қатыспайды.
Егер кооперативтің құрылтай құжаттарында өзгеше көзделмесе, кооперативке пайдалануға шығатын мүше берген мүлік сыйақысыз қайтарылады.
Түсініктеме берілген баптың 1-тармағында қарастырылған басқа төлемдерге келетін болсақ, олар Жарғыда көзделген жағдайда ғана жүзеге асырылады. Әдетте мұндай төлемдер әр түрлі сыйлықақыларды, қосымша төлемдерді, әлеуметтік төлемдерді және т. б. білдіреді.
Пайдың нақты мөлшері (әсіресе, егер ол кооператив мүшесінің оның қызметіне еңбекке қатысу дәрежесіне байланысты болса), ал одан да көп кооператив алған таза кірісті тек жыл соңында анықтауға болатындықтан, түсініктеме берілген мақалада кооперативтен шыққан мүшемен есеп айырысу қаржы жылы аяқталғаннан кейін және бухгалтерлік баланс бекітілгеннен кейін жүргізілетіндігі анықталады.
Алайда, кооператив мүшесінің жалақысының нысаны болып табылатын кооператив қызметіне жеке еңбек қатысқаны үшін төлемдер кооперативке мүшелік тоқтатылған күннен бастап бір ай ішінде төленуі тиіс (өндірістік кооператив туралы Жарлықтың 13-бабын қараңыз).
Кооператив мүшесінің өз міндеттерін орындамауы немесе тиісінше орындамауы себебінен кооперативтен шығару, егер бұл оған кооператив жарғысымен жүктелген міндеттер болса ғана орын алуы мүмкін. Қандай да бір өзге міндеттерді орындамау алып тастау үшін негіз бола алмайды.
Сонымен бірге, заңнамалық актілерде кооператив мүшелерінен шығарудың өзге де негіздері көзделуі мүмкін. Мысалы, адамға қылмыстық жаза ретінде сот белгілеген белгілі бір қызметпен айналысуға тыйым салу тиісті жағдайларда кооперативтен шығаруға әкеп соғады.
Кооперативке мүшелік оның қызметіне жеке еңбек қатысуын көздейтіндіктен, басқа ұқсас кооперативке мүшелік және оған тиісті еңбек қатысуы жағымсыз құбылыс ретінде қарастырылады және кооперативтен шығарылуы мүмкін. Ұқсас кооперативке мүшелікті тоқтату бұл негізді алып тастайды.
Пайды төлеуге (беруге), сондай-ақ Жарғыда көзделген тиесілі басқа да төлемдерге құқық кооператив мүшесінің одан қандай негіздер бойынша шыққанына байланысты емес: өз қалауы бойынша немесе шығарылған.
Кооперативтен шығару жалпы жиналыстың шешімі бойынша ғана жүргізілуі мүмкін. Сонымен қатар, өндірістік кооператив туралы Жарлық бұл үшін кооперативтің барлық мүшелерінің үштен екісі түріндегі білікті көпшілікті талап етеді (жиналысқа қатысқандар емес).
Өзіне қатысты Алып тастау туралы мәселе қаралатын кооператив мүшесі дауыс беруге қатыспайды.
Жалпы жиналыстан басқа ешкімнің кооперативті басқару органы кооператив мүшелерінен шеттетуге құқығы жоқ.
Азаматтық кодексте көзделген кооперативке мүшелікті тоқтату негіздерінен басқа, одан өз қалауы бойынша шығу және алып тастау, өндірістік кооператив туралы Жарлық келесілерді атайды:
1) кооператив мүшесінің қайтыс болуы, оны қайтыс болды деп жариялау, хабар-ошарсыз кетті деп тану;
2) кооператив мүшесінің өз пайын басқа тұлғаға беруі;
3) кредитордың (кредиторлардың) кооператив мүшесінің пайына өндіріп алу өтініші.
Зейнеткерлік жасқа толған кооператив мүшелері кооператив жарғысында көзделген шарттарда кооперативке мүшелігін сақтай алады (өндірістік кооператив туралы Жарлықтың 11-бабын қараңыз). Осылайша, кооперативке мүшелік оның қызметіне жеке еңбек қатысуынсыз мүмкін болады. Кооператив жарғысында басқа да осындай жағдайлар көзделуі мүмкін (мысалы, кооператив мүшесін әскерге шақырған жағдайда).
Кооператив мүшесі болып табылмайтын азаматқа пайды (оның бір бөлігін) беру оның келісімімен жүзеге асырылған, осы азаматты кооперативке қабылдауды қамтиды. Пайдың иесі болмау және кооператив мүшесі болмау мүмкін емес, өйткені пайдың иесі болмай-ақ кооператив мүшесі болу мүмкін емес.
Кооперативтің келісімі кооператив мүшелерінің жалпы жиналысының шешімінде көрінеді, өйткені бұл жағдайда біз кооперативке жаңа мүшені қабылдау туралы айтып отырмыз, бұл басқалар үшін маңызды емес.
Егер кооператив пайды басқа азаматқа беруге келісім бермесе және сонымен бірге кооперативтің басқа мүшелері бұл пайды сатып алғысы келмесе, онда онда қалғысы келмейтін кооператив мүшесіне өз пайы үшін тиісті өтемақы ала отырып, өз қалауы бойынша кооперативтен шығу құқығы беріледі.
Пайды басқа тұлғаға беру кезінде, егер таза табысты бөлудің мұндай тәртібі жарғыда көзделсе, оның жеке еңбек қатысуына сәйкес келетін таза табыстың бір бөлігін алуға, сондай - ақ осы еңбекке қатысқаны үшін сыйақы алуға құқығы (және тиісінше кооперативте-міндет) қалады.
Пайды басқа тұлғаға беру шарттары (сыйға тарту, сату, бірдеңеге айырбастау және т.б.) кооперативтің бұл беруге келісім беруден бас тартуы үшін негіз бола алмайды. Тең дәрежеде кооператив өзінің келісімін кооперативтің өзі ұсынған шарттарда беруді жүзеге асыру талабымен шарттауға құқылы емес. Кооператив үшін маңыздысы-пайдың иеліктен шығарылуы қандай шарттарда және қандай бағамен болатыны емес, ол кеткен мүшенің орнына кооперативке кім келетіні және оның жұмысына қандай жеке еңбек қатысатыны.
Егер кооператив өзінің жарғысында белгіленген өкілеттіктерге байланысты қайтыс болған мүшенің мұрагерлерінің оған кіруіне келісім бермесе, онда ол осы мұрагерге қайтыс болған кооператив мүшесінің пайына пропорционалды мүліктегі үлесті, сондай-ақ қайтыс болған адамға кооперативтің таза табысының бір бөлігін және кооператив қызметіне жеке еңбегімен қатысқаны үшін сыйақы төлеуге міндетті. Дәл осындай зардаптар қайтыс болған кооператив мүшесінің мұрагері оған кіруден бас тартқан кезде пайда болады.
Кооператив мүшесі (мүшелері) шығып қалған мүшенің пайын немесе пайының бір бөлігін сатып алған жағдайда, кооператив мүлкіндегі сатып алушының үлесі оның пайының ұлғаюына пропорционалды түрде ұлғаяды.
Кооператив шығып қалған мүшеге немесе оның мұрагерлеріне пайды орындаған немесе берген кезде, сондай-ақ кооператив мүшесінің пайына кредиторлар өндіріп алынған кезде оның жеке борыштары бойынша кооперативтің қалған мүшелерінің үлесі олардың пайының шығу күніне белгіленген мөлшеріне пропорционалды түрде ұлғаяды.
Жалпы ереже бойынша кооператив өз мүшелерінің міндеттемелері бойынша жауап бермейді. Алайда, кооператив мүшесінің жеке қарыздарын жабу үшін басқа мүлкі болмаған жағдайда, мұндай мүшенің несие берушілері оның пайдасын өндіріп ала алады.
Бұл жағдайда кооператив өзінің борышкер мүшесінің пайына сәйкес келетін кооператив мүлкіндегі үлесті бөледі. Үлестің мөлшері кредитордың (кредиторлардың) талабы келіп түскен күнге бухгалтерлік есеп деректері бойынша айқындалады.
Үлес ақшалай немесе заттай нысанда бөлінеді (өндірістік кооператив туралы Жарлықтың 12-бабын қараңыз).
Айта кету керек, кооперативтің құрылтай құжаттары өзінің борышкер мүшесінің пайдасына өндіріп алу тәртібін ғана белгілей алады, бірақ несие берушілерді осы құқықтан айыру арқылы бұл өтінішті бұғаттай алмайды.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
Түсініктеме Қазақ мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалды.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын дайындау жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, профессор М. К. Сүлейменов
Басшының орынбасары профессор Басин Ю. г.
