Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 384-бабына түсініктеме. Құжаттарды заңсыз алып қою, құжаттарды, мөртабандарды, мөрлерді ұрлау, жою, бүлдіру немесе жасыру

1. Азаматтың паспортын, жеке куәлігін немесе өзге де жеке құжатын заңсыз алып қою –

сексен айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не жиырма тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Азаматтың паспортын, жеке куәлігін немесе өзге де жеке құжатын ұрлау –

жүз жиырма айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не жүз жиырма сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не отыз тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

3. Пайдакүнемдік немесе өзге де жеке мүдделілік себептермен жасалған ресми құжаттарды, мөртабандарды немесе мөрлерді ұрлау, жою, бүлдіру немесе жасыру –

жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

384-бапта көзделген қылмыстық теріс қылықтың қоғамға қауіптілігі кінәлі адамның өзінің заңсыз әрекеттерімен ресми құжаттаманы жүргізудің белгіленген тәртібін бұзуында болып табылады. Азаматтардың жеке құжаттарын заңсыз алып қою, ұрлау олардың өздерінің заңды құқықтары мен мүдделерін іске асыруына қиындықтар туғызады. Мысалы, кәсіпорында қызметтік қызметін жалғастыру мүмкіндігінен айырады, сондай-ақ мүліктік сипаттағы қол сұғушылықтар жасауға жағдай туғызады және т.б.

Қарастырылып отырған қылмыстық теріс қылықтың тікелей объектісі – басқару, құжаттармен, мөртабандармен және мөрлермен жұмыс істеу тәртібін белгілейтін қоғамдық қатынастар.

ҚК-нің 384-бабының 1, 2-бөліктерінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың заты азаматтың паспорты, жеке куәлігі немесе өзге де жеке құжаты болып табылады.

Паспорт немесе жеке куәлік – он алты жасқа толғаннан кейін тұрғылықты жері бойынша мемлекеттік орган беретін, жеке басты куәландыратын ресми құжаттар.

Паспорт пен жеке куәлікте фотосуреттер және адамның жеке басы туралы негізгі мәліметтер қамтылады. Паспорт пен жеке куәлік ішкі, шетелдік, дипломатиялық және қызметтік болуы мүмкін.

Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 29 қаңтардағы «Жеке басты куәландыратын құжаттар туралы» Заңының 1-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасы азаматының паспорты – Қазақстан Республикасы азаматының жеке басын куәландыратын және Қазақстан Республикасының аумағында және одан тыс жерлерде Қазақстан Республикасының азаматтығын растайтын құжат.

Қазақстан Республикасының дипломатиялық паспорты – Қазақстан Республикасы азаматының жеке басын, оған жүктелген қызметтік міндеттерді орындау үшін Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге шығуы, онда тұруы және Қазақстан Республикасына келуі кезінде куәландыратын құжат.

Қазақстан Республикасының қызметтік паспорты – Қазақстан Республикасы азаматының жеке басын куәландыратын және оған жүктелген қызметтік міндеттерді орындау үшін Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге шығуы, онда тұруы және елге келуі кезінде оның иесінің ресми мәртебесін растайтын құжат.

Шетелдік паспорт – Қазақстан Республикасы шетелдіктің немесе азаматтығы жоқ адамның жеке басын куәландыратын және олардың құқықтық мәртебесін растайтын құжат ретінде танитын құжат.

Биометриялық деректері бар Қазақстан Республикасы азаматының паспорты Қазақстан Республикасының барлық азаматтарына олардың қалауы бойынша жасына қарамастан беріледі және Қазақстан Республикасы азаматының жеке басын Қазақстан Республикасының аумағында және одан тыс жерлерде куәландырады. Қазақстан Республикасы азаматының паспорты он жыл мерзімге беріледі.

Қазақстан Республикасы азаматының жеке куәлігі – азаматтың жеке басын куәландыратын және Қазақстан Республикасының азаматтығын растайтын құжат. Жеке куәлік Қазақстан Республикасының азаматтарына он алты жастан бастап беріледі. Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын азаматтары жеке куәлікке ие болуға міндетті. Қазақстан Республикасы азаматының жеке куәлігі он жыл мерзімге беріледі.

Жеке құжаттар – мемлекеттік билік органдары беретін, иесін сәйкестендіру үшін қажетті өмірбаяндық ақпаратты қамтитын құжаттар. Олар жылжымайтын мүлікпен мәмілелер жасау, қарыздарды ресімдеу, билеттер сатып алу, еңбек қатынастарын ресімдеу және т.б. кезінде талап етіледі.

Өзге де жеке құжаттарға Қазақстан Республикасындағы шетелдіктің тұруға ықтиярхаты, азаматтығы жоқ адамның куәлігі, босқын куәлігі, Қазақстан Республикасы теңізшісінің жеке куәлігі, қайтып оралуға арналған куәлік, туу туралы куәлік, неке туралы куәлік, білім туралы диплом, жүргізуші куәлігі, әскери билет, еңбек кітапшасы, зейнеткерлік куәлік және т.б. жатуы мүмкін.

ҚК-нің 384-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың объективтік жағы азаматтың паспортын, жеке куәлігін немесе өзге де жеке құжатын заңсыз алып қоюдан көрінеді.

Заңсыз – заңмен рұқсат етілмеген, заңға негізделмеген, заңды бұзатын әрекет. Паспортты, жеке куәлікті немесе өзге де жеке құжатты алып қою, егер бұл әрекетті жоғарыда аталған құжаттарды иелену құқығы жоқ адамдар жасаса, заңсыз болып табылады.

Алып қою – азаматтардан қандай да бір затты түрлі сылтаулармен мәжбүрлеп және өтеусіз тәркілеу. Заңсыз алып қою деп паспортты, жеке куәлікті немесе өзге де жеке құжатты оған заңды негіздерсіз алу түсініледі. Мысалы, адамның билік өкілеттіктерінің болмауы, жәбірленушінің кінәлі адамға бағыныстылығының болмауы, қолданыстағы заңнама нормаларын бұза отырып осындай құжаттарды алу және т.б.

ҚК-нің 384-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Тиісінше, адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін қандай да бір теріс салдардың туындауы талап етілмейді, азаматтың паспортын, жеке куәлігін немесе өзге де жеке құжатын заңсыз алып қою фактісінің өзі жеткілікті.

Түсіндіріліп отырған қылмыстық теріс қылықтың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адамның азаматтың паспортын, жеке куәлігін немесе өзге де жеке құжатын заңсыз алып қойып жатқанын сезінеді және соны қалайды.

Себеп пен мақсат іс-әрекетті саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде сот оларды ескереді.

ҚК-нің 384-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың субъектісі он алты жасқа толған, есі дұрыс кез келген жеке тұлға болуы мүмкін.

ҚК-нің 384-бабының 2-бөлігінде заң шығарушы азаматтың паспортын, жеке куәлігін немесе өзге де жеке құжатын ұрлауды қылмыстық теріс қылықтың дербес құрамы ретінде қарастырған.

ҚК-нің 384-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың объективтік жағы азаматтың паспортын, жеке куәлігін немесе өзге де жеке құжатын ұрлаудан тұрады.

Паспортты, жеке куәлікті немесе өзге де жеке құжатты ұрлау деп бұл құжаттарды заңды иеленушіден құқыққа қайшы алып қою және оларды өзінің немесе басқа адамдардың пайдасына айналдыру түсініледі.

Паспортты, жеке куәлікті немесе өзге де жеке құжатты ұрлау жасырын, ашық түрде, физикалық немесе психикалық зорлық-зомбылық қолдану арқылы, алдау не сенімді теріс пайдалану жолымен жасалуы мүмкін.

Егер паспортты, жеке куәлікті немесе өзге де жеке құжатты ұрлау зорлық-зомбылықпен ұштасса, жасалған әрекет ҚК-нің 384-бабының 2-бөлігі және жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылық көздейтін тиісті баптар бойынша саралануға тиіс.

Паспортты, жеке куәлікті немесе өзге де жеке құжатты қорқытып алу ҚК-нің 384-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайтынын және жалпы алғанда қылмыстық заңның реттеу аясынан тыс қалатынын атап өткен жөн. Бұл қолданыстағы қылмыстық заңнамадағы олқылық болып табылады.

Қарастырылып отырған баптың 2-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың құрамы, ҚК-нің 384-бабының 1-бөлігінде көзделген құрам сияқты, өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Тиісінше, адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін азаматтың паспортын, жеке куәлігін немесе өзге де жеке құжатын ұрлау фактісінің өзі жеткілікті.

ҚК-нің 384-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың субъективтік жағы мен субъектісі осы баптың 1-бөлігінде көзделген әрекеттің аталған белгілеріне ұқсас сипатталады.

ҚК-нің 384-бабының 3-бөлігінде заң шығарушы пайдакүнемдік немесе өзге де жеке мүдделілік себептермен жасалған ресми құжаттарды, мөртабандарды немесе мөрлерді ұрлау, жою, бүлдіру немесе жасыру үшін жауаптылықты қылмыстық теріс қылықтың дербес құрамы ретінде қарастырған.

ҚК-нің 384-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың заты ресми құжаттар, мөртабандар немесе мөрлер болып табылады.

ҚК-нің 383-бабының 1, 2-бөліктерінде көзделген қылмыстық теріс қылықтан айырмашылығы, қарастырылып отырған әрекеттің заты құқықтар беретін немесе міндеттерден босататын құжаттар ғана емес, кез келген ресми құжаттар болып табылады.

«Ресми құжат» ұғымының анықтамасы Қазақстан Республикасының «Ұлттық архив қоры және архивтер туралы» Заңының 1-бабының 21) тармақшасында және ҚР ҚК-нің 3-бабының 28-1) тармақшасында берілген (ҚК-нің 383-бабына түсініктемені қараңыз).

Мөртабандар – қолмен басып шығаруға арналған қалыптар. Әдетте мөртабандар төлем құжаттары немесе ақша құжаттары болып табылмайтын қағаздарға қойылады. Мөртабан – мөрдің тікбұрышты нысаны, алайда құжат айналымында негізгі мөрсіз заңдық күші болмайды.

Мөр – қандай да бір нәрсені куәландыру немесе растау үшін қойылатын дөңгелек таңба, яғни мөр – құжаттарға таңба түсіруге арналған, ойып жазылған белгілері бар клише. Онда өзі тиесілі мемлекеттік органның, кәсіпорынның, мекеменің немесе ұйымның деректемелері қамтылады.

ҚК-нің 384-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың объективтік жағы пайдакүнемдік немесе өзге де жеке мүдделілік себептермен жасалған ресми құжаттарды, мөртабандарды немесе мөрлерді ұрлау, жою, бүлдіру немесе жасырудан тұрады.

Ұрлаудың белгілері түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігін талдау кезінде қарастырылды.

Жою деп осы заттың физикалық тұрғыдан жойылуына (өртеу) немесе оны пайдалануды мүмкін емес ететін әрекеттер (мәтінді толықтай өшіру) түсініледі.

Ресми құжаттарды, мөртабандарды немесе мөрлерді жою – оларды бұзу, құрту не қалпына келтіруге және мақсаты бойынша пайдалануға болмайтын күйге келтіру.

Жою кезінде материалдық тасымалдағыш және (немесе) онда тіркелген ақпарат өмір сүруін тоқтатады (мысалы, өртеу, қышқыл құю, ұсақ бөлшектерге жырту).

Бүлдіру – материалдың ішінара физикалық бұзылуы.

Ресми құжаттарды, мөртабандарды, мөрлерді бүлдіру дегеніміз – олар жасалған материалды бұзу, соның салдарынан кейіннен оларды пайдалану қиындайды немесе қалпына келтірусіз қолдану мүмкін болмайды. Бүлдіру кезінде материалдық тасымалдағыш және (немесе) онда бекітілген ақпарат бұзылады (мысалы, құжаттың бір бөлігін жыртып алу, қолтаңбаға бояу құю, құжаттағы мөрді бүлдіру).

Ресми құжаттарды, мөртабандарды, мөрлерді жасыру оларды ұрлау белгілерінсіз жасырын ұстауды немесе басқа жерге ауыстыруды білдіреді, соның салдарынан иесі құжаттарды, мөртабандарды, мөрлерді мақсаты бойынша пайдалану мүмкіндігінен айырылады.

Кейбір жағдайларда мөр, мөртабан, құжат өздері тиісті жерде болуы мүмкін, бірақ тиісті тұлғаларға немесе органдарға олардың талабы бойынша ұсынылмайды. Басқа жағдайларда зат ұрлау белгілерінсіз басқа жерге ауыстырылады (кәсіпорын директоры мөрді өзге адамға өзі беріп, оны сақтап қоюды өтінеді).

Жасыру әрекет түрінде де, әрекетсіздік түрінде де болуы мүмкін. Ол, мысалы, аталған заттарды бүркемелеу, олардың орналасқан жері туралы жалған мәліметтер хабарлау, кейбір құжаттар туралы айтпай қалу арқылы көрініс табуы мүмкін.

ҚК-нің 384-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет қарастырылып отырған қылмыстық-құқықтық норманың диспозициясында көрсетілген әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

ҚК-нің 384-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекеттің субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам ресми құжаттарды, мөртабандарды, мөрлерді ұрлап, жойып, бүлдіріп немесе жасырып жатқанын сезінеді және соны қалайды.

ҚК-нің 384-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылық құрамының субъективтік жағының міндетті белгісі пайдакүнемдік немесе өзге де жеке мүдделілік болып табылады.

Пайдакүнемдік ниет кінәлі адамның материалдық пайда табуға немесе материалдық шығындардан арылуға ұмтылуынан көрінеді.

Өзге де жеке мүдделілік материалдық емес сипаттағы пайда алуға деген ұмтылыстан көрінеді (ғылыми немесе көркем шығарманың авторлығын иемдену, құқық бұзушылықты жасыру, басқа қылмыс жасау, құжаттар қарауында болған лауазымды адамнан кек алу және т.б.).

Қарастырылып отырған әрекеттің субъектісі, 1, 2-бөліктердегідей, он алты жасқа толған, есі дұрыс адам болып табылады.

Егер әрекетті лауазымды адам өзінің қызметтік жағдайын пайдалана отырып жасаса, кінәлінің әрекеттері ҚК-нің «Лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану» деп аталатын 361-бабы бойынша сараланады.

Егер ұрлаудың заты банк құпиясын, коммерциялық құпияны құрайтын мәліметтерді не мемлекеттік құпияны құрайтын мәліметтерді қамтитын ресми құжаттар болса, онда жасалған әрекет тиісінше ҚК-нің 223-бабының 1-бөлігі – «Коммерциялық немесе банктік құпияны, көлденең мониторинг барысында алынған салықтық құпияны, микрокредит беру құпиясын, коллекторлық қызмет құпиясын құрайтын мәліметтерді, сондай-ақ мүлікті заңдастыруға байланысты ақпаратты заңсыз алу, жария ету немесе пайдалану» немесе ҚК-нің 175-бабы – «Мемлекетке опасыздық жасау» бойынша саралануға тиіс.

ҚК-нің 384-бабының 1, 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар