Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 198-бабы. Авторлық және (немесе) сабақтас құқықтарды бұзу туралы түсініктеме

1. Авторлық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілерін заңсыз пайдалану, сол сияқты өткізу мақсатында авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілерінің контрафактілік даналарын сатып алу, сақтау, орнын ауыстыру немесе дайындау не авторлықты иемденіп алу немесе бірлескен авторлыққа мәжбүрлеу –

сексен айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға жазаланады.

2. Дәл сол іс-әрекеттер, егер олар едәуір мөлшерде жасалса немесе едәуір залал келтірсе не автордың немесе өзге де құқық иеленушінің құқықтарына немесе заңды мүдделеріне елеулі зиян келтірсе, не бірнеше рет жасалса, –

жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

3. Осы баптың екінші бөлігінде көзделген іс-әрекеттер, егер олар:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

2) ірі мөлшерде немесе ірі залал келтіре отырып;

3) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаса, –

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.

4. Осы баптың екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді қылмыстық топ жасаған болса, –

үш жылдан алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Авторлық және сабақтас құқықтарды бұзу түріндегі қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1 және 2-бөліктері – қылмыстық теріс қылықтар, 3 және 4-бөліктері – қылмыстар) оны жасау нәтижесінде автордың немесе өзге де құқық иеленушінің айрықша авторлық немесе сабақтас құқықтарының бұзылуымен, соның салдарынан оларға материалдық залал келтірілуімен көрініс табады.

Авторлық және сабақтас құқықтарды бұзғаны үшін қылмыстық, әкімшілік және азаматтық жауаптылық белгіленген. Авторлық және сабақтас құқықтарды бұзу жағдайларының көбеюін ескере отырып, заң осы құқықтарды қорғау тәсілдерінің де, оларды қорғауды жүзеге асыруға уәкілетті органдардың да кең ауқымын белгілейді.

Талданып отырған іс-әрекеттің объектісі – меншік. Қосымша объектісі – Қазақстан Республикасының Конституциясында, 1996 жылғы 10 маусымдағы «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасының Заңында кепілдік берілген адамның және азаматтың авторлық және сабақтас құқықтарын іске асыру жөніндегі қоғамдық қатынастар, сондай-ақ жәбірленушінің ар-намысы, қадір-қасиеті және іскерлік беделі.

Әлбетте, ҚР ҚК-нің 198-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық зияткерлік меншік құқығымен реттелетін барлық қоғамдық қатынастарға емес, тек авторлық құқық және сабақтас құқықтар институтымен реттелетін қоғамдық қатынастарға ғана қол сұғады. Соңғысына патенттік құқық институты; азаматтық айналымға қатысушыларды және олар өндіретін өнімдерді, тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді дараландыру құралдарына құқық институты (тауар белгілері, қызмет көрсету белгілері және т.б.); зияткерлік меншіктің дәстүрлі емес объектілеріне құқық институты (жаңалықтар, интегралдық микросхемалар топологиялары, селекциялық жетістіктер және т.б.) жатпайды, олар зияткерлік меншікке жатады.

Аталған Қазақстан Республикасы Заңының 2-бабына сәйкес авторлық құқық деп автордың жеке мүліктік емес және мүліктік құқықтары түсініледі. Сабақтас құқықтар деп орындаушының, фонограмма шығарушының, эфирлік және кабельдік хабар тарату ұйымының мүліктік құқықтары және орындаушының жеке мүліктік емес құқықтары түсініледі.

Заң сөздігіне сәйкес авторлық құқық дегеніміз:

1. (объективтік мағынада) ғылым, әдебиет және өнер туындыларын жасауға және пайдалануға (жариялауға, орындауға және т.б.) байланысты, ауызша, жазбаша немесе оларды қайта жаңғыртуға мүмкіндік беретін өзге де объективті нысанда көрсетілген жеке мүліктік емес және мүліктік қатынастарды реттейтін азаматтық құқық саласы. Авторлық құқықтың құрамына ұлттық азаматтық заңнаманың тиісті нормалары, сондай-ақ авторлық құқықты қорғау жөніндегі халықаралық конвенциялардың нормалары кіреді;

2. (субъективтік мағынада) әдебиет, ғылым және өнер туындыларына қатысты жеке мүліктік емес және мүліктік құқықтардың жиынтығы. Жеке авторлық құқықтарға (автор құқықтарына) авторлық ету құқығы, автордың есіміне құқық, туындының тұтастығына қол сұғылмау құқығы жатады; мүліктік құқықтарға туындының мазмұны мен нысанын қайта жаңғыртуға, жариялауға және сатуға айрықша құқық және басқалары жатады. Бұл құқықтар жарық көрген және жарық көрмеген туындыларға да қолданылады әрі зияткерлік меншік объектілерінің қатарына жатады.

«Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» ҚР Заңының 6-бабы 1-тармағына сәйкес авторлық құқық объектілері болып мақсатына, мазмұнына және артықшылықтарына, сондай-ақ оларды білдіру тәсілі мен нысанына қарамастан, шығармашылық қызметтің нәтижесі болып табылатын ғылым, әдебиет және өнер туындылары танылады.

Аталған Заңның 7-бабының 1-тармағына сәйкес оларға мыналар жатады: 1) әдеби туындылар; 2) драмалық және музыкалық-драмалық туындылар; 3) сценарийлік туындылар; 4) хореография және пантомима туындылары; 5) мәтіні бар немесе мәтіні жоқ музыкалық туындылар; 6) аудиовизуалды туындылар; 7) кескіндеме, мүсін, графика және басқа да бейнелеу өнері туындылары; 8) қолданбалы өнер туындылары; 9) сәулет, қала құрылысы және бақ-саябақ өнері туындылары; 10) фотографиялық туындылар және фотосуретке ұқсас тәсілдермен алынған туындылар; 11) географияға, топографияға және басқа да ғылымдарға қатысты карталар, жоспарлар, эскиздер, иллюстрациялар мен үш өлшемді туындылар; 12) ЭЕМ-ге арналған бағдарламалар; 13) өзге де туындылар.

ЭЕМ-ге арналған бағдарламаларды қорғау ЭЕМ-ге арналған бағдарламалардың барлық түрлеріне (оның ішінде операциялық жүйелерге) қолданылады, олар кез келген тілде және кез келген нысанда, соның ішінде бастапқы мәтін және объектілік код түрінде көрсетілуі мүмкін (Заңның 7-бабының 2-тармағы).

Заңның 7-бабының 3-тармағына сәйкес авторлық құқық объектілеріне туынды шығармалар (ғылым, әдебиет және өнер туындыларының аудармалары, өңдеулері, аннотациялары, рефераттары, түйіндемелері, шолулары, сахналық қойылымдары, музыкалық аранжировкалары және басқа да қайта өңдеулері), сондай-ақ жинақтар (энциклопедиялар, антологиялар, деректер базалары) және материалдарды іріктеу және (немесе) орналастыру бойынша шығармашылық еңбектің нәтижесі болып табылатын өзге де құрамдас туындылар жатады.

Заңның 6-бабының 2-тармағына сәйкес авторлық құқық жария етілген (жарияланған, жарыққа шығарылған, басып шығарылған, көпшілік алдында орындалған, көпшілік алдында көрсетілген), сондай-ақ қандай да бір объективті нысанда бар жария етілмеген туындыларға да қолданылады: 1) жазбаша (қолжазба, машинкамен басылған мәтін, нота жазбасы және сол сияқты); 2) ауызша (көпшілік алдында сөйлеу, көпшілік алдында орындау және сол сияқты); 3) дыбыс немесе бейнежазба (механикалық, цифрлық, магниттік, оптикалық және сол сияқты); 4) бейнелеу (сурет, эскиз, картина, жоспар, сызба, кино-, теле-, бейне- немесе фотокадр және сол сияқты); 5) көлемдік-кеңістіктік (мүсін, модель, макет, құрылыс және сол сияқты); 6) өзге де нысандарда.

Сабақтас құқықтар мақсатына, мазмұнына және артықшылықтарына, сондай-ақ оларды білдіру тәсілі мен нысанына қарамастан, қойылымдарға, орындауларға, фонограммаларға, эфирлік және кабельдік хабар тарату ұйымдарының хабарларына қолданылады (Заңның 34-бабы).

Орындау – туындыны, фонограмманы, орындауды, қойылымды ойын, ән айту, би билеу арқылы тірі орындауда немесе қандай да бір техникалық құралдардың көмегімен (телерадиохабар тарату, кабельдік теледидар және басқа да тәсілдер) көрсету, сондай-ақ аудиовизуалды туынды кадрларын дыбыспен сүйемелдей отырып немесе онсыз олардың реттілігімен көрсету.

Фонограмма – дыбыстарды немесе өзге де дыбыстарды орындаудың дыбыстық жазбасы, сондай-ақ дыбыстарды кез келген нысанда ұсыну, аудиовизуалды туындыға енгізілген жазбаны қоспағанда.

Эфирлік немесе кабельдік хабар тарату ұйымының хабарлары деп эфирлік немесе кабельдік хабар тарату ұйымының өзі жасаған, сондай-ақ оның тапсырысы бойынша және оның қаражаты есебінен басқа ұйым жасаған хабарлар түсініледі.

Осылайша, қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасы «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» ҚР Заңында көзделген авторлық және сабақтас құқықтар объектілері болып табылады.

Объективтік жағы мынадай әрекеттерді жасаумен сипатталады:

авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілерін заңсыз пайдалану, сол сияқты өткізу мақсатында авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілерінің контрафактілік даналарын сатып алу, сақтау, орнын ауыстыру немесе дайындау;

авторлықты иемденіп алу немесе бірлескен авторлыққа мәжбүрлеу.

Авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектісінің контрафактілік данасы деп жасалуы, таратылуы немесе өзгеше пайдаланылуы аталған Заңның ережелеріне не Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттардың нормаларына байланысты авторлық құқықтың және (немесе) сабақтас құқықтардың бұзылуына әкеп соғатын туындының, жазылған орындаудың, фонограмманың, эфирлік және кабельдік хабар тарату ұйымдары хабарларының данасы танылады.

Құқықтарды басқару туралы ақпарат құқық иеленушінің рұқсатынсыз жойылған немесе өзгертілген, не авторлық құқықты және (немесе) сабақтас құқықтарды техникалық қорғау құралдарын айналып өтуге мүмкіндік беретін заңсыз пайдаланылатын құрылғылардың көмегімен жасалған авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілері де контрафактілік болып табылады.

Авторлық құқық немесе сабақтас құқықтар объектілерін заңсыз пайдалану деп заңға қайшы түрде бөтен туындыны, орындауды немесе қойылымды, фонограммаларды, хабарларды автордың келісімінсіз, оның ішінде авторға сыйақыны толық немесе ішінара төлемей қайта жаңғырту, тарату, импорттау, көрсету, аудару немесе жария ету түсініледі; туындыны, орындауды немесе қойылымды, фонограммаларды, хабарларды автордың келісімінсіз, заңға қайшы келетін өзгерістермен, толықтырулармен немесе қысқартулармен заңсыз жариялау; туындыны автордың немесе оның құқық мирасқорларының келісімінсіз қайта басып шығару және т.б.

Туындының немесе фонограмманың контрафактілік даналарын заңсыз сатып алу деп сатып алу, басқа тауарлар мен заттарға айырбастап алу, қарызды өтеу есебіне алу, қарызға немесе сыйға алу, табылған затты иемдену түсініледі.

Заңсыз сақтау деп контрафактілік туындылардың және (немесе) фонограммалардың даналарының кінәлі адамның нақты иелігінде болуына байланысты кез келген қасақана әрекеттерді, олардың орналасқан жеріне (егер бұл оларды тасымалдаумен байланысты болмаса, өзімен бірге алып жүру, жасырын орын, үй-жай, көлік құралы және басқа да орындар) және сақтау уақытына қарамастан түсіну қажет. Сақтау үшін жауаптылық оның ұзақтығына қарамастан туындайды.

Заңсыз орнын ауыстыру – контрафактілік туындылардың және (немесе) фонограммалардың даналарын бір жерден екінші жерге беру, жөнелту, тасымалдау жөніндегі әрекеттер, оның ішінде бір елді мекеннің шегінде жүзеге асырылған әрекеттер.

Заңсыз дайындау деп нәтижесінде туындылардың және (немесе) фонограммалардың контрафактілік даналары алынатын жасауға, көшіруге, көбейтуге байланысты кез келген қасақана әрекеттер танылады.

Авторлық құқық немесе сабақтас құқықтар объектілерін заңсыз пайдалану, сол сияқты контрафактілік даналарды сатып алу, сақтау, орнын ауыстыру немесе дайындау өткізу мақсатында жасалуға тиіс. Өткізу деп контрафактілік туындылардың және (немесе) фонограммалардың даналарын бір адамның иелігінен басқа адамның иелігіне заңсыз өткізудің (ақылы немесе ақысыз) кез келген тәсілдерін (сату, сыйға тарту, қарызды өтеу есебіне беру, айырбастау, қарызға беру және т.б.), сондай-ақ таратудың өзге де тәсілдерін түсіну қажет.

Авторлықты иемденіп алу – адамның бөтен туындының авторы ретінде өзін жариялап, оны толық немесе ішінара өзінің атымен (бүркеншік атымен) шығаруы. Бірлесіп жасалған туындыны басқа авторлардың тегі көрсетілмей шығару, өз еңбектерінде басқа авторлардың туындыларын оларға сілтеме жасамай пайдалану да авторлықты иемденіп алу деп танылады.

Авторлықты иемденіп алудың синонимі ретінде «плагиат» ұғымы қолданылады (лат. «plagium» – ұрлау, ол авторлықты қасақана иемденіп алуды білдіреді). Кейбір авторлар «авторлықты иемденіп алу» ұғымы «плагиат» ұғымынан кең деп есептейді.

Олар плагиат деп тек бөтен туындыны толық көлемде немесе оның бір бөлігін өз атымен шығаруды түсінеді, ал авторлықты иемденіп алуға бұдан басқа да құқыққа қайшы әрекеттерді – басқа адамдармен бірлесіп жасалған туындыны олардың тегі көрсетілмей өз атымен жариялауды, өз еңбектерінде басқа авторлардың туындыларын оларға сілтеме жасамай пайдалануды және т.б. жатқызады.

Бірлескен авторлыққа мәжбүрлеу деп туындыны жасауға қатыспаған кінәлі адамның (бірлескен автор болуға мәжбүрлеушінің немесе өзге адамның) бірлескен автор ретінде көрсетілуіне келісім алу мақсатында авторға әртүрлі тәсілдермен (қорқыту, бопсалау немесе күш қолдану арқылы) ықпал етуді түсіну қажет.

ҚР ҚК-нің 198-бабының диспозициясы бланкеттік сипатқа ие, сондықтан жоғарыда аталған әрекеттердің құқыққа қайшылығын анықтау үшін Қазақстан заңнамасының өзге салаларының нормативтік құқықтық актілеріне, ең алдымен, «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» ҚР Заңына жүгіну қажет.

Сонымен бірге авторлық және сабақтас құқықтар фонограммаларды қорғау мен пайдалануға қатысты бірқатар арнайы заңға тәуелді құқықтық актілермен, сондай-ақ кейбір халықаралық келісімдермен реттеледі. Атап айтқанда, 1971 жылғы 29 қазандағы Фонограммаларды заңсыз көшіріп шығарудан фонограмма шығарушылардың мүдделерін қорғау туралы Женева конвенциясы (Қазақстан Республикасы бұл Конвенцияны 2000 жылғы 7 маусымдағы ҚР Заңымен ратификациялаған), 1961 жылғы Орындаушыларды, фонограмма жасаушыларды және хабар тарату ұйымдарын қорғау туралы Рим конвенциясы және 1971 жылғы 24 шілдедегі Әдеби және көркем туындыларды қорғау туралы Берн конвенциясы.

Құрылымы бойынша ҚР ҚК-нің 198-бабының 1-бөлігінде көзделген құрам формальдық болып табылады, яғни авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілерін заңсыз пайдалану, сол сияқты өткізу мақсатында авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілерінің контрафактілік даналарын сатып алу, сақтау, орнын ауыстыру немесе дайындау, сондай-ақ авторлықты иемденіп алу немесе бірлескен авторлыққа мәжбүрлеу түрінде көрініс тапқан қылмыстық құқық бұзушылықты жасау фактісінің өзі қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады.

Субъективтік жағынан бұл іс-әрекеттер тікелей қасақаналық түріндегі кінәмен сипатталады, яғни кінәлі адам өзінің авторлық және сабақтас құқықтарды бұзып отырғанын сезінеді, залал келтіру мүмкіндігін (мөлшерін) алдын ала біледі және оларды бұзуды қалайды. ҚР ҚК-нің 198-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың негізгі құрамы үшін ниеттер мен мақсаттар міндетті белгі болып табылмайды және саралауға әсер етпейді. Олар пайдакүнемдік, қызғаныш, менмендік, жеккөрушілік, табыс табу, шығармашылық одаққа кіру, лауазымға тағайындалу, марапат алу, ерекшелік белгісін иелену, диссертация қорғау, мансаптық өсу, даңққа, танымалдыққа жету және т.б. болуы мүмкін.

Қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі – он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚР ҚК-нің 198-бабының 2-бөлігінде көзделген саралаушы белгі ретінде осы іс-әрекеттің едәуір мөлшерде жасалуы немесе едәуір залал келтіруі не автордың немесе өзге де құқық иеленушінің құқықтарына немесе заңды мүдделеріне елеулі зиян келтіруі, не іс-әрекеттің бірнеше рет жасалуы танылады. Осылайша, негізгі құрамнан айырмашылығы, бұл құрам материалдық болып табылады, өйткені оны қылмыстық жауаптылыққа тарту және аяқталған іс-әрекет деп тану үшін іс-әрекеттің едәуір мөлшерде жасалуы немесе едәуір залал келтіруі не автордың немесе өзге де құқық иеленушінің құқықтарына немесе заңды мүдделеріне елеулі зиян келтіруі талап етіледі.

ҚР ҚК-нің 3-бабының 2) тармағына сәйкес, ҚР ҚК-нің 198, 199-баптарындағы едәуір залал және едәуір мөлшер деп зияткерлік меншік объектілерін пайдалану құқықтарының құны не авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілерінің даналарының немесе өнертабыстар, пайдалы модельдер, өнеркәсіптік үлгілер, селекциялық жетістіктер немесе интегралдық микросхемалар топологиялары бар тауарлардың құны айлық есептік көрсеткіштен екі жүз есе асатын мөлшер танылады.

Қылмыстық салдар ретінде едәуір залалдан басқа жәбірленушінің құқықтарына немесе заңды мүдделеріне елеулі зиян келтіру де көзделген.

ҚР ҚК-нің 3-бабының 14) тармағында Қылмыстық кодексте көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгісі ретінде көрсетілмеген жағдайларда елеулі зиян деп мынадай салдарлар танылатыны көзделген: адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарының, ұйымдардың заңмен қорғалатын құқықтары мен заңды мүдделерінің, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерінің бұзылуы; едәуір залал келтіру; жәбірленуші адамда қиын өмірлік жағдайдың туындауы; ұйымдардың немесе мемлекеттік органдардың қалыпты жұмысының бұзылуы; маңызды әскери іс-шаралардың істен шығуы не әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілеттілігі деңгейінің қысқа мерзімге төмендеуі; қарулы топтардың немесе жекелеген қарулы адамдардың, құрлықтағы, әуедегі немесе теңіздегі әскери техниканың шабуылын уақтылы анықтамау немесе тойтармау, адамдар мен көлік құралдарының Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы заңсыз өтуіне, контрабандалық жүктердің орын ауыстыруына кедергі келтірмеу, шекаралық құрылыстарға зиян келтіретін әрекеттерге жол беру; келтірілген зиянның елеулілігін көрсететін өзге де салдарлар.

Осыған байланысты елеулі зиянды бағалау санатына жататын ұғым деп тануға болады. Қылмыстық кодекс зиянды салдарларды жалпылама түрде айқындайды. Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің 6-тарауына кіретін құқық бұзушылықтардың мұндай заңнамалық құрылымы әбден дұрыс, өйткені салдарлар әртүрлі болуы мүмкін және олардың барлығын заңда тізіп көрсету мүмкін емес.

Авторлық және сабақтас құқықтар саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы адамның оларды жасауға бірыңғай ниеті болмаған жағдайда ғана орын алатынын атап өткен жөн. Егер адамның әрекеттері бірыңғай ниетпен қамтылса, онда бірнеше рет жасалу туралы айтуға болмайды. К. төрт ай бойы контрафактілік бейнекассетаны жалға беріп, осылайша сегіз құқық иеленушіге едәуір залал келтірген. Л. ісі бойынша сот сотталушының 143 контрафактілік бейнекассетаны өткізу арқылы сатып, жеті құқық иеленушіге ірі залал келтіргенін анықтаған. З. ісі бойынша сот сотталушының 169 контрафактілік бейнекассетаны сатқанын және жалға бергенін, нәтижесінде екі құқық иеленушіге едәуір залал келтіргенін анықтаған. Сот К., Л. және З.-ны ҚР ҚК-нің 198-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты жасағаны үшін кінәлі деп таныған. Олардың әрқайсысының әрекеттері бірнеше құқық иеленушіге едәуір (ірі) залал келтіргеніне қарамастан, бұл әрекеттер бірыңғай ниетпен қамтылған, демек, қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуын құрамайды.

Қылмыстық заң жоғарыда көрсетілген іс-әрекеттерді жасауды мынадай аса саралаушы белгілер ретінде таниды:

адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

ірі мөлшерде немесе ірі залал келтіре отырып;

адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып (ҚР ҚК-нің 198-бабының 3-бөлігі).

Авторлық және сабақтас құқықтарды бұзу адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасалған деп, оған қатысқан адамдардың оны бірлесіп жасау туралы алдын ала келісімге келген жағдайы танылады.

ҚР ҚК-нің 3-бабының 38) тармағына сәйкес ірі залал немесе ірі мөлшер деп залал мөлшері немесе зияткерлік меншік объектілерін пайдалану құқықтарының құны не авторлық құқық және (немесе) сабақтас құқықтар объектілері даналарының немесе өнертабыстар, пайдалы модельдер, өнеркәсіптік үлгілер, селекциялық жетістіктер немесе интегралдық микросхемалар топологиялары бар тауарлардың құны айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын мөлшер танылады.

Авторлық және сабақтас құқықтарды адамның өз қызмет бабын пайдалана отырып бұзуы деп лауазымды адамның өз құзыреті шегінде жүзеге асырылатын, бірақ мазмұны жағынан тиісті орган жұмыс істейтін мақсаттар мен міндеттерге көрінеу қайшы келетін әрекеттері түсініледі.

Заң шығарушының аталған аса саралаушы белгіні көздеуі толық негізді, өйткені авторлықты иемденіп алу (әсіресе оның бірлескен авторлыққа мәжбүрлеу сияқты нысаны) көбінесе адамның өз қызмет бабын пайдалануымен жасалады. Бұл ретте қызмет бабын пайдалану авторға психологиялық ықпал ету мүмкіндігіне ие болғандықтан (егер автор оған бағынысты болса), адамның авторлықты иемденіп алуын едәуір жеңілдетеді. Бұл фактор қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігін айтарлықтай арттырады, оның үстіне бірқатар жағдайларда қызмет бабын пайдалану адамның өзіне қосымша сенімділік береді, өйткені авторлықты иемденіп алғаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылу қаупін төмендетеді.

ҚР ҚК-нің 198-бабының 4-бөлігі осы баптың 2 немесе 3-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді қылмыстық топ жасағаны үшін жауаптылықты күшейтеді. Қарастырылып отырған белгінің егжей-тегжейлі талдауы ҚР ҚК-нің 188-бабы «Ұрлық» туралы түсініктемеде жүргізілген.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықты ҚР ҚК-нің 222-бабында көзделген «Тауар белгісін заңсыз пайдалану» іс-әрекетінен ажырату қажет. Біріншіден, авторлық және сабақтас құқықтар саласындағы объект меншік болып табылады, ал тауар белгісін заңсыз пайдалану объектісі тауар белгілерін, қызмет көрсету белгілерін және тауарлардың шығарылған жерлерінің атауларын тіркеуге, құқықтық қорғауға және пайдалануға байланысты туындайтын қоғамдық қатынастар болып табылады. Екіншіден, аталған қылмыстық құқық бұзушылықтар нысанасы бойынша да ажыратылады. Авторлық және сабақтас құқықтар саласындағы нысана болып ғылым, әдебиет және өнер туындылары, орындаулар, қойылымдар, фонограммалар, эфирлік және кабельдік хабар тарату ұйымдарының хабарлары сияқты авторлық және сабақтас құқықтар объектілері табылады. ҚР ҚК-нің 222-бабында көзделген іс-әрекеттің нысанасы тауар белгісі болып табылады – заңға сәйкес тіркелген немесе Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттардың күшімен тіркеусіз қорғалатын, бір заңды немесе жеке тұлғаның тауарларын (көрсетілетін қызметтерін) басқа заңды немесе жеке тұлғалардың біртектес тауарларынан (көрсетілетін қызметтерінен) ажыратуға қызмет ететін белгі.

Нысанасы белгісі бойынша ҚР ҚК-нің 198-бабы ҚР ҚК-нің 223-бабының 2-бөлігінде көзделген коммерциялық немесе банктік құпияны, салықтық мониторинг барысында алынған салықтық құпияны, микрокредит беру құпиясын, коллекторлық қызмет құпиясын, сондай-ақ мүлікті заңдастыруға байланысты ақпаратты олардың иесінің келісімінсіз, қызметі немесе жұмысы бойынша сеніп тапсырылған адам тарапынан пайдакүнемдік немесе өзге де жеке мүдделілікпен жасалған және ірі залал келтірген заңсыз жария ету немесе пайдалану әрекетінен ерекшеленеді. Бұл қылмыстың ҚР ҚК-нің 198-бабында көзделген іс-әрекеттерден айырмашылығы – оның нысаналарының бірі коммерциялық, банктік, салықтық құпия, коллекторлық қызмет құпиясы болып табылады.

2015 жылғы 29 қазандағы Кәсіпкерлік кодекстің 28-бабына сәйкес коммерциялық құпияны қорғау коммерциялық құпияны құрайтын ақпаратты заңсыз алуға, таратуға немесе пайдалануға тыйым салудан тұрады.

Кәсіпкерлік субъектісі коммерциялық құпияны құрайтын ақпаратқа еркін қол жеткізу құқығы бар адамдардың шеңберін айқындайды және оның құпиялылығын қорғау шараларын, сондай-ақ ақпаратты қолжетімділік санаттарына жатқызу тәртібін, коммерциялық құпияны құрайтын ақпаратты сақтау және пайдалану шарттарын белгілейді.

Коммерциялық құпияны құрайтын ақпаратты заңсыз тәсілдермен алған, жария еткен және (немесе) пайдаланған адамдар Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына сәйкес келтірілген залалды өтеуге міндетті.

Кәсіпкерлік субъектісі немесе ол уәкілеттік берген тұлға өз қызметкерлерінен коммерциялық құпияны құрайтын ақпаратты жария етпеу туралы қолхат талап етуге, ал оны тексеруді жүзеге асыратын адамдарды Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауаптылық туралы ескертуге құқылы.

Міндетті түрде жариялануға немесе акционерлік қоғамның акционерлеріне, шаруашылық серіктестіктің қатысушыларына, өндірістік кооператив мүшелеріне немесе өзге де белгілі бір адамдар тобына міндетті түрде жеткізілуге жататын ақпараттың тізбесі Қазақстан Республикасының заңдарымен және кәсіпкерлік субъектісінің құрылтай құжаттарымен белгіленеді.

Коммерциялық құпияны құрайтын ақпарат, заңды күшіне енген сот шешімі бар ақпаратты немесе Кодексте белгіленген өзге де жағдайларды қоспағанда, кәсіпкерлік субъектісінің келісімінсіз жария етілмейді.

Мемлекеттік органдар мен олардың лауазымды адамдары кәсіпкерлік субъектісінің келісімінсіз өздерінің лауазымдық (қызметтік) міндеттерін орындау барысында өздеріне белгілі болған коммерциялық құпияны құрайтын ақпаратты, Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда, таратуға және (немесе) пайдалануға құқылы емес.

Кәсіпкерлік субъектісі мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға тіркеу, бақылау және қадағалау функцияларын орындау және өзге де әрекеттерді жасау кезінде, оларға жүктелген функцияларды іске асыру үшін қажетті ақпаратты қоспағанда, коммерциялық құпияны құрайтын ақпаратқа қол жеткізуді бермеуге құқылы.

Ақпараттық-коммуникациялық инфрақұрылымның аса маңызды объектісіне меншік құқығымен немесе өзге де заңды негізде иелік ететін кәсіпкерлік субъектісі электрондық ақпараттық ресурстың резервтік көшірмесін Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік саласындағы заңнамасының талаптарын ескере отырып, Қазақстан Республикасының заңнамасында айқындалған тәртіппен электрондық ақпараттық ресурстарды резервтік сақтаудың бірыңғай платформасына береді. Мемлекеттік органдар мен олардың лауазымды адамдары коммерциялық құпияны құрайтын ақпаратты заңсыз таратқаны және (немесе) пайдаланғаны үшін Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылықта болады, ал мұндай тарату және (немесе) пайдалану нәтижесінде кәсіпкерлік субъектісіне келтірілген залал Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына сәйкес өтелуге жатады.

1995 жылғы 31 тамыздағы «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» ҚР Заңының 50-бабының 1-тармағына сәйкес: «Банктік құпияға банктердің клиенттері мен корреспонденттері, олардың банктермен банктік қызметтерді алуға байланысты операциялары мен өзара қарым-қатынастары туралы мәліметтер, оның ішінде шектеусіз: банктік шоттар мен банктердің корреспонденттік шоттарының болуы, иелері және нөмірлері, осы шоттардағы және банктің өз шоттарындағы ақшаның қалдықтары мен қозғалысы, аталған шоттар бойынша шектеулер (мемлекеттік органдардың шығыс операцияларын тоқтата тұру туралы шешімдері және (немесе) өкімдері, тыйым салулар, кепілдер), клиенттер мен корреспонденттердің және банктің өзінің операциялары (банктік операцияларды жүргізудің жалпы шарттарын қоспағанда), сондай-ақ клиенттердің банктің сейфтік жәшіктерінде, шкафтары мен үй-жайларында сақтауда тұрған мүлкінің болуы, иелері, сипаты мен құны туралы мәліметтер, клиенттердің кредиттер алуы туралы ақпарат (осы бапта айқындалған жағдайларды қоспағанда), төлемдер және (немесе) ақша аударымдары бойынша операцияларды жүргізу, оның ішінде банктік шот ашпай орындалған операциялар туралы ақпарат жатады.

Таратылу процесіндегі банк берген кредиттер туралы мәліметтер банктік құпияға жатпайды».

Салықтық құпияны 2017 жылғы 25 желтоқсандағы Салық кодексінің 30-бабының 1-тармағында айқындалған мәліметтерді қоспағанда, салық органы салық төлеуші (салық агенті) туралы алған кез келген мәліметтер құрайды.

Коллекторлық қызмет құпиясына борышкер, кредитор, берешек, кредитормен банктік қарыз шарты немесе микрокредит беру туралы шарт шеңберінде міндеттемелермен байланысты үшінші тұлғалар туралы, берешекті өндіріп алу туралы жасалған шарттардың талаптары туралы және коллекторлық агенттік коллекторлық қызметті жүзеге асыру кезінде алған және (немесе) жасаған өзге де мәліметтер жатады (2017 жылғы 6 мамырдағы «Коллекторлық қызмет туралы» Заңның 11-бабы).

Сабақтас қылмыстар субъективтік жағы бойынша ерекшеленеді, өйткені ҚР ҚК-нің 223-бабының 2-бөлігінің диспозициясында қылмысты жасаудың ниеті – пайдакүнемдік немесе өзге де жеке мүдделілік көрсетілген.

Авторлық және сабақтас құқықтар саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтарды ұрлықтан (ҚР ҚК-нің 188-бабы) ажырату қажет. Ұрлықтың нысанасы болып біреудің меншігі болып табылатын мүлік танылады. Ал авторлық және сабақтас құқықтар саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтардың нысанасы болып ғылым, әдебиет және өнер туындылары, орындаулар, қойылымдар, фонограммалар, эфирлік және кабельдік хабар тарату ұйымдарының хабарлары табылады, оларға қатысты құқық иеленушіге «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» ҚР Заңында көрсетілген жеке мүліктік емес және айрықша мүліктік құқықтар тиесілі болады. Құқық иеленушінің жоғарыда аталған авторлық құқық немесе сабақтас құқық объектілеріне мүліктік емес және мүліктік құқықтарының болуының өзі оған сол объектілерге меншік құқығын бермейді. Мәселен, бейнекассетаға авторлық құқық бір адамға (құқық иеленушіге) тиесілі болуы мүмкін, ал дәл сол бейнекассета басқа адамның меншігінде болуы мүмкін. Аталған бейнекассетаны ұрлау меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады және авторлық және сабақтас құқықтарды бұзу болып саналмайды. Ал егер бейнекассетаның меншік иесі оны көбейтіп, құқық иеленушінің келісімінсіз өткізсе, онда ұрлық құрамы болмайды, авторлық және сабақтас құқықтар саласындағы қылмыстық құқық бұзушылық орын алады.

Соңында, авторлық және сабақтас құқықтар саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтарды ҚР ҚК-нің 210-бабында көзделген «Зиянды компьютерлік бағдарламалар мен бағдарламалық өнімдерді жасау, пайдалану немесе тарату» қылмысынан ажырату қажет. ҚР ҚК-нің 210-бабының 1-бөлігіне сәйкес электрондық жеткізгіште сақталатын, ақпараттық жүйеде қамтылған немесе телекоммуникация желілері арқылы берілетін ақпаратты құқыққа қайшы жою, бұғаттау, түрлендіру, көшіру, пайдалану, компьютердің, абоненттік құрылғының, компьютерлік бағдарламаның, ақпараттық жүйенің немесе телекоммуникация желілерінің жұмысын бұзу мақсатында компьютерлік бағдарламаны, бағдарламалық өнімді жасау немесе қолданыстағы бағдарламаға не бағдарламалық өнімге өзгерістер енгізу, сол сияқты осындай бағдарламаны немесе бағдарламалық өнімді қасақана пайдалану және (немесе) тарату үшін жауаптылық көзделген.

Қолданыстағы бағдарламаларға өзгерістер енгізу ҚР ҚК-нің 210-бабының 1-бөлігінің диспозициясында көзделген қылмыстық әрекет ретінде бір мезгілде авторлық құқық объектілерін заңсыз пайдалану болып табылады. Алайда ҚР ҚК-нің 210-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы формальдық болып табылады және бағдарламаға өзгерістер енгізу фактісінің өзі осы қылмыстың құрамын құрайды, ал ҚР ҚК-нің 198-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамы материалдық болып табылады. Сондықтан ҚР ҚК-нің 198-бабының 2-бөлігі бойынша кінәлі адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту ЭЕМ-ге арналған бағдарламаларға өзгерістер енгізу едәуір мөлшерде жасалған немесе едәуір залал келтірген не автордың немесе өзге де құқық иеленушінің құқықтарына немесе заңды мүдделеріне елеулі зиян келтірген жағдайда ғана мүмкін болады.

Сондай-ақ авторлық және сабақтас құқықтар саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтарды өзге де қылмыстық әрекеттермен жиынтық бойынша дұрыс саралау қажет.

Мәселен, егер кінәлі адам авторлық құқық объектілеріне авторлықты иемденіп алса немесе авторлық құқық объектілерін не патенттік құқық объектілерін қамтитын сабақтас құқықтар объектілерін заңсыз пайдаланса (мысалы, авторы өзінің өнертабысының мәні мен формуласын ашатын ғылыми туындыға авторлықты иемденіп алу), онда бұл адамның әрекеттері ҚР ҚК-нің 198 және 199-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралануға тиіс.

Егер кінәлі адам авторлық және сабақтас құқықтарды бұза отырып, бөтен тауар белгісін заңсыз пайдаланса (мысалы, отандық өндірістің контрафактілік бейнекассеталарын «80КУ» тауар белгісімен сату), онда оның әрекеттері ҚР ҚК-нің 198-бабымен қатар «Тауар белгісін заңсыз пайдалану» туралы ҚР ҚК-нің 222-бабы бойынша саралануға тиіс.

Егер кінәлі адам өзі ұрлаған авторлық құқық немесе сабақтас құқық объектілерін заңсыз пайдаланса, онда оның әрекеттері ҚР ҚК-нің 198-бабы бойынша, сондай-ақ ұрлықтың тиісті нысаны үшін жауаптылық көздейтін ҚР ҚК-нің тиісті бабы (188–192-баптар) бойынша саралануға тиіс. Егер кінәлі адам ұрлық арқылы алынғанын өзі анық білетін авторлық құқық немесе сабақтас құқық объектілерін алдын ала уәде етілген түрде сатып алып, кейіннен оларды заңсыз пайдаланса, онда мұндай әрекеттер ҚР ҚК-нің 198-бабы және ҚР ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігіне – ұрлыққа көмектесушілікке сілтеме жасай отырып, ұрлықтың тиісті нысаны үшін жауаптылық көздейтін ҚР ҚК-нің тиісті бабы (188–192-баптар) бойынша саралануға тиіс. Ал егер кінәлі адам ұрлық арқылы алынғанын өзі анық білетін авторлық құқық немесе сабақтас құқық объектілерін алдын ала уәде етілмеген түрде сатып алып, кейіннен оларды заңсыз пайдаланса, онда мұндай әрекеттер ҚР ҚК-нің 198 және 196-баптары – «Қылмыстық жолмен алынған мүлікті иемдену немесе өткізу» бойынша саралануға тиіс.

Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы арқылы құқық иеленушінің келісімінсіз авторлық құқық немесе сабақтас құқық объектілерін ірі мөлшерде кедендік бақылаудан тыс немесе кедендік бақылаудан жасырып не құжаттарды немесе кедендік сәйкестендіру құралдарын алдап пайдалана отырып не декларацияламаумен немесе анық емес декларациялаумен ұштаса отырып өткізу ҚР ҚК-нің 198 және 234-баптарының – «Экономикалық контрабанда» жиынтығы бойынша саралануға тиіс.

ҚР ҚК-нің 198-бабының 1, 2-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚР ҚК-нің 198-бабының 3-бөлігінде көзделген іс-әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК-нің 198-бабының 4-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы – Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Хабарламалар