Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 99-бабына түсініктеме. Адам өлтіру

1. Адам өлтіру, яғни басқа адамды құқыққа қайшы қасақана қазаға ұшырату, —

сегіз жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Адам өлтіру:

1) екі немесе одан да көп адамды;

2) адамның қызметтік қызметін жүзеге асыруына не кәсіптік немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты сол адамның өзін немесе оның жақындарын;

3) кінәлі адамға көрінеу дәрменсіз күйде тұрған адамды, сол сияқты адамды ұрлаумен не кепілге алумен ұштасқан;

4) кінәлі адамға көрінеу жүкті күйде болған әйелді;

5) аса қатыгездікпен жасалған;

6) басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен жасалған;

7) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған;

8) пайдакүнемдік ниетпен, сол сияқты жалданып не қарақшылықпен немесе қорқытып алумен ұштасқан;

9) бұзақылық ниетпен;

10) басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында жасалған, сол сияқты зорлаумен немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерімен ұштасқан;

11) әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық уәжі бойынша не қан кегі бойынша;

12) жәбірленушінің ағзаларын немесе тіндерін пайдалану мақсатында жасалған;

13) бірнеше рет жасалған;

14) кінәлі адамға көрінеу кәмелетке толмаған адамды;

15) қылмыстық топ жасаған, сол сияқты төтенше жағдай немесе жаппай тәртіпсіздіктер кезінде жасалған, —

мүлкін тәркілей отырып немесе онсыз, он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Кәмелетке толмаған жас баланы өлтіру —

белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып, жиырма жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға не мүлкін тәркілей отырып немесе онсыз өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қазақстан Республикасының Конституциясы адамның және оның өмірінің мемлекеттің ең жоғары құндылығы болып табылатынын жариялады (1-бап). Әркімнің өмір сүруге құқығы бар және ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға құқығы жоқ (15-бап). Конституциялық ережелерді іске асыру мақсатында Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің Ерекше бөлігінің 1-тарауында жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық белгіленген және ол адам өлтіру үшін жауаптылықты көздейтін ҚК-нің 99-бабынан басталады.

Қоғамдық қауіптілігі адам өлтірудің нәтижесінде адамның конституциялық құқығы — азаматтығына, ұлттық және нәсілдік тиесілігіне, шыққан тегіне және жасына, әлеуметтік жағдайына, кәсібіне, денсаулық жағдайына, біліміне, зияткерлік деңгейіне қарамастан, өмір сүру құқығы бұзылатынымен сипатталады. Адам өмірі — табиғатынан берілген, туғаннан бастап әрбір адамға тиесілі аса маңызды әлеуметтік құндылық.

Адам өлтірудің объектісі — адамның өмірі. Адам өмірі — адамның табиғатта және өзіне ұқсас адамдар қоғамында өмір сүруіне мүмкіндік беретін биологиялық және әлеуметтік факторлардың жиынтығы.

Қылмыстың объектісі ретіндегі өмір сапалық та, сандық та бағалауға жатпайды. Барлық адамдардың өміріне қылмыстық қол сұғушылықтан бірдей қорғалуы — қылмыстық құқықтың аса маңызды қағидаты. Жәбірленушінің жасы, денсаулық жағдайы немесе оның «әлеуметтік тәуелділігі» ешқандай маңызға ие емес. Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасы жазылмайтын ауруға шалдыққан адамның өмірін оның келісімі немесе өтініші болған жағдайда да қиюға жол бермейді (эвтаназия). Объектінің тең құндылығы адамды басқа адам деп қателесіп өлтірудің «объектідегі қате» ретінде қарастырылмайтынын және жасалған әрекетті аяқталған адам өлтіру ретінде саралауға әсер етпейтінін түсіндіреді. Адамдардың жекелеген санаттарын өлтіргені үшін арнайы нормаларда (ҚК-нің 255-бабының 4-бөлігі, 380-1, 405-баптары) жоғары жауаптылық белгілеу жәбірленуші өмірінің ерекше құндылығымен емес, қол сұғушылықтың бір мезгілде басқа объектіге бағытталуымен немесе кінәні ауырлататын қосымша зардаптардың болуымен байланысты.

Өмірге қол сұғу объектісінің бар-жоғын анықтау үшін оның басталу және аяқталу сәтін белгілеу қажет. Қылмыстық-құқықтық мағынада адам өмірі адам дүниеге келген сәттен бастап және қайтыс болғанға дейін өмір сүреді. Әлі туылмаған немесе қайтыс болып кеткен адамның өмірін қию мүмкін емес.

Адам өмірінің басталу сәтіне қатысты ғалымдардың пікірлері әртүрлі. Әртүрлі қылмыстық-құқықтық және сот-медициналық доктриналарда адам өмірінің басталу сәтіне қатысты алуан түрлі көзқарастар кездеседі. Мәселен, бұрын да, қазіргі уақытта да адам өмірінің басталуы ретінде мыналар танылған:

нәресте ана құрсағынан толық бөлініп шыққаннан кейінгі адам организмінің ана ағзасынан тыс дербес өмір сүруі;

нәресте денесінің ана құрсағынан бөлінуі және тыныс ала бастауы;

ана құрсағынан туылып жатқан баланың денесінің шығуы, тіпті ол әлі ана құрсағынан тыс дербес өмір сүре бастамаған болса да;

баланың денесінің қандай да бір бөлігінің ана құрсағынан сыртқа шығуы.

Адам өмірі туу процесі басталған сәттен басталатынына сенімді түрде қорытынды жасауға болады. Бұл ретте баланың өмірінің басталғанын анықтау үшін жеткілікті болып табылатын босану процесінің бастапқы сәті ретінде ана организмінен шығып келе жатқан нәресте басының көрінуін есептеу керек. Баланың ана денесінен толық бөлінуі және дербес тыныс ала бастауы адамның өмірінің бастапқы сәтінен кейін орын алады. Бұдан басқа, ҚК-нің 100-бабының диспозициясында: «Ананың жаңа туған баласын босану кезінде, сол сияқты одан кейінгі кезеңде өлтіру...» делінген. Баптың мәтінінен «жаңа туған баланы босану кезінде өлтіру» дегенді түсінуге болады. Осылайша, заң шығарушы «жаңа туған нәресте» мәртебесін босану аяқталған сәттен емес, оның басталған сәтінен бастап иеленетінін атап көрсетеді. Адам өмірінің басталуын осылай түсіндіру Қазақстанның қылмыстық-құқықтық саясатының дамуындағы қазіргі заманғы гуманистік үрдістерге сәйкес келеді.

Сонымен қатар, ізделіп отырған сәтті босану процесінің бастапқы кезеңіне жатқызу өмірге қарсы қылмыстардың жекелеген түрлерінің алдын алуға бағытталған фактор ретінде де көрініс табуы мүмкін.

Физиологиялық босану басталғанға дейін баланың ұрығын қасақана өлтіруді криминалдық аборт (ҚК-нің 319-бабы) деп есептеу қажет.

Адам өлімінің басталу сәті — биологиялық өлім. Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шілдедегі «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 153-бабына сәйкес, биологиялық өлім — организм тіршілігінің тоқтауы, бұл ретте өмірлік маңызды функциялар қайтымсыз түрде жойылады.

Биологиялық өлімнен айырмашылығы, «клиникалық өлім» ұғымы бар, ол жүрек жұмысының тоқтауымен сипатталады. Медицинаның қазіргі даму деңгейі жүрек тоқтағаннан кейін бірнеше сағат өткен соң да оның жұмысын қалпына келтіруге мүмкіндік береді, басқа адамның жүрегін трансплантациялау туралы айтпағанның өзінде. Мұндай жағдайларда реанимациялық іс-шаралар арқылы өмірді қалпына келтіру әлі де мүмкін болады.

Жүрек тоқтағаннан кейін 4–7 минут ішінде ми қыртысы өледі және адамды реанимациялау, яғни миының толық қайтымсыз өлуі орын алған жағдайда оны тірілту мүмкін болмайды. Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексіне сәйкес, мидың қайтымсыз өлуі — ми жасушаларының интегралдық функциясының толық жоғалуы, ол мидың бүкіл затының өлуімен қатар жүреді.

Жүрегі кейіннен қайта жұмыс істей бастаған адамға клиникалық өлім келтіру адам өлтіруге оқталу ретінде сараланады (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 99-бабы). Өз кезегінде, клиникалық өлім жағдайындағы адамның өміріне қол сұғушылықты адам өлтіру деп тануға болады.

Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 1-бабы 1-тармағының 294) тармақшасына сәйкес, эвтаназия — жазылмайтын науқастың өлімін қандай да бір әрекеттермен немесе құралдармен, оның ішінде дәрілік немесе өзге де құралдарды енгізу арқылы, сондай-ақ аурудың қолайсыз нәтижесі жағдайында оның өмірін қолдауға бағытталған жасанды шараларды тоқтату арқылы жеделдету туралы өтінішін қанағаттандыру. Эвтаназияны жүзеге асыруға тыйым салынады (аталған Кодекстің 154-бабы). Тиісінше, эвтаназия адам өлтіруге теңестіріледі.

Қылмыстық заң кез келген адамның өмірін бірдей қорғайтынын атап өткен жөн, сондықтан бірқатар жағдайларда саралау үшін жәбірленушінің жеке басы, әсіресе адам өлтірудің сараланған түрлері үшін (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы) маңызды мәнге ие болады.

Белгілі бір жағдайларда саралауға жәбірленушінің жеке басы емес, оның қылмыс алдындағы мінез-құлқы әсер етеді. Мысалы, аффект жағдайында адам өлтіру (ҚК-нің 101-бабы), қажетті қорғаныс шегінен шығу және қылмыс жасаған адамды ұстап алу үшін қажетті шаралар шегінен шығу кезінде адам өлтіру (ҚК-нің 102, 103-баптары).

Адам өлтірудің объективтік жағы әрекет немесе әрекетсіздік түріндегі іс-әрекеттен, өлімнің орын алуы түріндегі зардаптан және олардың арасындағы себепті байланыстан көрінеді. Әдетте, адам өлтіру адамның ағзаларының және (немесе) тіндерінің анатомиялық тұтастығын бұзатын белсенді физикалық әрекеттер арқылы жасалады. Жәбірленушінің денсаулығына қарсы өзге қылмысты жасау барысында кінәліде адам өлтіру ниеті тікелей пайда болып, осылайша бастапқыда онша ауыр емес қылмыс неғұрлым ауыр қылмысқа ұласқан жағдайда, жасалған әрекеттің барлығы адам өлтіру құрамымен қамтылады және денсаулыққа қарсы қылмыс үшін жауаптылық көздейтін бап бойынша қосымша саралауды қажет етпейді. Сол сияқты, жәбірленушінің өмірін қию барысында оған денсаулыққа зиян келтірумен байланысты тәсіл таңдалса да, әрекет қосымша саралауды талап етпейді.

Адам өлтіру ақпараттық ықпал ету арқылы да жасалуы мүмкін (мысалы, жәбірленушіге жағымсыз хабар жеткізу арқылы оның жүрек талмасын қасақана қоздыру салдарынан өлімге әкеп соққан әрекет адам өлтіру ретінде саралануы тиіс).

Әрекетсіздік арқылы адам өлтіру кінәлі адам жәбірленушіге қамқорлық жасауға міндетті болған және өлімнің алдын алуға бағытталған белгілі бір әрекеттерді жасауға тиіс әрі жасай алатын жағдайларда ғана орын алуы мүмкін. Әрекетсіздік арқылы адам өлтіргені үшін жауаптылық объективтік және субъективтік алғышарттар болған жағдайда туындайды: адамның өмірін қорғау жөніндегі міндеттердің заңмен, кәсіппен, шартпен арнайы жүктелуі және адамның өлімнің туындауына жол бермеу үшін нақты мүмкіндігінің болуы. Мысалы, анасы адам өлтіру мақсатында жаңа туған баласын тамақтандырмайды, медицина қызметкері науқастың өлуіне қол жеткізу мақсатында оған көмек көрсетпейді.

Қылмыстық әрекетсіздік мәселесін алғаш рет XIX ғасырдың белгілі заңгері Ансельм фон Фейербах көтергенін атап өткен жөн. Әрекетсіздікті қылмыстың әрекеттен өзгеше нысаны ретінде қарастыру мәселесін шынайы ғылыми тұрғыдан әзірлеу дәл Фейербахтан басталды. Әрекетсіздік адамға белгілі бір әрекеттерді жасау міндеті жүктелген жағдайда ғана кінә ретінде танылуы мүмкін. Егер адам бұл әрекеттерді жасай алса, бірақ оларды жасауға міндетті болмаса, онда әрекетсіздік те болмайды. Бұдан әрі адам белгілі бір әрекеттерді жасауға нақты мүмкіндігі болуы тиіс. Егер адам оларды жасауға міндетті болғанымен, жасай алмаса, онда бұл жағдайда да әрекетсіздік болмайды.

Адам өлтіру тәсілдері сан алуан: оқ ату, әртүрлі заттармен жарақат салу, у беру және т.б. Кейбір тәсілдерді пайдалану адам өлтірудің сараланған түрі ретінде қарастырылады. Мысалы, аса қатыгездікпен адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы); басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 6) тармағы).

Қоғамға қауіпті зардап — жәбірленушінің өлімі — адам өлтірудің объективтік жағының міндетті белгісі болып табылады. Адам өлімі орын алмайынша, бұл қылмыс аяқталған деп таныла алмайды.

Адам өлтірудің объективтік жағының міндетті белгісі кінәлі адамның әрекеті мен жәбірленушінің орын алған өлімі арасындағы себепті байланыстың болуы болып табылады. Сондықтан кінәлінің әрекеті мен орын алған өлім арасында себепті байланыс болмаса, адам өлтіргені үшін жауаптылық жоққа шығарылады (мысалы, төбелес кезінде кінәлі жәбірленушіге ауыр жарақаттар салғанымен, оның өлімі құлау кезінде басының жерге соғылуынан орын алса).

Әдетте жәбірленушінің өліміне әкеп соғатын өмірлік маңызды дене мүшелеріне зақым келтіру нақты жағдайда кінәлінің еркіне байланысты емес кездейсоқ мән-жайлардың тоғысуы салдарынан өлімге әкеп соқпаса, адам өлтіруге оқталу ретінде саралануға жатады. Бұл ретте адам өлтіруге оқталу тек тікелей қасақаналықпен ғана мүмкін болады, яғни жасалған әрекеттің (әрекетсіздіктің) қоғамдық қауіптілігін сезінген, басқа адамның өлімінің болуы мүмкін екенін немесе болмай қоймайтынын алдын ала білген және оның болуын қалаған, бірақ өлімге әкеп соққан нәтиже өзіне байланысты емес мән-жайлар бойынша (басқа адамдардың араласуы, жәбірленушіге уақтылы медициналық көмек көрсетілуі және т.б.) туындамаған жағдайларда.

Адам өлтіру жәбірленушінің өлімі басталған сәттен бастап аяқталған деп танылады. Өлімнің қашан болғаны: бірден немесе белгілі бір уақыт өткен соң орын алғаны маңызды емес. Егер кінәліде адам өлтіру ниеті болса, Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі өлімнің басталуына қатысты ешқандай «шекті мерзімдерді» белгілемейді.

Адам өлтірудің субъективтік жағы кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Адам өзінің басқа адамның өліміне әкеп соғатын әрекетті жасап жатқанын сезінеді, осы зардаптың болуы мүмкін екенін немесе болмай қоймайтынын нақты болжайды және оның болуын қалайды — тікелей қасақаналық, ал егер өлімнің болуына саналы түрде жол берсе немесе мұндай зардаптың туындауына немқұрайлы қараса — жанама қасақаналық.

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 2007 жылғы 11 мамырдағы «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысында адамның өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау және әділ жаза тағайындау кезінде қылмыстық заңды дұрыс қолдануды қамтамасыз ету үшін кінәнің нысанын, қасақаналықтың түрін, себептері мен мақсатын, тәсілін, қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жағдай мен сатысын, туындаған зардаптардың ауырлығын анықтау қажеттігіне назар аударады. Қылмыстық процесті жүргізетін органдар өз қорытындыларын процестік құжаттарда (айыптау актісінде, үкімде) жол берілетін, іске қатысы бар және шынайы дәлелдемелерді келтіре отырып, негіздеуге тиіс.

Адам өлтіру қасақаналықтың тікелей түрімен, адам өлімін келтіру кінәлінің әрекеттерінің түпкі мақсаты болып табылған жағдайда ғана емес, мақсат адам өлтіру құрамының шегінен тыс жатқан кезде де жасалады. Мысалы, қылмыстың кездейсоқ куәгерін өлтіру (мақсаты — әшкереленуден құтылу) немесе қылмыскерге ақша беруден бас тартқан кассирді өлтіру (мақсаты — ақшаны иемдену). Мұндай жағдайларда да қасақаналықтың еріктілік элементі ретінде тілек болады.

Қасақана адам өлтіруге оқталудың субъективтік жағы тек тікелей қасақаналықпен сипатталады. Бұл ретте кінәлі қасақана әрекеттерді жасау кезінде олардың қоғамға қауіпті сипатын сезініп, жәбірленушіні өлтіру мақсатында әрекет еткен, оның өлімінің болатынын алдын ала білген және соны қалаған, алайда өзіне байланысты емес мән-жайлар бойынша өлім орын алмаған болуы тиіс. Осыған байланысты кінәлінің жәбірленушінің өлімін келтіру ниетімен әрекет еткен-етпегенін, дәл осындай нәтижеге қол жеткізуді қалаған-қаламағанын, адамның өлімінің алдын алған мән-жайлардың қандай болғанын және олардың кінәлінің еркіне байланысты болған-болмағанын анықтау қажет.

Жоғарыда аталған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 4-тармағында былай делінген: «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық тікелей де, жанама да қасақаналықпен жасалуы мүмкін, ал оларды жасауға оқталу субъективтік жағынан тек тікелей қасақаналықпен сипатталады. Сондықтан қылмыстық құқық бұзушылықты жасау сатысын анықтаумен қатар кінәнің нысанын да ескеру, кінәлінің қасақаналығының неге бағытталғанын, қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесінде қандай зардаптардың туындағанын және кінәлінің дәл осындай нәтиженің туындауына субъективтік қатынасын анықтау қажет. Егер қылмыстық құқық бұзушылық аяқталғанға дейін тоқтатылса, онда кінәлінің өз әрекеттерін қандай себеппен тоқтатқаны, бұл оның еркіне байланысты болған-болмағаны, оның қылмыстық құқық бұзушылықты жалғастыруға нақты мүмкіндігі болған-болмағаны, қандай мән-жайлар қоғамдық қауіпті зардаптардың туындауына кедергі болғаны анықталуға тиіс.

Осыған байланысты ҚК-нің 99-бабында көзделген адам өлтіруге оқталу деп кінәлі адамның қоғамға қауіпті сипатын сезінген, жәбірленушіні құқыққа қайшы түрде өлімге ұшырату мақсатында әрекет еткен, оның өлімінің болатынын алдын ала білген және соны қалаған, бірақ өзіне байланысты емес мән-жайлар бойынша өлім орын алмаған қасақана әрекеттерін тану қажет».

Адам өлтіруді саралау үшін қасақаналықтың қалыптасу сәті де маңызды емес. Алдын ала ойластырылған ниетпен жасалған адам өлтіруді (алдын ала қасақана жоспарланған адам өлтіруді) қылмыстық құқық неғұрлым ауыр адам өлтіру түрі ретінде қарастырмайды. Қоғамдық қауіптілік дәрежесі көбінесе адам өлтірудің уәжіне, мақсатына, тәсіліне және заң ауырлататын деп танитын басқа да мән-жайларға байланысты болады.

Адам өлтіру кезінде кінәлінің әрекеттерінің уәждері мен мақсаттары әртүрлі сипатта болуы және жасалған әрекетті саралауға әсер етуі немесе жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін (мысалы, бұзақылық немесе пайдакүнемдік ниетпен адам өлтіру және т.б.).

ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша сараланатын адам өлтіруге сот-тергеу практикасы, әдетте, кек алу, қызғаныш, жеке бас араздығы негізінде, жанжал немесе төбелес кезінде (бұзақылық уәждер болмаған жағдайда), аяушылық сезімімен, жәбірленушінің өтініші бойынша және ауырлататын немесе жеңілдететін мән-жайлар жоқ осындай жағдайларда жасалған адам өлтіруді жатқызады.

Кек алу уәжімен адам өлтіру. Бұл қылмыс кінәлі мен жәбірленуші арасындағы жеке бас араздығы негізінде кек алу мақсатында жасалған және адам өлтіру ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігінде көзделген ауырлататын мән-жайлармен ұштаспаған жағдайда, ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша сараланады.

Кек алу — «қорлау, ренжіту немесе азап шегу үшін қарымта қайтару мақсатында қасақана жамандық жасау, жағымсыздықтар келтіру» (Орыс тілінің түсіндірме сөздігі / Д. Н. Ушаковтың редакциясымен. 2-том. М., 1938. 193–194-б.).

Кек алу уәжі кінәліге келтірілген жамандық үшін жәбірленушіден өш алуға, оған зиян келтіруге ұмтылудан көрінеді. Кек алу уәжімен жасалған адам өлтіруге кінәлінің немесе оның жақындарының мүдделеріне елеулі түрде нұқсан келтірген белгілі бір адамның әрекеттері үшін қарымта қайтару, сол әрекеттері үшін қанағаттану сезіміне қол жеткізуге ұмтылу тән.

Қызғаныш уәжімен адам өлтіру. Қызғаныш — «біреудің адалдығына, махаббатына, толық берілгендігіне қатысты жалынды сенімсіздік, жанды қинайтын күмән» (Орыс тілінің түсіндірме сөздігінің анықтамасы бойынша). Қызғаныш адам өлтірудің уәжі ретінде өзінің мазмұны бойынша жасалған қылмыстың немесе кінәлі адамның жеке басының ерекше қоғамдық қауіптілігінің көрсеткіші болып табылмайды.

Қызғаныш уәжімен адам өлтіруді саралау үшін кінәлінің қызғаныш сезімі кімге бағытталғаны маңызды емес. Мұндай жағдайда жәбірленуші ретінде опасыздық жасады деп күдік келтірілген адамның өзі де, кінәлінің қызғаныш сезімін тудырған мінез-құлқы бар басқа адамдар да болуы мүмкін. Қызғаныштың негізді болған-болмағаны, жәбірленушінің қызғанышқа нақты негіз берген-бермегені немесе қызғаныш адамның күмәншілдігінен не жалған ақпараттың салдарынан туындағаны маңызды емес.

Қызғаныш уәжімен жасалған адам өлтіруді бұзақылық ниетпен жасалған адам өлтіруден ажырату қажет, өйткені белгілі бір жағдайларда қызғаныш уәжі бұзақылық ниетпен астасуы мүмкін. Қызғаныш бұзақылық уәжін іске асыру үшін тек сылтау болған жағдайларда жауаптылық ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 9) тармағы бойынша туындайды. Мұндай жағдайларда адам өлтіру кезінде кінәлінің мінез-құлқын айқындаған басым уәждің қайсысы — қызғаныш па, әлде бұзақылық ниет пе — екенін мұқият анықтау қажет.

Қызғаныш уәжімен адам өлтіру күшті жан күйзелісі (аффект) жағдайында да жасалып, ҚК-нің 101-бабының белгілеріне жатқызылуы мүмкін.

Жанжал немесе төбелес негізінде адам өлтіру. Адам өлтірудің бұл түрінде, әдетте, жәбірленушінің өмірін қиюға бағытталған алдын ала ойластырылған қасақаналық болмайды. Кез келген төбелес — екі немесе одан да көп адамның бір-біріне өзара соққы жасауымен қатар жүретін қақтығысы. Төбелеске қатысушылардың әрқайсысы өмірі мен денсаулығына бірдей қауіп төнетін жағдайда болады. Олар белгісіз қасақаналықпен әрекет етеді және бір-бірін өзара ұрып-соғудың қаншалықты алысқа баратынын алдын ала білмейді. Дәл осы себепті ауырлататын және жеңілдететін мән-жайлар болмаған кезде төбелес барысында жасалған адам өлтіру ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша сараланады.

Төбелес немесе жанжал кезінде адам өлтіру аффект жағдайында (ҚК-нің 101-бабы) және қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде (ҚК-нің 102-бабы) орын алуы мүмкін. Төбелестің нәтижесінде жәбірленушінің абайсызда немесе «кездейсоқ» өліміне әкеп соғу жағдайлары да болуы мүмкін.

Отбасылық келеңсіздіктер негізінде адам өлтіру. Бұл жерде, ең алдымен, отбасындағы күрделі қарым-қатынастардың, отбасылық келеңсіздіктердің ықпалымен жасалған адам өлтіру туралы сөз болып отыр. Мұндай адам өлтіру көбінесе жанжал немесе төбелес кезінде, кек алу немесе қызғаныш уәжімен жасалады. Алайда ол дербес сипатта да болуы мүмкін. Аталған адам өлтіру ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша тек ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігінің немесе 100–103-баптарының белгілеріне жатпайтын жағдайларда ғана саралануға жатады.

Жәбірленушінің өтініші бойынша және оған аяушылық білдіру уәжімен адам өлтіру. Әдетте, мұндай өтініштерді жазылмайтын ауруға шалдыққан, төзгісіз азап шегіп жүрген адам жасайды. Бұл жерде Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 154-бабына сәйкес медицина персоналына науқастың өлімін қандай да бір әрекеттермен немесе құралдармен, оның ішінде дәрілік немесе өзге де құралдарды енгізу арқылы, сондай-ақ оның өмірін қолдауға бағытталған жасанды шараларды тоқтату арқылы жеделдету туралы өтінішін қанағаттандыруға — эвтаназияны жүзеге асыруға тыйым салынатынын ескеру қажет.

Адам өлтірудің (ҚК-нің 99-бабы) субъектісі — 14 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға. Өмірге қарсы өзге қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық 16 жастан басталады.

Әрекетсіздік арқылы жасалған адам өлтіруді қауіпті жағдайда қалдырудан (ҚК-нің 119-бабы) ажырату қажет. Олардың айырмашылығы, ең алдымен, қол сұғушылық объектісінде. Адам өлтіру кезінде объект — өмір, ал қауіпті жағдайда қалдыру кезінде — өмір мен денсаулық қауіпсіздігі (ҚК-нің 119-бабының 1-бөлігі). Қауіпті жағдайда қалдыру кезінде тиісті зардаптар туындаған жағдайда кінәлінің әрекеттері туындаған зардаптардың ауырлығына қарай ҚК-нің 119-бабының 2, 3 немесе 4-бөліктері бойынша сараланады. Бұл жағдайда қауіпті жағдайда қалдыру объектісі ретінде өмір мен денсаулық та көрініс табады.

Қол сұғушылық объектілеріндегі айырмашылық жәбірленушілердің сипаттамасынан да көрінеді. Адам өлтіру кезінде жәбірленуші кез келген адам болуы мүмкін, ал қауіпті жағдайда қалдыру кезінде — өміріне немесе денсаулығына қауіпті жағдайда тұрған және өзінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын қабылдау мүмкіндігінен айырылған адам.

Қарастырылып отырған әрекеттердің объективтік жағының ерекшелігі — қол сұғушылық объектілеріне зиян кінәлінің тікелей белсенді әрекеттері арқылы емес, өмірге қол сұғу кезінде оның қасақана пайдаланатын немесе қауіпті жағдайда қалдыру кезінде жол беретін үшінші күштердің көмегімен келтіріледі. Мұндай жағдайларда әрекет субъектінің өзіне жүктелген міндетті орындамауы (қылмыстық әрекетсіздік) немесе осы қатынастан өзін шеттетуі (міндетті орындаудан жалтару) арқылы жүзеге асырылады. Қылмыстық әрекетсіздіктің объективтік жағы адам өлтіру кезінде — нәтижеге қол жеткізу үшін үшінші күштерді қасақана пайдаланудан, ал қауіпті жағдайда қалдыру кезінде — жәбірленушіні қауіпті жағдайда қалдырудан немесе оған көмек көрсетпеуден көрінеді. Әрекетсіздік нысандарының айырмашылығы субъектінің ерекшеліктерімен, оған жүктелген міндеттердің сипатымен немесе жәбірленушіні қауіпке ұшырататын кінәлінің әрекеттерімен байланысты.

Әрекетсіздік арқылы адам өлтіру белгілері кінәлінің нақты болжанған зардаптарға қол жеткізу үшін қолайсыз жағдайларды объективті түрде болжанатын пайдалануын анықтауға мүмкіндік беретін мән-жайлар болған жағдайда байқалады. Егер әрекетте жағымсыз зардаптардың туындауының нақты объективтік заңдылығы байқалмаса, онда қауіпті жағдайда қалдыру орын алады. Егер кінәлі адам өлім келтіру үшін табиғат күштерін пайдалана отырып, адамды қасақана қауіпті жағдайға қойса, оның әрекеттері адам өлтіру ретінде саралануға тиіс.

Құрылымы бойынша адам өлтіру материалдық құрамды қылмыс болып табылады, ал қауіпті жағдайда қалдыру формальдық құрамды қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады (ҚК-нің 119-бабының 1-бөлігі). ҚК-нің 119-бабының 2, 3 және 4-бөліктері бойынша қауіпті жағдайда қалдыру да адам өлтіру сияқты материалдық құрамға жатады.

Қылмыстық әрекетсіздік арқылы адам өлтіруді қауіпті жағдайда қалдырудан объективтік жағы бойынша ажырату да мынадан көрінеді: бірінші жағдайда адам қылмыстық нәтижеге қол жеткізу үшін қолайсыз факторларды пайдаланады, ал екінші жағдайда кінәлі олардың әсеріне саналы түрде жол беріп, ықтимал зардаптарға немқұрайлы қарайды. Әрекетсіздік нысандарының айырмашылығы оның субъектісінің сипаттамаларына: оған жүктелген міндеттердің сипатына, мінез-құлқына және көмек көрсету мүмкіндігіне байланысты.

Өмірге қол сұғушылық кезінде қылмыстық жауаптылық 14 жастан басталады. Қауіпті жағдайда қалдыру үшін 16 жасқа толған арнайы субъект жауаптылығы көзделген: а) жәбірленушіге қамқорлық жасау жөніндегі құқықтық міндет жүктелген; б) көмек көрсету мүмкіндігі бар; в) жәбірленушіні қауіпті жағдайға қойған адам. Қамқорлық жасау жөніндегі құқықтық міндет субъект пен жәбірленушінің арасында бірінші адамға қамқорлығындағы адамның өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін белсенді әрекеттер жасау міндетін жүктейтін белгілі бір құқықтық қатынастардың болуын білдіреді.

Қылмыстық әрекетсіздіктің (әсіресе адам өлтіру кезінде) субъективтік жағын анықтаудың күрделілігі субъектінің зиянды өзінің белсенді әрекеттерімен келтірмей, мақсатқа қол жеткізу үшін үшінші күштерді пайдалануында. Адам өлтірудің субъективтік жағы әрекетке қатысты қасақаналықты және нәтижеге қол жеткізуге деген ерікті көздейді, ал қауіпті жағдайда қалдыру кезінде қамқорлық жасау немесе көмек көрсету міндетін орындамауға қатысты тікелей қасақаналық болады және зиянды зардаптардың туындауын қалау болмайды.

ҚК-нің 99-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген адам өлтірулер қоғамдық қауіптілігі жоғары қылмыстарға жатады және оларды жасағаны үшін неғұрлым қатаң жаза шаралары көзделген. Сараланған адам өлтіру деп ҚК-нің 99-бабының 2 немесе 3-бөліктерінде көрсетілген ауырлататын мән-жайлардың (саралау белгілерінің) кем дегенде біреуі болған кезде жасалған адам өлтіруді айтады. Саралау белгілерінің орналасу тәртібі практикалық маңызға ие, өйткені ол нақты адам өлтіруді ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігі бойынша саралау процесін жеңілдетеді.

Жалпы алғанда, Қылмыстық кодекстегі адам өлтірудің саралау белгілерінің жүйесі түпкілікті сипатқа ие. Адам өлтірудің жекелеген түрлерін ажырату үшін Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстарды саралау туралы» нормативтік қаулысының маңызы зор.

Екі немесе одан да көп адамды өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы)

Қылмыстық-құқықтық әдебиеттерді талдау ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағын түсіндіру мәселелері бойынша қылмыстық құқық ғылымында ортақ пікірдің жоқ екенін көрсетеді. Бастапқыда авторлар екі немесе одан да көп адамды өлтіруді қылмыстың сараланған түрі ретінде бөлудің негізінде не жататынын түсінуде, кейіннен екі немесе одан да көп адамды өлтіру құрамының белгілерін түсіндіруде пікірлерін алшақ ұстады. ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағын түсіндіру мәселесі әлі де өз шешімін толық тапқан жоқ.

Заң шығарушы екі немесе одан да көп адамды өлтіруді ауырлататын мән-жай ретінде бөліп көрсету кезінде бірнеше адамның бір мезгілде өлуі тиісті қылмыстық-құқықтық бағалаусыз қалатын олқылықты жою қажеттігін негізге алғанына күмән жоқ.

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша адам өлтіруді саралаудың негізі кінәлінің бірнеше адамды бір мезгілде өлтіруге бағытталған қасақаналығы болып табылады. Мұндай жағдайларда екі немесе одан да көп адамды өлтіру, әдетте, бір әрекетпен немесе қысқа уақыт аралығында жасалған бірнеше әрекетпен жүзеге асырылады және кінәлінің екі немесе одан да көп адамның өлімін келтіруге бағытталған бірыңғай қасақаналығын білдіреді. Бір мезгілде жасалған деп кінәлінің бір әрекеті — жарылыс, өрт қою, улау, автоматтан кезекпен оқ ату және т.б. нәтижесінде бірнеше адамның қаза табуына әкеп соққан екі немесе одан да көп адамды өлтіруді ғана тануға болады. Бір мезгілде жасалған адам өлтіруге жәбірленушілердің өлімі әртүрлі әрекеттермен, бірақ бір уақытта келтірілген жағдайлар да жатқызылуы тиіс. Мысалы, кінәлі адам (немесе адамдар) екі жәбірленушіні ұрып-соғып, бірінен екіншісіне ауыса отырып, олардың өліміне әкеп соғады.

Екі немесе одан да көп адамды өлтіру бірнеше адамның өлімімен ауырлатылған біртұтас қылмысты болжайды. Әдетте, ол қылмыс жасалған уақыттың, орынның, уәждің және кінәлінің қасақаналығының бірлігімен сипатталады.

Екі немесе одан да көп адамды бір мезгілде өлтіру кезінде әртүрлі уәждердің үйлесуі жоққа шығарылмайды. Мысалы, бұрынғы әйелін қызғаныш уәжімен және кездейсоқ куәгерді жасалған қылмысты жасыру мақсатында бір мезгілде өлтіру.

Бірнеше адамның өлімін әртүрлі уақытта келтіру де екі немесе одан да көп адамды өлтіру ретінде саралануы мүмкін, бірақ ол үшін мынадай міндетті шарттар болуы тиіс: қасақаналықтың және қылмыс уәжінің бірлігі. Әртүрлі уәждер бойынша жасалған әртүрлі уақыттағы адам өлтірулерді саралау кезінде, тіпті аталған адам өлтірулер бірыңғай қасақаналықпен қамтылған болса да, оларды біртұтас қылмыс деп тануға негіз жоқ. Өйткені қылмыстың уәжі бізге кінәлінің қылмысты не үшін жасағаны туралы жауап береді. Дәл осы уәж адамды қылмыс жасауға итермелейтін қозғаушы күш болып табылады. Егер әртүрлі уәждер болса, онда әртүрлі қылмыстар да болады. Бұл әсіресе адам өлтірулерге қатысты.

Әртүрлі уақытта жасалған деп әрбір жәбірленушінің өлімі кінәлінің әртүрлі әрекеттері арқылы келтірілген екі немесе одан да көп адамды өлтіру танылады. Мысалы, екі немесе одан да көп адамды өлтіру алдымен бір адамға, содан кейін екінші адамға тапаншадан оқ ату арқылы жасалады.

Егер кінәлінің қасақаналығы екі немесе одан да көп адамды өлтіруге бағытталып, қылмыстық ниетінің нәтижесі — бірнеше адамның өлімі субъектінің еркіне байланысты емес мән-жайлар бойынша орын алмаса, бір адамды өлтіру және екінші адамды өлтіруге оқталу екі адамды өлтіру түріндегі аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылмайды. Мұндай жағдайларда Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 5-тармағында айтылған пікірге сәйкес, аяқталмаған адам өлтіру бойынша кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша, ал аяқталған адам өлтіру — саралау белгілерінің бар-жоғына қарай ҚК-нің 99-бабының 1 немесе 2-бөліктері бойынша саралануға жатады. Бұл ретте кінәлінің бір адамды өлтіру және екінші адамды өлтіруге оқталу кезіндегі әрекеттерінің реттілігі мұндай саралау үшін маңызға ие емес.

Менің ойымша, бұл ұсыным дұрыс емес, өйткені кінәлі бір қылмыс жасауға оқталған. Екі немесе одан да көп адамды өлтіруге оқталудың объективтік жағы жәбірленушілердің өмірін қиюға бағытталған кінәлінің әрекеттерінен, оның ішінде өлімі келтірілген адамның өмірін қиюға бағытталған әрекеттерден тұрады. Егер екі адамды өлтіруге оқталудың объективтік жағынан олардың біреуінің өлімін келтіруге бағытталған әрекеттерді алып тастасақ (яғни оларды жеке сараласақ), онда қылмыстың объективтік жағының қалған бөлігі екі адамды өлтіруге оқталу ретінде бағалануы мүмкін емес.

Кінәлінің мұндай «қосарланған» саралануы тек қылмыстардың идеалдық жиынтығы болған жағдайда ғана мүмкін, ал қарастырылып отырған жағдайда ол жоқ. Біртұтас қылмыс Қылмыстық кодекстің бірнеше бабы бойынша саралануы мүмкін емес, өйткені ҚК-нің 4-бабына сәйкес, ешкім бір қылмыстық құқық бұзушылық үшін қайтадан қылмыстық жауаптылыққа тартылмауы тиіс. Біртұтас қылмыстың жекелеген бөліктерін аяқталған қылмыс ретінде саралауға жол берілмейді. Демек, менің ойымша, бұл жағдайда қылмыстар жиынтығы болмайды, ал кінәлінің осындай мән-жайларда жасаған әрекеттерін өзі жасауға ниеттенген қылмыс ретінде, яғни ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша, басқаша айтқанда, екі немесе одан да көп адамды өлтіруге оқталу ретінде саралау қажет.

Егер бірнеше адамды өлтіру кезінде қылмыстың сыбайлас қатысушыларының қасақаналығы бірнеше адамның өмірін қиюға бағытталып, оны іске асыру үшін олар өзара рөлдерді бөліссе, соның салдарынан қылмыстың әрбір қатысушысы тек бір адамның өмірін қиюға тікелей қатысса, онда олардың әрқайсысының әрекеттері де ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралануға жатады.

Егер бұрын жасалған адам өлтіруді жасыру мақсатында басқа адамды өлтіру ниеті бірінші қылмыс жасалғаннан кейін пайда болса, жасалған әрекет ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 13) тармағы бойынша бірнеше рет жасалған адам өлтіру ретінде саралануға тиіс. Екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалған адам өлтіруді бірнеше рет жасалған адам өлтіруден ажыратудың маңызды негізі — адамның қасақаналығы. Бірінші жағдайда кінәліде екі немесе одан да көп адамның өлімін келтіруге бағытталған бірыңғай қасақаналық болуы тиіс. Екінші жағдайда екі немесе одан да көп адам өлтіру бірыңғай қасақаналықпен қамтылмауы тиіс.

Егер екі адамның біреуін өлтіру күшті жан күйзелісі жағдайында немесе қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалса, екі адамды өлтіру ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша сараланбайды.

Бір адамды бір мезгілде өлтіріп, екінші адамды абайсызда өлтірген кінәлінің әрекеттерінде қарастырылып отырған қылмыстың құрамы болмайды және олар қылмыстар жиынтығы ретінде: адам өлтіру және абайсызда қазаға ұшырату ретінде саралануға тиіс.

Жоғарыда аталған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысында екі адамды өлтіру, егер олардың біреуі үшін жауаптылық ҚК-нің 99-бабының тиісті бөлігімен, ал екіншісі үшін ҚК-нің 100, 101, 102 немесе 103-баптарымен көзделсе, ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша сараланбайтыны да атап көрсетілген. Мұндай жағдайларда әрбір қылмыс қылмыстық заңның тиісті нормасы бойынша дербес саралануға жатады.

Егер екі немесе одан да көп адамды өлтіру көптеген адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен жасалса, жасалған әрекет ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) және 6) тармақтары бойынша саралануға тиіс.

Егер бірінші және екінші жәбірленушіні өлтіру арасында белгілі бір уақыт өтсе, ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралау кінәлінің екі жәбірленушінің де өлімін келтіруге бағытталған бірыңғай қасақаналығы болған жағдайда ғана мүмкін болады. Мысалы, кінәлі адам алдымен бір жәбірленушінің өлімін келтіреді, содан кейін белгілі бір уақыт өткен соң және басқа жерде екі адамды өлтіруге бағытталған бірыңғай қасақаналығын жүзеге асыру мақсатында екінші жәбірленушінің де өмірін қияды.

Адамның қызметтік қызметін жүзеге асыруына не кәсіптік немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты сол адамның өзін немесе оның жақындарын өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы)

Адам өлтірудің бұл түрі жоғары қауіптілікке ие, өйткені ол жәбірленушінің өміріне ғана емес, сонымен қатар басқа объектіге — адамның өзінің қызметтік қызметін жүзеге асыруына немесе кәсіптік не қоғамдық борышын орындауына мүмкіндік беретін қоғамдық қатынастарға да қол сұғады.

Қылмыстың бұл түрі бойынша жәбірленушілер ретінде қызметтік қызметті жүзеге асыратын азаматтар (лауазымды немесе өзге де адамдар), сондай-ақ кәсіптік немесе қоғамдық борышын орындайтын адамдар не олардың жақындары болуы мүмкін. Адам өлтірудің бұл түрінде кінәлі жәбірленушінің қызметтік қызметті жүзеге асыруына немесе кәсіптік не қоғамдық борышын орындауына байланысты заңды әрекеттеріне кедергі келтіру мақсатында не осындай қызметі үшін кек алу уәжімен әрекет етеді. Мысалы, тергеу немесе сотта айғақ бергені үшін куәгерді өлтіру.

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің осы тармағы бойынша жауаптылық адам өлтіруге себеп болған әрекеттердің қашан жасалғанына қарамастан туындайды. Адам өлтірудің жәбірленуші қызметтік қызметін жүзеге асырып жатқан немесе кәсіптік не қоғамдық борышын орындап жатқан сәтте жасалуы талап етілмейді.

Кінәлінің әрекеттері көрсетілген тармақ бойынша адам өлтіру жәбірленушінің өзінің (мысалы, оның туыстарының емес) қызметтік қызметті жүзеге асыруына немесе кәсіптік не қоғамдық борышын орындауына байланысты жасалған жағдайда ғана сараланады.

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша адам өлтіруді саралау кезінде жәбірленушінің қызметтік қызметті жүзеге асыруына немесе кәсіптік не қоғамдық борышын орындауына байланысты қандай заңды әрекеттері кінәліні оны немесе оның жақындарын өлтіруге итермелегенін анықтау қажет, өйткені мұндай саралаудың міндетті шарты — кінәлінің дәл осы мән-жайларға байланысты адамның өміріне қол сұғып отырғанын ұғынуы.

Бұл ретте қызметтік қызметті орындау деп адамның қызметтік міндеттерінің шеңберіне кіретін қызметті, ал қоғамдық борышты орындау деп кез келген азаматтардың өздеріне арнайы жүктелген қоғамдық міндеттерді жүзеге асыруын, сондай-ақ қоғамның немесе жекелеген адамдардың мүддесі үшін жасалатын кез келген өзге де әрекеттерді (мысалы, құқық бұзушылықтардың жолын кесу, дайындалып жатқан немесе жасалған қылмыстық құқық бұзушылық туралы хабарлау, куәлік айғақтарын беру және т.б.) түсіну қажет.

Л. жәбірленушінің қоғамдық борышын орындауына байланысты жасалған адам өлтіру үшін мынадай мән-жайлар бойынша кінәлі деп танылды. Мерекелік кеште мас күйінде болған Л. бұзақылық әрекеттер жасап, сахнаға көтеріліп, барабанды аяқпен тебе бастаған. Оркестр музыканты Л.-ға ескерту жасап, сахнадан кетуін өтінген. Алайда соңғысы гардероб бөлмесінде де бұзақылық әрекеттерін жалғастырған. Күзетші К. Л.-ға оны полиция бөліміне жеткізетінін ескерткен. Бұл ескертуге көңілі толмаған Л. онымен

К. өлтіремін деп қорқытқан, содан кейін оған шабуыл жасап, оны құлатып, басы мен денесінің басқа бөліктеріне аяқпен соққы жасай бастаған. Алған жарақаттарынан К. қайтыс болған.

Кәсіптік борышты орындау деп адамның белгілі бір кәсіпке байланысты әрекеттер жасауын түсіну қажет (мысалы, суретшінің нобайлар, портреттер, карикатуралар салуы). Жәбірленушіні өлтіру оның заңсыз қызметтік қызметіне байланысты жасалған жағдайларда, әрекетті ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралау жоққа шығарылады. Мұндай жағдайда кінәлінің әрекеттері, жауаптылықты ауырлататын немесе жеңілдететін өзге мән-жайлар болмаған кезде, ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша саралануға жатады.

Жәбірленуші қызметтік міндеттерін орындау кезінде қылмыстық әрекет жасаған жағдайларда, егер қорғанушы тарапынан қажетті қорғаныс шегінен шығу болмаса, оған қарсы әрекет ету қылмыс деп танылмайды. Оның үстіне, жәбірленушінің қылмыстық әрекеттері кезінде жасалған әрекет оның қызметтік немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты жасалған қылмыс ретінде саралануы мүмкін емес.

Жәбірленушінің қызметтік қызметті жүзеге асыруы немесе кәсіптік не қоғамдық борышын орындауы мен оның өлтірілуі арасындағы уақыт алшақтығының маңызы жоқ, өйткені орындалған қоғамдық борыш немесе қызметтік қызмет үшін кек алу уәжі мұндай борыш орындалғаннан кейін әлдеқайда кеш жүзеге асырылуы мүмкін.

Қоғамдық қауіпсіздікті бұзу, халықты үрейлендіру, Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының, шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның шешім қабылдауына ықпал ету, соғысқа арандату не халықаралық қатынастарды шиеленістіру мақсатында жасалған адамның өміріне қол сұғушылық (адам өлтіру немесе оған оқталу), сондай-ақ мемлекеттік немесе қоғамдық қайраткердің мемлекеттік немесе өзге де саяси қызметін тоқтату мақсатында не осындай қызметі үшін кек алу уәжімен жасалған оның өміріне қол сұғушылық, сол сияқты халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдарға немесе ұйымдарға, ғимараттарға, құрылыстарға шабуыл жасаумен, кепілге адам алумен, ғимараттарды, құрылыстарды, қатынас және байланыс құралдарын басып алумен, әуе немесе су кемесін, теміржол жылжымалы құрамын не өзге де қоғамдық көлікті айдап әкетумен ұштасқан адамның өміріне қол сұғушылық ҚК-нің 255-бабының 4-бөлігі бойынша саралануға жатады.

Құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының өміріне қол сұғушылық ҚК-нің 380-1-бабы бойынша саралануға тиіс.

Қоғамнан оқшаулауды қамтамасыз ететін мекеме қызметкерінің не оның жұбайының (зайыбының) немесе жақын туыстарының өміріне оның қызметтік қызметін жүзеге асыруына байланысты, сондай-ақ сотталған адамды түзеуге кедергі жасау мақсатында немесе оның мекеме әкімшілігіне көрсеткен көмегі үшін кек алу уәжімен жасалған қол сұғушылық ҚК-нің 429-бабының 4-бөлігі бойынша саралануға тиіс.

Судьяның, алқабидің, прокурордың, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның, қорғаушының, сарапшының, сот приставының, сот орындаушысының, сондай-ақ олардың жақындарының өміріне сотта істерді немесе материалдарды қарауға, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізуге не үкімді, сот шешімін немесе өзге де сот актісін орындауға байланысты, аталған адамдардың заңды қызметіне кедергі келтіру мақсатында немесе осындай қызметі үшін кек алу уәжімен жасалған қол сұғушылық ҚК-нің 408-бабы бойынша саралануға тиіс. Егер аталған адамдардың өміріне қол сұғушылық олардың қызметтік міндеттерін орындауына байланысты болмаса, әрекет саралау белгілерінің болуына қарай ҚК-нің 99-бабының тиісті бөлігі бойынша саралануға тиіс.

Іс жүзінде сот төрелігін жүзеге асырмаған немесе істі тергемеген, бірақ кінәлі адамға өзін осындай тұлға ретінде таныстырған және қоғамдық тәртіпті қорғауға бағытталған әрекеттерді орындаған адамды өлтіру ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралануға тиіс.

Қылмыстық заң қызметтік қызметті жүзеге асыратын немесе кәсіптік не қоғамдық борышын орындайтын адамдарды ғана емес, олардың жақындарын да қорғайды. ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағында көрсетілген «жақындар» терминіне Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 7-бабы 11) тармағында көрсетілген жақын туыстар ғана емес, қызметтік қызметті жүзеге асыратын немесе кәсіптік не қоғамдық борышын орындайтын адам қадір тұтатын өзге де адамдар жатады. Бұл ретте әрбір жағдайда кінәлінің олардың арасындағы жақын қарым-қатынастар туралы көрінеу хабардар болғанын анықтау қажет. Сот-тергеу практикасын талдау жақындарын өлтірудің дәл жәбірленушінің қызметтік қызметті жүзеге асыруына немесе кәсіптік не қоғамдық борышын орындауына байланысты, соңғысын өз қызметінен бас тартуға мәжбүрлеу мақсатында немесе осындай қызметі үшін кек алу уәжімен жасалатынын көрсетеді.

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағын қарастыруды аяқтай келе, мынаны атап өткім келеді: менің ойымша, жәбірленушінің қызметінің ерекшеліктеріне қарай қызметтік қызметті жүзеге асыруына байланысты жасалған адам өлтіру үшін жауаптылықты көздейтін мамандандырылған құрамдарды бөліп көрсету практикасынан бас тарту қажет. Бұл бір қарағанда жәбірленушінің ерекше қызметтік қызметіне байланысты оның өміріне қол сұғушылық үшін жауаптылықты күшейтуге ықпал ететіндей көрінуі мүмкін, алайда шын мәнінде қылмыстық заңды қолдануды күрделендіреді. Қылмыстардың жаңа құрамдарының саны барған сайын артып келеді, оларды өзара ажырату қажеттігі кінәлі адамның әрекеттерін саралауды қиындатады, ал кейде саралау кезінде қателіктерге әкеледі. Аталған санаттағы адамдардың өміріне қол сұғушылық үшін жауаптылық бірыңғай болуы тиіс екеніне сенімдімін.

Кінәлі адамға көрінеу дәрменсіз күйде тұрған адамды, сол сияқты адамды ұрлаумен не кепілге алумен ұштасқан адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы)

Дәрменсіз күйде тұрған адамды өлтірудің, сол сияқты адамды ұрлаумен не кепілге алумен ұштасқан адам өлтірудің қоғамдық қауіптілігінің жоғары болуы осы белгілерді адам өлтіру кезіндегі кінәні ауырлататын мән-жайларға жатқызуға және енгізуге негіз болды.

С. И. Ожеговтың Орыс тілі сөздігінде «дәрменсіз» сөзі көмекке мұқтаж, өзі үшін бірдеңе жасауға қабілетсіз деген мағынада түсіндіріледі, ал «күй» сөзі біреудің немесе бір нәрсенің жағдайы, сыртқы немесе ішкі мән-жайлары дегенді білдіреді. Осылайша, орыс тілінің тұрғысынан дәрменсіз күй — қандай да бір мән-жайларға байланысты адамның өз өміріне қол сұғу кезінде өзін қорғай алмайтын жағдайы. Дәрменсіз күй оны туындататын мән-жайларға байланысты тұрақты немесе уақытша болуы мүмкін. Мысалы, ауыр ауру дәрменсіз күйді ауру кезеңіне ғана туындатса, мүгедектік адамның бүкіл өміріне созылуы мүмкін. Бұл жәбірленушінің өлімі келтірілген сәтте дәрменсіз күйдің болуын тануға әсер етпеуге тиіс.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 7-тармағына сәйкес, ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша өзінің психикалық немесе физикалық жағдайына байланысты қылмыскерге қарсылық көрсетуге және өзіне қарсы жасалып жатқан қылмыстық қол сұғушылықтан қорғануға мүмкіндігі болмаған адамды өлтіру саралануға тиіс. Мұндай адамдарға, атап айтқанда, кәмелетке толмаған жас балаларды (Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы Заңымен кәмелетке толмаған жас баланы өлтіргені үшін жауаптылық ҚК-нің 99-бабының 3-бөлігінде белгіленген — авт. И.Б. ескертпесі), қарт және ауыр науқас адамдарды, сондай-ақ болып жатқан оқиғаларды дұрыс қабылдау мүмкіндігінен айыратын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамдарды жатқызуға болады. Ұйықтап жатқан адамды, сондай-ақ ауыр дәрежедегі алкогольдік немесе есірткілік масаң күйде не басқа да себептер бойынша дәрменсіз күйде тұрған адамды өлтіру де ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша саралануға тиіс.

Жәбірленушінің өлім келтірілген сәтте дәрменсіз күйде болғаны сот тарапынан мұқият тексеріліп, бағалануға тиіс. Бұл ретте жәбірленушінің кәмелетке толмаған немесе қарт жаста болуы, масаң күйде болуы барлық жағдайда оның дәрменсіз күйде болғанын білдірмейтінін ескеру қажет, сондықтан аталған мән-жайлар істің нақты мән-жайларын ескере отырып бағалануға тиіс (мысалы, жәбірленушінің шабуыл жасаушыға белсенді қарсылық көрсетуі, оған жауап ретінде дене жарақаттарын келтіруі және т.б.). Оның үстіне, кәмелетке толмаған жастан айырмашылығы, қарттық жастың нақты нормативтік шекарасы жоқ. Сот практикасы «қарт адам» деп кімді есептеу керектігі мәселесінде қиындықтарға тап болады. Әлбетте, бұл — фактілік мәселе. Өмір сүрген жылдарының саны бірдей болған жағдайда бір адам жасына байланысты дәрменсіз күйге түссе, екінші адам ондай күйге түспеуі мүмкін. Бұл ауруға да қатысты, өйткені ауру дәрменсіз күймен бірдей емес.

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша адам өлтіруді саралау үшін жәбірленушінің дәрменсіз күйде болуы кінәлінің оның өлімін келтіруге байланысты әрекеттерді жасаған сәтінде орын алған болуы қажет. Бұл ретте жәбірленушінің өзін-өзі дәрменсіз күйге түсіргені (көшеде құлап жарақат алғаны, алкогольдік ішімдіктерді немесе есірткі заттарын пайдаланғаны және т.б.) не мұндай жағдайдың басқа адамдардың әрекеттері нәтижесінде туындағаны маңызды емес.

Кінәлінің жәбірленушіні дәрменсіз күйге түсіру және оны өлтіру ниетін жүзеге асыруды жеңілдету мақсатында жасаған әрекеттері (ұйықтататын дәрі, алкогольдік ішімдіктер немесе есірткі заттарын беру, байлау, соққы жасау, есінен тануға әкеп соққан дене жарақаттарын келтіру), Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының пікірінше, осы қылмыстың объективтік жағының бөлігі болып табылады. Мұндай жағдайларда жәбірленушінің өлімін келтіру ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша сараланбайды.

Мысалы, кінәлі жәбірленушінің өлуін қалап, оны қолымен тұншықтыра бастағаннан кейін, ол есінен танған соң жүрегіне пышақпен бірнеше рет соққы жасаған жағдайда, жәбірленушінің өлімін ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша дәрменсіз күйде тұрған адамды өлтіру ретінде саралауға болмайды деген пікірмен келісу қажет. Бұл жағдайда кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша дәрменсіз күйде тұрған адамды өлтіру ретінде емес, ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша «жай» адам өлтіру ретінде саралануы қажет (егер ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігінде көзделген өзге де саралау белгілері болмаса).

Алайда Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 7-тармағында кінәлінің ұйықтататын дәрі, алкогольдік ішімдіктер немесе есірткі заттарын беру, сондай-ақ күш қолдану жағдайларын қоспағанда, байлау арқылы жәбірленушіні ес-түссіз күйге түсірген жағдайларды дәрменсіз күй деп танымау бөлігіндегі дәрменсіз күйді түсіндіру ұстанымы даулы болып табылады.

Менің ойымша, егер жәбірленуші адам өлтіруді жасау процесінде кінәлінің әрекеттері нәтижесінде дәрменсіз күйге келтірілсе, онда ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы қолданылмауға тиіс, өйткені бұл жағдайда дәрменсіз күй қылмыстың сөзсіз нәтижесі ретінде туындайды. ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағын қолдану үшін дәрменсіз күй адам өлтірудің объективтік жағын орындау басталғанға дейін болғанын анықтау қажет. Бұл ретте жәбірленушіні дәрменсіз күйге кімнің түсіргені маңызды емес, ең бастысы — кінәлінің жәбірленушінің дәрменсіз күйін оның өмірін қию үшін қасақана пайдалануы.

Қолданыстағы қылмыстық заңнамада «дәрменсіз күй» ұғымы жекелеген баптарда да кездеседі. Олар: 54, 99, 106, 107, 110, 116, 119, 120, 121-баптар.

ҚК-нің 54-бабында жәбірленушінің дәрменсіз күйі жазаны ауырлататын мән-жай ретінде танылады. Жәбірленушінің дәрменсіз күйі аталған өзге баптардың барлығында жеке адамға қарсы қылмыстарды жасағаны үшін жауаптылықты көздейді. Менің ойымша, «дәрменсіз күй» ұғымы қылмыстық заңның барлық баптарына қатысты бірдей түсіндірілуге тиіс. Тек осындай тәсіл арқылы ғана құқық қолдану практикасының тұрақтылығы мен әділдігін қамтамасыз етуге болады. Егер ҚК-нің жеке адамға қарсы қылмыстар үшін жауаптылықты көздейтін әрбір бабына қатысты «дәрменсіз күй» ұғымының мазмұны өзгеріп отырады деп жол берсек, онда құқық қолдану саласындағы озбырлықпен келісуге тура келеді. Сондықтан кінәлі адамға көрінеу дәрменсіз күйде тұрған адамды өлтіру құрамын талдаудың бастапқы нүктесі ретінде оның қылмыстық заң шеңберінде бірдей түсіндірілуі және қолданылуы тиіс екенін негізге алу қажет.

Қылмыстық құқық ғылымында дәрменсіз күйде тұрған адамды өлтіргені үшін жауаптылықты белгілей отырып, заң шығарушы мұндай жағдайда жәбірленушіге қосымша ерекше азап келтірілетінін меңзеген деген пікір бар. Ол өзін қазір немесе жақын арада өлтіретінін сезінеді, бірақ өзінің физикалық жағдайына байланысты қарсылық көрсете де, көмекке шақыра да алмайды. Адам өлтіруші бұл жағдайды көрінеу түсінеді, демек, былайша айтқанда, «бұрыштан» өлтіретін адамға қарағанда әлдеқайда арсыз және өрескел әрекет етеді.

Менің ойымша, бұл қате пікір және оны Қазақстан Республикасының сот-тергеу практикасы қабылдай алмайды. Кінәлі адамның әрекеттерін саралаудың негізінде субъективтік айып тағу қағидаты, яғни бұл жағдайда оның қасақаналығының сипаты мен бағыты жатыр. ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында көзделген адам өлтіргені үшін жауаптылыққа тарту үшін кінәлінің өзіне көрінеу дәрменсіз күйде тұрған адамның өлімін қасақана келтіргенін анықтау қажет. Басқаша айтқанда, заң кінәлінің жәбірленушінің дәрменсіз күйде тұрғанын сезінуін және оның өлімін келтіру үшін жәбірленушінің дәрменсіз күйін қасақана пайдалануын талап етеді. Заң жәбірленушінің болып жатқан оқиғаның сипатын сезінуі тиіс деген талап қоймайды. Керісінше, заң жәбірленушінің дәрменсіз күйде бола отырып, болып жатқан оқиғаның сипатын сезінбеуі мүмкін екенін, мысалы, ес-түссіз күйде болуын көздейді. Заңды осылайша кеңейтіп түсіндіру кінәлі адамдарға сараланған адам өлтіргені үшін әділ жазадан жалтаруға мүмкіндік береді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының назарын тағы бір мәселеге аударғым келеді. Бүгінде Ресейде сот практикасы ұйқыны жәбірленушінің дәрменсіз күйі деп тану немесе танымау мәселесінде біркелкі қалыптаспаған. Бастапқыда ұйқы жәбірленушінің дәрменсіз күйі деп танылса, кейіннен олай танылмайтын болды. Ресей Федерациясының Жоғарғы Сотының пікірінше, ұйқы жәбірленушінің дәрменсіз күйіне жатқызылмайды, өйткені ол адамның өмірлік қажетті және физиологиялық тұрғыдан негізделген күйі болып табылады. Көршілес елдің сот практикасын біз қаншалықты сөзсіз қабылдайтынымызды ескере отырып, Ресейдің осы қате практикасынан сақтандырғым келеді.

Ауру, кәрілік және адамның көптеген басқа да күйлері де қажетті әрі физикалық тұрғыдан негізделген, өйткені олар адамның өзіне емес, табиғатқа байланысты айқындалады. Адам ұйқы кезінде кінәліге көрінеу дәрменсіз күйде бола ма, жоқ па — басты мәселе осы. Ұйқы күйі жәбірленушінің өзін қорғай алмайтын және кінәліге қарсылық көрсете алмайтын дәрменсіз күйінің болуымен сипатталады. Ұйықтап жатқан адам осы уақытта кінәлінің алдында толық дәрменсіз және қорғансыз болады. Сондықтан ұйқыны дәрменсіз күй ретінде танымау заңға негізделмеген және заң талаптарына да, дұрыс қисынға да қайшы келеді.

Адамды ұрлаумен ұштасқан адам өлтіруді саралау кезінде ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша жауаптылық ұрланған адамды өлтірген жағдайда, сондай-ақ адамды ұрлауға байланысты басқа адамдарды өлтіру кезінде де туындайтынын ескеру қажет (мысалы, ұрлауға кедергі келтірген адамды қасақана құқыққа қайшы түрде өлімге ұшырату). Мұндай жағдайларда адамды ұрлау және адам өлтіру қылмыстар жиынтығын құрайды және әрбір қылмыс ҚК-нің 125-бабының және ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағының тиісті бөліктері бойынша дербес саралануға жатады. Кепілге адамды алу процесінде немесе оны ұстап тұру кезінде жасалған қасақана адам өлтіру әрбір қылмыс бойынша анықталған саралау белгілеріне қарай ҚК-нің 99 және 261-баптарының тиісті бөліктері бойынша дербес саралануға тиіс.

ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігінің қарастырылып отырған тармағы жәбірленушінің қай уақытта өмірінен айырылғанына — оны ұрлау (басып алу) процесінде немесе белгілі бір уақыт өткеннен кейін өлтірілгеніне қарамастан қолданылады.

Кінәлі адамға көрінеу жүкті күйде болған әйелді өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы)

Адам өлтірудің осы түрі үшін жауаптылық күшейтіледі, өйткені ол жоғары қоғамдық қауіптілікке ие, себебі кінәлі әйелдің ғана емес, болашақ адам өмірінің ұрығының да өмірін қияды.

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы бойынша адам өлтіруді саралау кезінде кінәлінің адам өлтіруді жасау сәтінде жәбірленушінің жүкті екенін көрінеу білгенін анықтау қажет. Бұл ретте жүктілік мерзімі, жәбірленушінің тиісті емдеу мекемесінде жүктілік бойынша есепте тұруы, ұрықтың өміршеңдігі және т.б. саралау үшін маңызды емес.

Заңда «кінәлі адамға көрінеу» деген ұғымның кездейсоқ қолданылмағаны белгілі. «Көрінеу» сөзі «жақсы белгілі, күмәнсіз» дегенді білдіреді. Заңда «кінәлі адамға көрінеу» ұғымының қолданылуы кінәлінің жәбірленушінің жүкті екеніне сенімді болуға тиіс екенін білдіреді.

Кінәлі жәбірленушінің сыртқы келбетіне қарап, оның өзінен есту арқылы немесе медициналық құжаттармен танысу негізінде оның жүкті екенінен хабардар болуы мүмкін. Кез келген жағдайда жүктілік жағдайы туралы мәліметтер анық болуы тиіс. Жәбірленушінің жүкті екенін білмеген адам осы тармақ бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды. Жүкті әйелдің өміріне қол сұғу нәтижесінде ұрықтың өлгені немесе өлмегені де осы тармақ бойынша саралау үшін заңдық маңызға ие емес.

Жүкті әйелді өлтіру жәбірленушінің өліміне қатысты тікелей де, жанама да қасақаналықпен жасалуы мүмкін. Адам өлтірудің уәждері әртүрлі болуы мүмкін және саралау үшін маңызы жоқ. Мысалы, жүкті әйелді қызғаныш уәжімен өлтірген адам ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы бойынша жауаптылыққа тартылады.

Жәбірленушінің жүктілік жағдайына қатысты кінәлінің фактілік қателігі мәселесі қылмыстық құқықтағы ең даулы мәселелердің біріне жатады. Қылмыстық-құқықтық әдебиеттерде кінәлі жүкті әйелді өлтіріп жатырмын деп қате пайымдаған, ал шын мәнінде ол жүкті болмаған жағдайда кінәлінің әрекеттерін саралаудың мынадай нұсқалары ұсынылады:

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы бойынша;

ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 99-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы бойынша;

ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша;

ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі, 99-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы және 99-бабының 1-бөлігі бойынша.

Менің ойымша, жүкті күйде болған әйелді өлтіруге оқталу ретінде, яғни ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 99-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы бойынша саралау неғұрлым орынды.

Іс жүзінде кінәлі ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігінде көзделген жай адам өлтіруді жасады. Алайда ол жүкті әйелдің өлімін келтіруге ұмтылды, бірақ өзіне байланысты емес себептер бойынша бұл қылмыстық нәтижеге қол жеткізе алмады. Кінәлінің қасақаналығы сараланған адам өлтіруді жасауға бағытталғандықтан, оның әрекеттері де қасақаналығының бағыты бойынша, яғни ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 99-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы бойынша саралануға тиіс. Сараланған адам өлтіруге оқталу аяқталған жай адам өлтіруге қарағанда қауіпті. Мұндай саралау кінәлінің әрекеттерінің бағытын барынша толық көрсетеді және қылмыстық құқық негізделетін субъективтік айып тағу қағидатына сәйкес келеді. Егер кінәлінің қасақаналығы өзі нақты жасаған әрекеттен неғұрлым ауыр қылмысты жасауға бағытталса, онда кінәлінің әрекеттері қасақаналығының бағыты бойынша сараланады.

Жәбірленушінің жүктілік фактісіне қатысты фактілік қателік мынадай жағдайларда да болуы мүмкін: 1) кінәлі жәбірленушіні жүкті емес деп есептеген, алайда іс жүзінде қайтыс болған әйел жүкті болып шыққан; 2) кінәлі жүкті әйелдің өміріне қол сұққан, алайда оның жеке басын шатастырып, бөтен адамның өліміне әкеп соққан. Бұл мәселелердің шешімі мынадай деп пайымдаймын:

Егер кінәлі жәбірленушіні жүкті емес деп қате есептесе, ал іс жүзінде қайтыс болған әйел жүкті болып шықса, онда бұл жағдайда өзге де ауырлататын мән-жайлар болмаған кезде жасалған әрекет ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша жай адам өлтіру ретінде саралануға тиіс. Қылмыс субъектісінің қасақаналығымен қамтылмаған ауырлататын мән-жайды оған кінә ретінде тағуға болмайды.

Жүкті әйелдің жеке басына қатысты қателік кезінде мынадай нұсқалар болуы мүмкін:

кінәлі бір жүкті әйелдің өміріне қол сұққан, бірақ іс жүзінде шатастырып, басқа жүкті әйелдің өліміне әкеп соққан;

кінәлі жүкті әйелдің өміріне қол сұққан, бірақ іс жүзінде шатастырып, жүкті емес басқа әйелдің немесе қандай да бір бөгде адамның өліміне әкеп соққан.

Бірінші жағдайда жүкті әйелдің жеке басына қатысты қателік кінәлінің әрекеттерін саралауға әсер етпейді. Оның әрекеттері ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы бойынша саралануға тиіс. Екінші жағдайда кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 99-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы бойынша, яғни қасақаналығының бағытына сәйкес, кінәлі адамға көрінеу жүкті күйде болған әйелді өлтіруге оқталу ретінде саралануға тиіс.

Ерекше қатыгездікпен жасалған адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы)

Кез келген адам өлтіру ауыр әрі қатыгез қылмыс болып табылады.

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 5) тармағына сәйкес, кінәлі адам ерекше қатыгездік таныта отырып жасаған, бұл әрекет адам өлтіру тәсілімен де, өзге де мән-жайлармен байланысты болған жағдайда, адам өлтіру осы тармақ бойынша саралануға жатады.

С.И. Ожеговтың сөздігінде «қатыгездік» ұғымы «қатыгез» деген сөз арқылы түсіндіріледі, яғни аса қатал, мейірімсіз, аяусыз деген мағынаны білдіреді. Қатыгездік — тек адамға тән қасиет, табиғатта мұндай қасиет болмайды. Адам өзінің қатыгездігін барлық тіршілік иелеріне қатысты көрсетуі мүмкін. Өзінің мәні бойынша қатыгездік — адамды жек көрушілік. Адамды сүйетін жан өзгелерге азап пен қайғы-қасірет келтірмейді, ал басқа адамдарға азап пен қайғы-қасірет келтіру қатыгездіктің басты белгісі болып табылады. Қатыгездікке азаптау, қинау, жәбірлеу, қорлау және садизм де жатады, өйткені осы ұғымдардың барлығы бір құбылыстың әртүрлі қырларын, яғни физикалық және (немесе) моральдық (психикалық) азап шектіруді білдіреді.

Адам өлтіру кезіндегі ерекше қатыгездік жәбірленушіге ерекше физикалық және (немесе) моральдық азап келтіруден, яғни күшті, жеткілікті дәрежеде ұзаққа созылатын және бірнеше рет қайталанатын азап шектіруден көрінеді. Кінәлі адам қосымша, күшті әрі ұзаққа созылатын физикалық және моральдық азапты саналы түрде, қасақана келтіреді. Дәл осы адам өлтіру процесінің өлім келтіру шегінен тыс жатқан қосымша, күшті, ұзаққа созылатын физикалық және (немесе) моральдық азапты саналы түрде, қасақана келтірумен ұштасуы «ерекше қатыгездік» ұғымын құрайды. Мұнда кінәлі адамның адамгершілікке жатпайтын мейірімсіздігі мен аяусыздығы көрініс табады.

Жәбірленушіні ерекше қатыгездікпен қасақана өлтіру ерекше, «адамгершілікке жатпайтын» қатыгездікті, айрықша мейірімсіздік пен садизмнің көрінісін білдіреді.

ҚР Конституциясының 17-бабында адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайтыны, ешкімнің азаптауға, зорлық-зомбылыққа, басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтындай жәбір көрсетуге не жазалауға ұшыратылмауға тиіс екендігі көзделген.

Ерекше қатыгездік туралы мынадай мән-жайлар куәландыруы мүмкін:

• адам өлтіру тәсілі (жәбірленушіге көптеген дене жарақаттарын салу, оны тірідей көму, судан, тамақтан айыру, азапты әсер ететін уды, қышқылды және т.б. пайдалану);
• өмірінен айыру алдында немесе адам өлтіру процесінде садизм көрсету (азаптау, қинау, жәбірленушіні қорлау);
• адам өлтіруді жәбірленушінің жақын адамдарының көзінше жасау арқылы оларға моральдық азап келтіру.

Өмірден айыру тәсіліне қатысты мән-жайларды бағалау кезінде қылмыстың жәбірленушісіне ерекше қатыгездік танытылған жағдайда кінәлі адамның жәбірленушіге ерекше физикалық немесе моральдық азап пен қайғы-қасірет келтіретін әрекеттерді қасақана жасағанын ескеру қажет. Атап айтқанда, адам өлтіру алдында немесе оны жасау барысында жәбірленушіге азаптау, қинау қолданылған немесе оған қатысты қорлау әрекеттері жасалған кезде не адам өлтіру кінәліге алдын ала белгілі болғандай, жәбірленушіге ерекше азап пен қайғы-қасірет келтірумен байланысты тәсілмен жасалған жағдайда (жәбірленушіге өлер алдында соққы беру немесе көптеген жарақат салу, оны ұзақ уақыт бойы қинау), ерекше азапты уды пайдалану, тірідей өртеу, жылы киімсіз аязда қалдыру, адамның өлуі мақсатында оны ұзақ уақыт бойы тамақ пен судан айыру және т.б. жағдайларда ерекше қатыгездік белгісі болады.

Адам өлтіру кезінде салынған жарақаттардың көп болуы, егер кінәлінің қасақаналығы жәбірленушіге ерекше азап пен қайғы-қасірет келтіруді қамтығаны анықталмаса, өздігінен әрекетті ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы бойынша саралауға негіз болып табылмайды. Адам өлтіруді ерекше қатыгездікпен жасалған деп тану үшін келтірілген жарақаттардың сипаты мен ауырлығының маңызы жоқ.

Кінәлі адам жәбірленушіні өлтіру мақсатында оған жарақаттар салып, соңында оның үстіне бензин құйып өртеп жіберген, соның салдарынан жәбірленуші қайтыс болған адам өлтіру ерекше қатыгездікпен жасалған деп танылуға тиіс.

Ерекше қатыгездік ұғымы адам өлтіру тәсілімен қатар кінәлінің ерекше қатыгездік танытқанын куәландыратын өзге де мән-жайлармен байланыстырылады. Ф., П. және С. жәбірленушіні орманға алып барған, онда Ф. оған пышақ көрсеткен, ал П. оның өлтірілетінін хабарлаған. Осыдан кейін жәбірленушінің қол-аяғы арқанмен байланған. Жанып тұрған шамдардың жарығында П. жәбірленушінің көктамырына «реланиум» препаратын енгізген, Ф. шұңқыр қазып, жәбірленушіні шешіп, шұңқырға қарай алып барған. Жәбірленуші өзін өлтірмеуді өтініп, полицияға арызданбайтынына уәде берген, алайда П. «оны тірі қалдыруға болмайтынын» мәлімдеген. Ф. жүрек тұсын көздеп, оның кеудесіне пышақ сұққан. Жарақат алғаннан кейін жәбірленуші қашуға әрекеттенген, бірақ Ф. оны қуып жетіп, қайтадан шұңқырға алып келген. Жәбірленуші тағы да өзін өлтірмеуді өтінген, алайда П. Ф.-дан жәбірленушіні «өлтіруді аяқтауды» талап еткен. Бірақ Ф. бас тартқан. Сонда П. С.-ға күрек беріп, ол жәбірленушінің басынан бірнеше рет ұрған. Бұдан кейін П. жәбірленушіден шұңқырға жатуын талап еткен, жәбірленуші талабын орындаған кезде, П. күректің ұшымен оның басы мен мойнына бірнеше рет соққы жасаған, соның салдарынан жәбірленуші қайтыс болған.

Ерекше қатыгездік жәбірленушінің жақын адамдарының қатысуымен адам өлтіру арқылы да көрініс табуы мүмкін. Жақын адамдар деп ҚПК-нің 7-бабының 11) тармағында көрсетілген, жәбірленушімен туыстық қатынастағы адамдарды ғана емес, сонымен қатар жәбірленушімен қалыптасқан өзара қарым-қатынастарға байланысты оған жақын болып табылатын өзге де адамдарды (ерлі-зайыптылар, іс жүзінде некелік қатынаста тұратын адамдар, күйеу жігіт пен қалыңдық, қорғаншылар, қамқоршылар және олардың қамқорлығындағы адамдар және т.б.), яғни жәбірленуші қадір тұтатын адамдарды тануға болады. Мұндай жағдайларда кінәлінің субъективтік көзқарасы жәбірленушінің өмірін қиюға ғана емес, сонымен қатар өмірінен айыру процесінің тікелей куәгерлері болып табылатын оның жақын адамдарына ерекше азап пен қайғы-қасірет келтіруге бағытталған тікелей қасақаналықпен сипатталады. Бұл ретте жәбірленушінің жақын адамдарының адам өлтіру кезінде болған фактісін ғана емес, сонымен қатар кінәлінің қылмысты олардың қатысуымен жасап жатқанын білгенін де анықтау қажет.

Өзара туыстық немесе жақын қарым-қатынастағы адамдарды бірінен кейін бірін, бір-бірінің көзінше өлтіру, егер кінәлі олардың әрқайсысына жақын адамдарының көз алдында өлтірілуі арқылы өлер алдында ерекше моральдық азап пен қайғы-қасірет келтіруді қалаған болса, ерекше қатыгездікпен жасалған адам өлтіру ретінде саралануы мүмкін. Б. мас күйінде үйіне оралған, онда онымен бірге әйелі, ұлы және келіні тұрған. Б. мен соңғыларының арасында жанжал туындаған, оның барысында Б. өзінің айқын физикалық басымдығын пайдаланып, келіні мен ұлының бас сүйек-ми жарақаттарын келтірген, содан кейін олар іс жүзінде белсенді қарсылық көрсете алмайтын және кінәлі Б.-ға қауіп төндіре алмайтын жағдайда болған. Осыған қарамастан, Б. бақшаға барып, сол жерден темір істік алып келіп, ұлы мен келінінің өмірлік маңызды органдарына бірнеше рет соққы жасаған, соның салдарынан олар оқиға орнында қайтыс болған. Б.-ның адам өлтіруді ерекше қатыгездікпен жасағанын жәбірленушілерге ауырсыну мен азап келтірген көптеген дене жарақаттарын салумен қатар, адам өлтірудің анасының, сондай-ақ бір-біріне жақын адамдар — ерлі-зайыптылардың көз алдында жасалғаны да дәлелдейді.

Жәбірленушінің туыстарының көзінше жасалғанымен, олардың арасында жақын қарым-қатынас қалыптаспағаны және бұл туралы кінәліге алдын ала белгілі болған адам өлтіру ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы бойынша сараланбайды, өйткені ол оларға ерекше моральдық азап пен қайғы-қасірет келтірмеген.

Өмірден ерекше қатыгездікпен айыру кезінде кінәлі адам өз әрекетінің ерекше қатыгез сипатын сезінуге, сондай-ақ адам өлтірудің дәл осындай сипатын қалауға немесе оған саналы түрде жол беруге тиіс.

Ерекше қатыгездік тек объективтік әрекеттерден ғана емес, кінәлінің психикалық қатынасынан да көрінеді. «Ерекше қатыгездік» ұғымы медициналық емес, құқықтық ұғым болып табылады. Адам өлтірудің осы саралаушы белгісінің бар-жоғын тергеу немесе сот органдары өркениетті қоғамда қалыптасқан мораль, адамгершілік нормаларына сәйкес шешеді. Медициналық сарапшылардың құзыретіне адам өлтірудің нақты тәсілі кезінде жәбірленушінің өлер алдында ерекше азап шеккен-шекпегені туралы мәселені шешу жатады. Мәйітті жою немесе оны бөлшектеу әрдайым мәйітті қорлау және ерекше қатыгездіктің көрінісі ретінде қарастырылмауға тиіс екенін атап өткен жөн. Егер аталған әрекеттер адам өлтіруді жасыру мақсатында, сондай-ақ жәбірленушінің етін пайдалану мақсатында (каннибализм) жасалса, олар ерекше қатыгездік белгісін құрамайды.

Ерекше қатыгездіктің себептері әртүрлі болуы мүмкін: өшпенділік, қызғаныш, кек, пайдакүнемдік және т.б. Олар адам өлтіруді ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы бойынша саралауға әсер етпейді.

Адам өлтіру кінәлі адам ерекше қатыгездік танытуды арнайы мақсат еткен жағдайда ғана емес, сонымен қатар жәбірленушінің өмірін қиюдың осы тәсілінің ерекше азапты екенін сезіне отырып, оны көрінеу біле тұра қолданған жағдайда да ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы бойынша саралануы мүмкін.

Егер кінәлі адам өлімнің нақты болғанын сезіне отырып, адам өлтіргеннен кейін мәйіттің бет-бейнесін бұзса немесе оны қорласа (оны жасыру мақсатында бөлшектеу жағдайларын қоспағанда), бұл әрекеттер ҚК-нің 314-бабының тиісті бөлігі бойынша дербес саралануға тиіс, ал жасалған әрекеттердің жиынтығы қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша сараланады. Бұл ретте аталған әрекеттерді ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы бойынша саралау талап етілмейді.

Басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен жасалған адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 6) тармағы)

Қасақана адам өлтіруді басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен жасалған деп саралау үшін белгілі бір адамды (адамдарды) өлтіру ниетін жүзеге асыра отырып, кінәлі адамның жарылыс жасау, өрт қою, адамдар көп жиналатын жерлерде оқ ату және т.б. арқылы басқа адамдардың өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндіретін тәсілді қолданатынын сезінгенін анықтау қажет. Бұл ретте адам өлтіруді осылай саралау үшін кінәлі таңдаған адам өлтіру тәсілінің өміріне қастандық жасалмаған, яғни кінәлінің ниетімен қамтылмаған басқа адамдардың өміріне нақты қауіп төндіруі жеткілікті. Мұндай тәсілді қолдану кезінде қауіп төнген адамдардың қайтыс болғаны немесе денсаулығына зиян келтірілгені, сондай-ақ олардың саны маңызды емес.

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 6) тармағы бойынша қасақана адам өлтіруді саралау кезінде кінәлі адам өлтіру ниеті болған жәбірленушіге қатысты өзі таңдаған адам өлтіру тәсілінің нәтижесінде нақты зардап шеккен адамдардың саны маңызды емес. Егер адам өлтіру тәсілінің өзі бірнеше адамның өміріне қауіпті болса, тек бір адамның өмірінен айырылуы ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 6) тармағын қолдануды жоққа шығармайды. Бұл ретте басқа адамдардың өліміне себеп болу қаупі нақты, шын мәнінде орын алған болуы керек, жорамал ғана болмауға тиіс. Адамдардың өміріне нақты қауіптің болғаны әрбір нақты жағдайда істің барлық мән-жайлары ескеріле отырып анықталады. Атап айтқанда, кінәлі таңдаған қылмыс жасау құралының зақымдаушы қасиеттері, оқиға орнында жәбірленушіден басқа адамдардың болуы, жәбірленуші мен өзге адамдардың өзара орналасуы, зақымдану аймағының көлемі және басқа да мән-жайлар негізге алынады.

Адам өлтірудің қарастырылып отырған түрінде кінәлі белгілі бір адамды өлтіруге тікелей қасақаналықпен әрекет етеді. Ал басқа адамдардың өліміне немесе денсаулығына зиян келтіруге қатысты кінәлінің көзқарасы жанама қасақаналық түрінде көрінеді. Егер басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен бір адамды өлтіру бірнеше адамның өліміне әкеп соқса, кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) және 6) тармақтары бойынша саралануға тиіс. Егер аталған әрекеттер бір адамның өліміне және басқа адамның денсаулығына зиян келтіруге әкеп соқса, қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша: ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 6) тармағы және денсаулыққа зиян келтіргені үшін жауаптылық көздейтін ҚК-нің тиісті баптары (106, 107-баптар) бойынша саралау жүргізілуге тиіс.

Басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен адам өлтіру кезінде кінәлі өлтіргісі келген адамды емес, басқа адамды өлтірген жағдайда, жасалған әрекет ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 6) тармағы бойынша саралануға тиіс. Алайда басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен жасалған адам өлтіруді тану кезінде сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары мен соттар істің мән-жайларын, атап айтқанда, адам өлтіру жасалған жағдайды әрдайым егжей-тегжейлі зерттей бермейді. Ең алдымен, адам өлтіру кезінде кінәлі мен жәбірленушінің арасындағы қашықтық назардан тыс қалады, бұл саралау кезінде қателіктерге әкеледі. М. мас күйінде кешкі уақытта ауылдық аудандағы дәмханалардың бірінің жанынан өтіп бара жатып, бір топ жас жігіттің өзінің мас күйде жүргеніне қатысты өзіне балағат сөздер айтқанын естіген. Олардың ішіндегі ең белсендісінен кек алуды ұйғарып, М. үйінен тапанша алып, бұрын өтіп кеткен дәмханаға қайта оралған. Адамдар тобына жақын жерге келіп, ол өзінің басты қарсыласына тіреп тұрып оқ атқан. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары мен барлық сатыдағы соттар бұл әрекетті басқа адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен жасалған адам өлтіру ретінде саралаған. Мұндай шешімді құқық қолдану органдарының қате әрі қолданыстағы заңнамаға сәйкес келмейтін шешімі деп есептейміз, өйткені оқ соншалықты жақын қашықтықтан атылғандықтан, жанында тұрған адамдарға қауіп төндірмеген. Ал бұл мән-жай сот-тергеу органдары тарапынан ескерілмеген. Жасалған әрекет ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша саралануға тиіс еді.

Адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы)

Адам өлтірудің бұл түрі ҚК-нің 31-бабында белгілері ашып көрсетілген сыбайлас қатысудың әртүрлі нысандарын пайдалану арқылы жасалады. Кез келген сыбайлас қатысу сияқты, бұл жағдайда да басқа адамның өмірін қиюға екі немесе одан да көп адамның қасақана қатысуы көзделеді.

ҚР Жоғарғы Сотының «Өмір мен денсаулыққа қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағында: «Қылмыстық құқық бұзушылықты бірнеше адамның жасауы кезінде олардың арасында қылмыстық құқық бұзушылық жасау туралы алдын ала сөз байласудың болған-болмағанын, рөлдердің бөлінген-бөлінбегенін, қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде олардың әрқайсысы қандай әрекеттер орындағанын, сондай-ақ әрекетті адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы немесе қылмыстық топ жасағаны туралы қорытынды жасауға, жауаптылыққа тартылған әрбір адамның сыбайлас қатысу нысанын анықтауға, олардың әрекеттерін жеке-жеке саралауға және әділ жаза тағайындауға негіз болатын барлық өзге де мән-жайларды анықтау қажет», — делінген.

ҚК-нің 28-бабының 2-бөлігіне сәйкес, адам өлтірудің орындаушылары деп жәбірленушіні өлтіруге бағытталған біртұтас қасақаналықпен әрекет еткен, бұл ретте оны өмірінен айыру процесіне тікелей қатысқан не ҚК-де көзделген жасына, есінің дұрыс еместігіне немесе басқа да мән-жайларға байланысты қылмыстық жауаптылыққа тартылуға жатпайтын басқа адамдарды пайдалану арқылы әрекет еткен адамдар танылуға тиіс. Олардың әрекеттері ҚК-нің 99-бабының тиісті бөлігі және оның тармақтары бойынша саралануға жатады. ҚК-нің 28-бабының 3, 4, 5-бөліктеріне сәйкес қылмысты ұйымдастырушылар, көмектесушілер, айдап салушылар деп танылатын және сонымен қатар қылмыстың бірге орындаушылары болып табылмайтын адам өлтіруге қатысқан өзге де адамдардың әрекеттері ҚК-нің 28-бабына сілтеме жасала отырып, жасалған қылмыс үшін жауаптылық көздейтін бап бойынша саралануы қажет.

Адам өлтіру алдын ала сөз байласусыз әрекет еткен екі немесе одан да көп қылмыстық құқық бұзушылық орындаушысының бірлескен күш-жігерімен жасалған жағдайда, ол адамдар тобы жасаған адам өлтіру деп танылуға тиіс. Адам өлтіру екі немесе одан да көп адамның адам өлтіруге бағытталған ортақ қасақаналықпен бірлесіп әрекет етіп, жәбірленушіні өмірінен айыру процесіне оған күш қолдану арқылы тікелей қатысқан кезде адамдар тобы жасаған деп танылады. Бұл ретте өлімге әкеп соққан жарақаттардың әрқайсысын олардың барлығы келтіруі міндетті емес (мысалы, біреуі жәбірленушінің қарсылығын басып, оның қорғану мүмкіндігінен айырса, екіншісі оған өлімге әкеп соққан жарақаттар салған).

Адам өлтіру кезінде күш қолданумен көрініс таппайтын кез келген өзге қатысу бірге орындаушылықты құрамайды (мысалы, қылмыс жасалып жатқан сәтте өлтірушіге пышақ немесе арқан беру, қылмыс жасалған жерді жарықтандыру, есіктерді құлыптау, жәбірленушінің назарын басқа жаққа аудару).

Бір адам өмірді қасақана қиюға бағытталған әрекеттер жасап жатқан кезде оған дәл осындай мақсатпен басқа адамның (басқа адамдардың) қосылған жағдайында да адам өлтіру адамдар тобы жасаған қылмыс деп танылуға тиіс. Адам өлтірудің орындаушысы деп адам өлтіру ниеті болған ғана емес, сонымен қатар жәбірленушіні өмірінен айыруға тікелей қатысқан адам танылуы мүмкін. Адам өлтірудің орындаушысына (орындаушыларына) қылмыстық ниетін жүзеге асыруда тек жәрдем көрсеткен, адам өлтіру тәсілі, уақыты немесе орны туралы кеңес берген не адам өлтіруге ықпал ететін жағдайларды өзге жолмен жасаған адамның әрекеттері адам өлтіруге көмектесу ретінде қарастырылуға тиіс. Алдын ала уәде берілмеген адам өлтіруді жасыру (оның ішінде мәйітті жасыруға көмектесу) сыбайлас қатысуды құрамайды. Мұндай әрекеттер ҚК-нің 432-бабы бойынша сараланады.

Адам өлтіруге көмектесушілік түріндегі сыбайлас қатысу қылмысты «адамдар тобының жасауы» деген саралаушы белгіні құрамайды.

Д. және В. адам өлтіруді адамдар тобы жасаған, қарақшылықпен ұштасқан қылмыс үшін сотталған. Сотталған Д. жәбірленушіні өлтіруге қатысы жоқтығына байланысты адам өлтіргені үшін сотталуына қатысты үкімнің күшін жоюды сұраған. Жоғарғы Соттың сот алқасы мынадай негіздер бойынша үкімді өзгерткен. Үкімнің мазмұнынан В.-мен бірге П.-ға қарақшылық шабуыл жасауға келіскен Д. төбелес кезінде жәбірленушінің қарсылығын басу мақсатында оның басынан бөтелкемен ұрғаны, соның салдарынан денсаулыққа зиян келтірмейтін дене жарақаттары келтірілгені анықталған. П.-ның мүлікті иеленуге кедергі келтіруі мүмкін екенін түсінген В. оны өлтіруді ұйғарып, Д.-ға сүлгіден арқан жасауды ұсынған. Жасалған арқанмен В. П.-ның қолдары мен аяқтарын байлап, тұзақ жасап, оны буындырып өлтірген. Сот В. мен Д.-ның бұл әрекеттерін адамдар тобы жасаған адам өлтіру ретінде саралаған. Алайда адам өлтіру жәбірленушіні өмірінен айыруға тікелей қатысқан екі немесе одан да көп адам оған күш қолданған кезде адамдар тобы жасаған деп танылады. Осы қылмыстық іс бойынша мұндай мән-жайлар анықталмаған. Сот отырысында Д.-ның күш қолдануы (жәбірленушінің басынан бөтелкемен ұруы) адам өлтіру мақсатында емес, қарақшылық шабуыл жасау барысында жәбірленушінің қарсылығын басу мақсатында жасалғаны анықталған. Д.-ның В.-ға П.-ны байлап, буындырып өлтіруге пайдаланылған арқанды жасап беруі, сондай-ақ В.-ның жәбірленушіні буындыру әрекеттерін жасаған кезде сол жерде болуы тек оның адам өлтіруге көмектескенін ғана куәландырады. Д. мен В.-ның әрекеттерінде адам өлтірудің «адамдар тобы» деген саралаушы белгісі жоқ. Жоғарыда баяндалғандарды ескере отырып, сот алқасы қылмысты ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігі және 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша саралап, «адамдар тобы» белгісін алып тастаған.

Егер адамдар қылмыстық құқық бұзушылықты бірлесіп жасау туралы алдын ала келіскен болса және кейіннен олардың әрқайсысы оны жүзеге асыруға қатысса, онда олардың барлығы орындаушылар болған-болмағанына немесе олардың біреуінің қылмыстық құқық бұзушылық жасауға қатысу нысанының өзгеше болғанына (ұйымдастырушы, айдап салушы, көмектесуші) қарамастан, адам өлтіру алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған қылмыс деп танылуға тиіс.

Сөз байласу — жәбірленушіні өлтіру мақсатында күш-жігерді біріктіру туралы келісім. Сөз байласудың алдын ала жасалуы қылмысқа қатысушылардың жәбірленушінің өмірін тікелей қиюға кіріскенге дейін, яғни қылмысқа дайындалу сатысында, оқталу сатысы басталғанға дейін адам өлтіру туралы келісімге келгенін білдіреді. Оқталу сатысында тек жасалып жатқан қылмысқа қосылу ғана мүмкін.

Адам өлтіру туралы сөз байласу қылмыс жасалғанға дейін ұзақ уақыт бұрын да, жәбірленушіні өмірінен айырудың дәл алдында да жасалуы мүмкін. Заң тұрғысынан алғанда, адамдардың адам өлтіру туралы нақты қашан келіскені маңызды емес, бастысы — бұл келісім объективтік жақты орындауға кіріскенге дейін жасалуы қажет.

Сөз байласу кез келген нысанда болуы мүмкін: ауызша, жазбаша, конклюденттік әрекеттер, көзқарас және т.б. арқылы.

Адам өлтіру туралы сөз байласу басқа қылмысты жасау процесінде де орын алуы мүмкін. Мысалы, кінәлі адамдар жәбірленушіні ұрып-соғуды бастап, оның денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтірген, ал ұрып-соғу процесінде оны өлтіру туралы шешім қабылдап, жәбірленушіге өлімге әкеп соққан жарақаттар салған. Мұндай жағдайда олардың әрекеттері алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған адам өлтіру ретінде саралануға тиіс, өйткені адам өлтіру туралы сөз байласу кінәлі адамдарда жәбірленушінің өмірін тікелей қиюға бағытталған әрекеттерді жасағанға дейін туындаған. Бұл ретте денсаулыққа зиян келтіргені үшін жауаптылық көздейтін бап бойынша қосымша саралау талап етілмейді, өйткені бастапқыда ойластырылған әрекет неғұрлым қауіпті қылмысқа ұласқан.

Жаңа туған баланы анасының басқа адаммен бірлесіп өлтіруінде сыбайлас қатысу болуы мүмкін емес. Сондықтан баланың анасының әрекеттері ҚК-нің 100-бабы бойынша, ал басқа адамның әрекеттері ҚК-нің 99-бабының 3-бөлігі бойынша, яғни кәмелетке толмаған баланы өлтіру ретінде саралануға тиіс.

Адамдар тобы жасаған адам өлтіру мен алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған адам өлтірудің басты айырмашылығы — жәбірленушіні өлтіру туралы сөз байласудың жасалған уақыты. Алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған адам өлтіру кезінде барлық орындаушылардың арасында адам өлтіру туралы келісім жәбірленушінің өмірін қиюға бағытталған әрекеттер басталғанға дейін әрдайым жасалады. Ал алдын ала сөз байласусыз жасалған адам өлтіру кезінде мұндай келісім одан кейін жасалады.

Алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған адам өлтіруді жүзеге асыра отырып, қылмысқа қатысушылар қылмыстық нәтижеге қол жеткізу туралы келісімге келеді, яғни әрдайым жәбірленушінің өмірін қасақана қиюға бағытталған тікелей нақтыланған қасақаналықпен әрекет етеді. Ал алдын ала сөз байласусыз адамдар тобы жасаған адам өлтірудің ерекшелігі — кінәлі адамдардың тікелей де, жанама да қасақаналықпен әрекет етуі мүмкін, яғни олар өздері таңдаған адамның өлуіне тек жол береді немесе оған немқұрайлы қарайды.

Жарылыс, өрт қою немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жасалған адам өлтіру бөтеннің мүлкін жоюмен немесе бүлдірумен ұштасқан жағдайларда, жасалған әрекет ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 6) тармағымен қатар ҚК-нің 202-бабының 2 немесе 3-бөліктері бойынша да саралануға тиіс. Сол сияқты бөтеннің мүлкін өртеу немесе өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жою немесе бүлдіру кезінде кінәлі адам өзінің әрекетінің мынадай салдарын: адамның өлімін немесе жәбірленушінің денсаулығына зиян келтіруді алдын ала болжап, оны қалаған не қаламаса да, оған саналы түрде жол берген болса, жасалған әрекет қылмыстардың жиынтығын құрайды. Ол ҚК-нің 202-бабының 2 немесе 3-бөліктері бойынша (келтірілген залалдың мөлшеріне қарай), сондай-ақ қасақаналық пен туындаған салдарға байланысты ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 6) тармағы немесе ҚК-нің 106, 107-баптары бойынша сараланады.

Егер кінәлі адам жоғары қауіптілік көздерін пайдалану қағидаларын бұза отырып, жәбірленушінің өлу мүмкіндігін алдын ала болжамаған болса, онда ол тиісті негіздер болған кезде ҚК-нің 104-бабы бойынша абайсызда адам өліміне әкеп соққаны үшін жауаптылыққа тартылуға тиіс. Егер кінәлі адам жарылыс, өрт қою және т.б. әрекеттерді жасай отырып, нақты бір адамды өмірінен айыру ниеті болмаса да, жәбірленушінің өлу мүмкіндігін алдын ала болжап, оның әрекеттерінің нәтижесінде жәбірленушіге (жәбірленушілерге) өлім келтірілген жағдайда, тиісті негіздер болған кезде жасалған әрекет ҚК-нің 255, 294-баптары (немесе басқа баптар) бойынша және қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша ҚК-нің 99-бабының тиісті тармағымен жанама қасақаналықпен жасалған адам өлтіру ретінде, ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 6) тармағын есепке алмастан саралануы мүмкін.

Пайдакүнемдік ниетпен, сол сияқты жалданып не қарақшылықпен немесе қорқытып алушылықпен ұштасқан адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы)

Бұл тармақта ауырлататын бірнеше мән-жай көзделген.

«Пайдакүнемдік ниет» ұғымының негізінде «пайдакүнемдік» ұғымы жатыр. Ол пайдакүнемдік ниетпен жасалған адам өлтіруді талдау кезінде шешуші мәнге ие. С.И. Ожегов пайдакүнемдікті пайда, материалдық игілік ретінде анықтайды (Ожегов С.И. Орыс тілі сөздігі. М., 1990. 299-бет).

Пайдакүнемдік ниет бөтеннің құқықтары мен мүдделерін бұзу есебінен заңсыз баюға ұмтылумен сипатталады. Өзі немесе басқа адамдар үшін материалдық пайда (мүліктік құқықтар, тұрғын үйге құқық, үшінші тұлғалардан сыйақы алу және т.б.) алу мақсатында не материалдық шығындардан (мүлікті қайтарудан, борышты төлеуден, көрсетілген қызметтердің ақысын төлеуден, алименттерді төлеуден, материалдық міндеттемелер мен төлемдерді орындаудан және т.б.) құтылу мақсатында жасалған адам өлтіру ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша пайдакүнемдік ниетпен жасалған адам өлтіру ретінде саралануға жатады.

Адам өлтіру кезіндегі пайдакүнемдік ниет (пайдакүнемдік) — кінәлінің өзі және (немесе) өзге адамдар үшін материалдық игіліктерді иеленуге немесе материалдық игіліктерден айырылуды (материалдық шығындар жасауды) қаламауға ұмтылуы, бұл ретте жәбірленушіге қол сұғу осы мақсаттарға қол жеткізу құралы ретінде көрінеді. Мұнда материалдық игіліктердің кейіннен заңды немесе заңсыз негізде алынуы немесе иеліктен шығарылуы тиіс болғанының маңызы жоқ. Өлім келтіру нәтижесінде пайдакүнемдік мақсаттарға қол жеткізу міндетті емес. Ең бастысы, өлтірілген адамның мүлкін иелену немесе өзге де пайдакүнемдік ниет қылмыс жасалғанға дейін туындап, адам өлтіруге себеп болуы қажет. Керісінше жағдайда жасалған әрекетті ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша саралауға жол берілмейді. Мысалы, егер адам өлтіру басқа себептермен жасалып, содан кейін кінәлі адам кенеттен туындаған ниет бойынша жәбірленушінің материалдық құндылықтарын иеленсе, әрекетті пайдакүнемдік ниетпен жасалған адам өлтіру ретінде саралауға болмайды.

Пайдакүнемдік ниетпен адам өлтіру кезінде кінәлі жәбірленушінің өміріне қол сұғу нәтижесінде бөтеннің мүлкін заңсыз алып қою мақсатын көздемеуге тиіс, өйткені мұндай жағдайда жасалған әрекет қарақшылық және қарақшылықпен ұштасқан адам өлтіру ретінде қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.

Кінәлі адам қылмыс жасау кезінде көздеген пайдакүнемдік мақсаттарына қол жеткізе алмаған жағдайларда да адам өлтіру пайдакүнемдік ниетпен жасалған деп танылады, өйткені заңда адам өлтіруді ауырлататын мән-жай ретінде кінәлі адамның осы қылмысты жасауын айқындайтын ниеттері танылады.

Адам өлтіру кімнің жәбірленуші болғанына қарамастан, пайдакүнемдік ниетпен жасалған деп танылады. Егер кінәлі адам адам өлтіру кезінде жәбірленушінің жеке басына қатысты қателессе, жасалған әрекет пайдакүнемдік ниетпен жасалған адам өлтіру ретінде саралануға тиіс, өйткені дәл осы ниет кінәлі адамның әрекеттерінің сипаты мен бағытын айқындаған.

Пайдакүнемдік ниетпен жасалған адам өлтіру кінәлінің пайдакүнемдік мақсаттарына қол жеткізгеніне қарамастан, жәбірленушінің қайтыс болған сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.

Адам өлтіруді сыйақы үшін жасаған адамның әрекеттері ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша жалданып адам өлтіру ретінде де саралануға тиіс, ал осы адам өлтіруді ұйымдастырған немесе орындаушыны сыйақы үшін адам өлтіруге көндірген адамның әрекеттері ҚК-нің 28-бабының 3 немесе 4-бөліктері және 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша сараланады.

Ұйымдастырушы орындаушымен бірге жәбірленушіні өлтірген жағдайларда, олардың жасаған әрекеттері қосымша ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы бойынша алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған адам өлтіру ретінде саралануға тиіс.

Егер адам өлтіруге «тапсырыс беруші» пайдакүнемдік ниетпен әрекет етсе, онда оның әрекеттерін, біздің ойымызша, қылмыстар жиынтығы бойынша — пайдакүнемдік ниетпен адам өлтіруді ұйымдастырушының әрекеттері және жалданып адам өлтіру ретінде саралау қажет.

«Жалдану» ұғымы «жалдану» және «жалдамалы» сияқты туынды ұғымдармен тікелей байланысты, өйткені адам өлтірушіні «жалдайды» немесе ол белгілі бір уақытқа «жалдамалы» ретінде әрекет етеді. С.И. Ожеговтың сөздігінде бұл ұғымдардың мағынасы былайша ашылады: «жалдану» — ақыға жұмысқа алу немесе уақытша пайдалануға алу, ал «жалдамалы» — біреуге сатылған, төмен, пайдакүнемдік ниетпен бөтеннің мүддесін қорғайтын адам. Демек, жалданып адам өлтіру мыналарды көздейді:

• қылмысты белгілі бір сыйақы үшін жасау;
• басқа адамның мүддесі үшін әрекет ету.

Қарастырылып отырған адам өлтіру түрінің ерекшеленетін сипаты және міндетті белгісі — сыбайлас қатысушылар арасында рөлдердің бөлінуі. Тапсырыс беруші қылмыстың айдап салушысы немесе ұйымдастырушысы ретінде әрекет етеді. Бұл ретте оның қылмыстық әрекетінің себептері кез келген болуы мүмкін (пайдакүнемдік, кек, қызғаныш), соның ішінде саяси себептер де болуы ықтимал. Қылмыстық ойды тікелей жүзеге асыратын, сыйақы үшін әрекет ететін адам орындаушы болып табылады.

Жалданып адам өлтіруге тапсырыс беруші оның пайдакүнемдік уәжі болмаса да, ҚК-нің 28-бабының тиісті бөлігі және 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша жалданып адам өлтіруге сыбайлас қатысқаны үшін жауаптылыққа тартылуға тиіс. Адам өлтірудің осы түріне қатысушылардың әрекеттерін саралау үшін сыйақы алу мақсатының тек орындаушыда болуы анықталуы маңызды. Алайда тапсырыспен адам өлтіруді орындаушы бұл қылмысты сыйақы алу мақсатында емес, аяушылық, жанашырлық сезімінен жасаған болса, мұндай адам өлтіруді ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша саралауға болмайды. Мысалы, әйел адам өзінің адамдық қадір-қасиетін жүйелі түрде қорлағаны үшін жақын танысын күйеуін өлтіруге көндіреді.

Жалданып адам өлтіруге әрдайым кемінде екі адам қатысатындықтан, олардың бірі қылмыстың тапсырыс берушісі, екіншісі орындаушы рөлін атқаратындықтан, олардың екеуінің де әрекеттерінің себептеріне назар аудару қажет, алайда жасалған қылмыстың саралануын орындаушының әрекеттері айқындайды. Адам өлтіруді жалданып жасалған қылмыс ретінде саралаудың негізінде дәл орындаушының қылмыс жасаған кездегі ниеттері жатады. Ниет — адамның қылмыс жасауға бел бууына себеп болған саналы түрдегі түрткі.

Тапсырыс беруші мен орындаушының ниеттері сәйкес келмеуі мүмкін, бұл саралау мәселелерін туындатады. Егер тапсырыс беруші жәбірленушінің қызметтік қызметін заңды түрде атқарғаны үшін кек алу ниетімен әрекет етсе, оның әрекеттері жәбірленушінің қызметтік қызметін жүзеге асыруына байланысты жалданып жасалған адам өлтіруге сыбайлас қатысу ретінде саралануға тиіс.

Орындаушының әрекеттері тапсырыс берушінің ниеттерін түсінуіне қарай саралануға тиіс. Егер ол жәбірленушінің қызметтік қызметін жүзеге асыруына байланысты тапсырыс берушінің кек алу мақсатында онымен есеп айырысқысы келетіндіктен жалданып адам өлтіріп жатқанын түсінсе, оның әрекеттері ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) және 8) тармақтары бойынша саралануға тиіс. Керісінше жағдайда — тек ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша сараланады.

Егер тапсырыс беруші орындаушыны өмірі арнайы баппен қорғалатын адамды, мысалы, мемлекеттік немесе қоғамдық қайраткердің қызметін тоқтату мақсатында өлтіру үшін жалдаса және орындаушы жәбірленушінің мемлекеттік және қоғамдық қызметі туралы білсе, онда саралау мынадай түрде жүргізілуге тиіс: тапсырыс берушінің әрекеттері ҚК-нің 255-бабының 4-бөлігі және 28-бабының 4-бөлігі бойынша, ал орындаушының әрекеттері ҚК-нің 255-бабының 4-бөлігі бойынша саралануға тиіс, өйткені ҚК-нің 99-бабы мен 255-бабының 4-бөлігі жалпы және арнайы нормалар ретінде өзара арақатынаста болады, ал олардың бәсекелестігі кезінде әрдайым арнайы бап қолданылады. Бұл жағдайда тапсырыс беруші орындаушыны жалданып адам өлтіру үшін емес, мемлекеттік немесе қоғамдық қайраткердің өміріне қол сұғу үшін жалдаған.

Осындай саралау ҚК-нің 380-1, 408-баптарында, 429-бабының 4-бөлігінде көзделген әрекеттерге қол сұғу кезінде де қолданылуға тиіс. Егер орындаушы тапсырыс берушінің ниеттері туралы білмесе, оның әрекеттері ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша, ал тапсырыс берушінің әрекеттері арнайы бапта көзделген қылмысқа сыбайлас қатысу ретінде саралануға жатады.

Пайдакүнемдік ниетпен жасалған адам өлтіру мен жалданып жасалған адам өлтірудің айырмашылығы мынада: пайдакүнемдік ниетпен адам өлтіру кезінде кінәлі жәбірленушінің есебінен өзінің пайдакүнемдік ниеттерін қанағаттандыра отырып, өз бастамасымен әрекет етеді, ал жалданып адам өлтіру кезінде қылмыс тапсырыс берушінің бастамасы бойынша жасалады, ол өз кезегінде қылмысты орындаушының пайдакүнемдік ниеттерін қанағаттандырады.

Жалданып адам өлтіруді орындаушы өзіне байланысты емес себептермен қылмысты соңына дейін жеткізбеген жағдайда, тапсырыс берушінің әрекеттерін саралау аяқталмаған қылмыс сатысына сәйкес айқындалуға тиіс. Оның әрекеттері жалданып адам өлтіруге айдап салуға (ұйымдастыруға, көмектесуге) дайындалу немесе жалданып адам өлтіруге айдап салуға (ұйымдастыруға, көмектесуге) оқталу ретінде, яғни ҚК-нің 24-бабының 1-бөлігі (3-бөлігі), 28-бабының 3-бөлігі (4, 5-бөліктері) және 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша сараланады.

Орындаушы «тапсырысты» алғаннан кейін оны орындау үшін ешқандай әрекет жасамаса, қылмысты жасаудан өз еркімен бас тартса, тапсырыс берушінің әрекеттері жалданып адам өлтіруге сыбайлас қатысуға дайындалу ретінде саралануға тиіс.

Егер тапсырыс беруші болжамды орындаушыны жалданып адам өлтіруге көндіре алмаса, оның әрекеттері жалданып адам өлтіруге дайындалу ретінде саралануға жатады, өйткені іс жүзінде бұл жағдайда тапсырыс беруші дайындық әрекеттерін жасағанымен, сыбайлас қатысу орын алмаған.

Егер орындаушы бастапқыда жалданып адам өлтіруді жасауды ойламаған болса, бірақ тапсырыс берушіден материалдық сыйақы алған болса, оның әрекеттері қолданыстағы заңнамаға сәйкес алаяқтық ретінде саралануы мүмкін.

ҚР Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 14-тармағының 7-абзацында былай делінген: «Егер жалданып адам өлтіруді ұйымдастырушы жалдаған адам өлтіру орындаушысы жәбірленушіні өлтіру ниеті болмағанын алдын ала білген болса және оның әрекеттері құқық қорғау органдарының бақылауымен адам өлтіруді имитациялау шегінен шықпаса, онда жалданып адам өлтіруді орындаушыны іздестіру бойынша адамның әрекеттері жалданып адам өлтіруге дайындалуды құрайды және ҚК-нің 28-бабының үшінші бөлігі, 24-бабының бірінші бөлігі және 99-бабы екінші бөлігінің 8) тармағы бойынша саралануға жатады».

Менің ойымша, мұндай адамдарды қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды, алайда бұл — жеке зерттеуді қажет ететін тақырып. Орындаушының шектен шығуы үшін жалданып адам өлтіруді ұйымдастырушы жауаптылыққа тартылмайды.

Егер пайдакүнемдік қасақана адам өлтірудің ниеті болмаған болса, онда кінәлінің адам өлтіргеннен кейін жәбірленушінің мүлкін иеленуге байланысты әрекеттері меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық көздейтін ҚК баптары бойынша, ал адам өлтіру ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі немесе 2-бөлігінің тиісті тармағы бойынша, саралаушы белгілердің болуына қарай саралануға тиіс.

Пайдакүнемдік ниетпен жасалған адам өлтіруді жәбірленушінің қарызын төлемеуіне, уақытша пайдалануға алған затты қайтарудан бас тартуына байланысты жасалған адам өлтірумен шатастыруға болмайды. Мұндай адам өлтіруді пайдакүнемдік ниетпен жасалған деп саралауға болмайды, өйткені кінәлі адам осы тәсіл арқылы қарызын алуы екіталай екенін, оның үстіне материалдық пайдаға қол жеткізе алмайтынын түсінеді. Бұл жағдайда өлім келтірудің негізінде пайдакүнемдік емес, кек алу ниеті жатыр, сондықтан ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша саралау дұрыс болмайды. Жәбірленушінің кінәліге келтірілген залалды өтеуден бас тартуына байланысты адам өлтіруді де кек алу мақсатында жасалған адам өлтіру ретінде қарастыру қажет. Мұндай жағдайларда, егер өзге саралаушы белгілер болмаса, әрекет ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша (өзге саралаушы белгілер болған жағдайда — ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігі бойынша) және ҚК-нің 389-бабы бойынша (егер осы қылмыс құрамының барлық белгілері болса) сараланады.

Бүгінгі күні ғылыми және практикалық қызметкерлер арасында қарақшылық шабуылмен, қорқытып алушылықпен ұштасқан адам өлтіруді саралау мәселесі бойынша көптеген даулар бар. Даулардың мәні мынада: қарақшылық шабуыл кезінде адам өлтіруді жасаған кінәлі адамдардың әрекеттері біреулердің пікірінше, тек ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша қарақшылықпен ұштасқан адам өлтіру ретінде саралануға тиіс, ал басқалардың пікірінше, бұл әрекеттер ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы және «Қарақшылық» деп аталатын ҚК-нің 192-бабы бойынша қылмыстар жиынтығы ретінде саралануға тиіс. Бұл мәселе бойынша сот практикасы да біркелкі емес, бұл заңды бірыңғай қолдануға ықпал етпейді, ал бұл өз кезегінде сот билігінің беделіне нұқсан келтіреді.

Соттардың даулары мен қателіктері олардың ҚК-нің 19-бабында қамтылған ережелерді ескермеуінен туындайды. Ақыр соңында бәрі бізде объективті емес, субъективті айып тағу қағидаты қолданылатынын түсінуі қажет. Қылмысты саралау кезінде дәл қасақаналықтың бағыттылығы шешуші мәнге ие. Демек, егер кінәлінің қасақаналығы қарақшылық шабуыл жасауға бағытталып, осы қылмысты жасау және жәбірленушіге күш қолдану процесінде ол оны қасақана өмірінен айырса, жасалған әрекет ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы, сондай-ақ ҚК-нің 192-бабының 5) тармағы немесе 3-бөлігінің 1) тармағы бойынша қылмыстар жиынтығы ретінде саралануға тиіс. Егер қарақшылық шабуыл жасаған кінәлінің әрекеттерінде өзге де ауырлататын мән-жайлар (мысалы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған, тұрғын үйге, қызметтік, өндірістік үй-жайға немесе қоймаға заңсыз кіру арқылы, қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы жасалған қарақшылық және т.б.) болса, қарақшылықтың объективтік жағының бұл белгілері үкімнің сипаттау бөлігінде көрсетілуге тиіс.

ҚР Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысында да: «Егер кінәлінің қасақаналығы қарақшылық шабуыл немесе қорқытып алушылық жасауға бағытталып, осы қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасау процесінде жәбірленушіге күш қолдану кезінде кінәлі оны қасақана өмірінен айырса, жасалған әрекет ҚК-нің 99-бабы екінші бөлігінің 8) тармағы және ҚК-нің 192-бабының немесе 194-бабының тиісті бөлігі бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы ретінде саралануға тиіс», — деп атап көрсетілген.

Қарақшылықпен, қорқытып алушылықпен ұштасқан жалданып адам өлтіруді саралау кезінде пайдакүнемдік ниетпен адам өлтіру деген саралаушы белгіні қосымша тағу талап етілмейді.

Егер мүлікті иелену ниеті өлім келтірілгеннен кейін туындаса және пайдакүнемдік мақсат адам өлтірудің ниеті болмаса, кінәлінің жәбірленушіні өмірінен айырғаннан кейін оның мүлкін иеленуге байланысты әрекеттері бөтеннің меншігіне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық көздейтін ҚК баптары бойынша, ал адам өлтіру саралаушы белгілердің болуына қарай ҚК-нің 99-бабының тиісті бөлігі бойынша саралануға тиіс.

Жәбірленушіге қатысты жасалған қарақшылық шабуылды немесе қорқытып алушылықты жасыру мақсатында қасақана құқыққа қайшы өлім келтіру, егер бұл әрекеттер аталған қылмыстық құқық бұзушылықтардан кейін жасалса, жасалған әрекет үшін жауаптылық көздейтін қылмыстық заң нормасы және ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағы бойынша саралануға жатады.

Пайдакүнемдік ниетпен жасалған адам өлтіру мен қарақшылықпен ұштасқан адам өлтірудің айырмашылығы мынада: пайдакүнемдік ниетпен адам өлтіру кезінде кінәлі бөтеннің мүлкін тікелей иеленуге бағытталған әрекеттерді жасамайды. Мұндай жағдайларда кінәлі қандай да бір мүліктік игіліктерді, мысалы, мүлікке құқық алуға немесе материалдық шығындардан құтылуға ұмтылады, ал қарақшылықпен ұштасқан адам өлтіру кезінде кінәлінің әрекеттерінің мақсаты жәбірленушінің мүлкін заңсыз иелену болып табылады. Басқаша айтқанда, олардың айырмашылығы мынада: бірінші жағдайда кінәліде жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына қауіпті күш қолдану арқылы бөтеннің мүлкін ұрлау мақсаты болмайды, ал екінші жағдайда мұндай мақсат болады.

Бұзақылық ниетпен жасалған адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 9) тармағы)

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 9) тармағы бойынша қоғамды анық құрметтемеу, мораль мен адамгершілік нормаларын өрескел бұзу негізінде жасалған, кінәлінің мінез-құлқы қоғамдық тәртіпке ашық түрде қарсы шығу болып табылатын және өзін айналасындағыларға қарсы қоюға, өзінің артықшылығын немесе оларға деген менсінбеушілік көзқарасын көрсетуге деген ниетпен шартталған адам өлтіру саралануға тиіс.

Бұзақылық ниеттер қылмыстық мақсаттардың белгісіздігімен ерекшеленеді. Мұндай адам өлтірулер көзге көрінетін себеп пен негізсіз немесе адам өлтіру үшін болмашы сылтауды пайдалану арқылы жасалады (жәбірленуші темекі тұтатуға бермеген, мас адамның даңғойлығы, өрескелдігін көрсету, бассыздық және т.б.). Бұзақылық ниетпен жасалған адам өлтірулердің басым көпшілігін мас күйіндегі адамдар жасайды. Алайда мас болу фактісінің өзі адам өлтірудің бұзақылық ниетпен жасалғанын дәлелдемейді.

Кінәлінің қасақаналығы тек өмірге ғана емес, қоғамдық тәртіпке де қол сұғуды қамтығанын анықтау қажет. Адам өлтіру ниеттерінің анықталмауы қылмысты бұзақылық ниетпен жасалған деп саралауға негіз болмайды.

Бұзақылық ниетпен жасалған қасақана адам өлтіруді жеке бас араздығы негізінде жанжал немесе төбелес кезінде жасалған адам өлтіруден ажырату қажет. Бұл мәселені шешу кезінде кінәлі мен жәбірленушінің өзара қарым-қатынастарын, жанжалдың сылтауы мен себебін анықтап, жанжалды кім бастағанын, екі жақтың белсенділігі мен мінез-құлқының сипатын және басқа да мән-жайларды анықтау әрі ескеру қажет. Егер жанжалдың немесе төбелестің бастамашысы жәбірленуші болса, сондай-ақ жанжалға оның құқыққа қайшы мінез-құлқы себеп болған жағдайларда, кінәлі бұзақылық ниетпен адам өлтіргені үшін жауаптылыққа тартылмайды.

Объективтік жақтың міндетті белгілері қылмыс жасалған орын мен кінәлінің әрекеттерінің жариялылығы болып табылады. Алайда қоғамдық орында жасалған кез келген адам өлтіруді бұзақылық ниетпен жасалған адам өлтіру ретінде қарастыруға болмайтынын ескеру қажет. Егер денсаулыққа қасақана ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтірудің себебі, мысалы, қызғаныш, кек, жеке бас араздығы және жеке өзара қарым-қатынастар негізінде туындаған басқа да ниеттер, сондай-ақ жанжалды немесе төбелесті бастаған жәбірленушінің құқыққа қайшы мінез-құлқы болса, мұндай әрекеттер тек қоғамдық орында немесе бөгде азаматтардың көзінше жасалғаны үшін бұзақылық ниетпен жасалған деп қарастырылмайды.

Егер бұзақылық ниетпен адам өлтіруден басқа кінәлі қоғамдық тәртіпті ерекше өрескел бұзып, қоғамға анық құрметтемеушілік білдіретін, азаматтарға күш қолданумен немесе оны қолдану қатерімен, сондай-ақ бөтеннің мүлкін жоюмен немесе бүлдірумен не айрықша арсыздықпен ерекшеленетін әдепсіз әрекеттер жасаумен ұштасқан әрекеттерді жасаған болса, жасалған әрекет ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 9) тармағы және бұзақылық үшін жауаптылық көздейтін ҚК-нің 293-бабы бойынша саралануға тиіс.

Егер бұзақылық ниетпен бір адамды өлтіру кезінде кінәлі басқа адамдардың денсаулығына қасақана ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтірсе, жасалған әрекеттер тұтастай алғанда ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 9) тармағы және денсаулыққа зиян келтіргені үшін жауаптылық көздейтін ҚК-нің тиісті баптары бойынша қылмыстар жиынтығы ретінде саралануға тиіс. Бұл ретте аталған баптарда көзделген бұзақылық ниетпен жасалған деген саралаушы белгі көрсетілуі қажет.

Бұзақының қолынан қаза тапқан адам кездейсоқ кездескен адам ғана емес, егер адам өлтірудің негізінде жеке бас араздығы емес, бұзақылық ниет жатса, танысы немесе туысы да болуы мүмкін. Мысалы, жәбірленушімен есеп айырысу үшін болмашы сылтауды пайдалану ниеті.

Бұзақылық ниетпен жасалған адам өлтіруге дейін де, одан кейін де жасалған және онымен біртұтас қасақаналықпен байланыспаған бұзақылық әрекеттер ҚК-нің 293-бабының тиісті бөлігі бойынша дербес саралануға тиіс.

Басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында жасалған, сол сияқты зорлаумен немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерімен ұштасқан адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағы)

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағында адам өлтірудің екі дербес түрі үшін жауаптылық көзделген: а) басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында жасалған адам өлтіру; б) зорлаумен немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерімен ұштасқан адам өлтіру.

Бірінші түрі үшін жауаптылық бұрын жасалған басқа қылмысты жасыру немесе кінәлі болашақта жасауды ойластырған қылмысты жасыру не оны жасауды жеңілдету мақсатында өлім келтірілген жағдайда көзделеді.

Бұл қылмысты жасай отырып, кінәлі бұрын жасалған қылмысты немесе саралауға және жаза мөлшеріне әсер ететін мән-жайларды толығымен жасыру мақсатын көздейді. Басқа қылмысты жасауды жеңілдету мақсатында адам өлтіру кезінде кінәлі бұл әрекетті жоспарланған қылмысты жасамас бұрын да, оны жасау процесінде де жүзеге асыруы мүмкін.

Кінәлінің әрекеттерін ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағы бойынша саралау үшін адам өлтіру нәтижесінде кінәлінің алға қойған мақсатына — басқа қылмысты жасыруға немесе оны жасауды жеңілдетуге қол жеткізуі талап етілмейді.

Егер адам өлтірудің себебі жәбірленушіні өлтіру арқылы жаңа қылмысты жасауды жеңілдету немесе осы адам өлтіру субъектісінің не басқа адамның бұрын жасаған, жәбірленушіге белгілі қылмысын жасыруға ұмтылу болса, мұндай адам өлтіру басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында жасалған деп саралануы мүмкін. Бұл ретте жасырылатын қылмыстың жәбірленушінің өзіне немесе басқа адамдарға қатысты жасалғанының, оның қасақана, ауыр немесе абайсызда жасалған қылмыс санатына жататынының, сондай-ақ кінәлінің адам өлтіру нәтижесінде өз мақсатына қол жеткізгенінің маңызы жоқ. Басқа қылмысты жасыру мақсатында адам өлтіру қылмыс туралы тиісті органдарға әлі хабарланбаған кезде де, қылмыс туралы хабарлама келіп түскенімен, кінәлі бұл туралы білмеген жағдайда да орын алуы мүмкін.

Өзіне белгілі қылмыстық ниеттер немесе бұрын жасалған қылмыс туралы тиісті органдарға хабарлап қойған адамды өлтірген жағдайда, әрекет ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша, яғни қоғамдық борышын атқаруына байланысты адам өлтіру ретінде саралануға тиіс.

Егер кінәлі адам жәбірленушінің кәсіби қызметін немесе қоғамдық не қызметтік борышын атқаруына байланысты оны басқа қылмысты жасауды жеңілдету немесе оны жасыру мақсатында өлтірсе, әрекет ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2) және 10) тармақтары бойынша саралануға тиіс.

ҚР Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 16-тармағында былай делінген: «Жәбірленушіні өмірінен айыру арқылы жаңа қылмысты жасауды жеңілдетуге немесе адам өлтіру субъектісінің не басқа адамның бұрын жасаған қылмысын жасыруға ұмтылу адам өлтірудің ниеті болған жағдайда, мұндай әрекет ҚК-нің 99-бабы екінші бөлігінің 10) тармағы және кінәлінің адам өлтіруге дейін немесе одан кейін өзінің қасақаналығын жүзеге асыру үшін жасаған қылмысы үшін жауаптылық көздейтін қылмыстық заң нормасы бойынша саралануға тиіс. Адам өлтірудің көрсетілген ниеті анықталған кезде жасырылатын қылмыстың жәбірленушінің өзіне немесе басқа адамдарға қатысты жасалғанының немесе басқа қылмыс жасаудың болжанғанының, бұл қылмыстың ауырлық дәрежесінің, осы қылмыстардың жасалу уақыты мен тәсілінің, жасырылатын қылмысты немесе адам өлтіруден кейін жасалатын жаңа қылмысты адам өлтіру субъектісінің өзі немесе басқа адамдар жасағанының, жасырылатын қылмыс туралы тиісті органдарға хабарлама келіп түскенінің, кінәлінің адам өлтіру нәтижесінде өз мақсатына қол жеткізгенінің маңызы жоқ».

Адам өлтіруді басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында жасалған деп саралау ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігінде көзделген өзге де ниеттер мен себептерді қарастыратын 2), 8), 9), 11), 12) тармақтары бойынша осы адам өлтіруді бір мезгілде саралау мүмкіндігін жоққа шығарады.

Егер өлім келтіру қылмыстық теріс қылықты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында жасалса, ол ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағында көзделген белгі бойынша сараланбайды, өйткені бұл саралаушы белгі тек басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында жасалған адам өлтіру кезінде ғана болуы мүмкін.

Зорлаумен, сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерімен ұштасқан адам өлтіру деп аталған қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасауға оқталу кезінде немесе оларды жасау процесінде жәбірленушіні (жәбірленушіні) қасақана өмірінен айыруды түсіну қажет.

Зорлау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау процесінде не аталған қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасауға оқталу кезінде, сондай-ақ зорлықпен жыныстық қатынас жасау, сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері аяқталғаннан кейін жасалған әрекетті жасыру мақсатында немесе көрсетілген қарсылық үшін кек алу ниетімен жәбірленушіні (жәбірленушіні) қасақана құқыққа қайшы өмірінен айыру ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағы және ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының тиісті бөлігі бойынша қылмыстар жиынтығымен саралануға тиіс. Кінәлілердің көрсетілген әрекеттерін ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағы бойынша саралау кезінде қылмыстық процесті жүргізетін орган іс бойынша анықталған ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің басқа да тармақтарында және ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының тиісті бөліктерінде көзделген барлық өзге де саралаушы белгілерді көрсетуге тиіс.

Зорлау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау кезінде не аталған қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасауға оқталу кезінде жәбірленушілердің денсаулығына қасақана жеңіл немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіру, сондай-ақ абайсызда денсаулыққа ауыр зиян немесе жәбірленушілердің өліміне әкеп соқтыру тиісінше ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының диспозициясымен қамтылады және қосымша саралауды талап етпейді.

Адам өлтірудің осы түрінің жәбірленушісі зорлау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері жасалған адам ғана емес, сонымен қатар кінәлі оған күш қолдана отырып, жәбірленушінің қарсылығы мен еркін басуға ұмтылған өзге де адамдар болуы мүмкін.

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағы бойынша қылмысты саралау үшін жасалған адам өлтіру мен жыныстық сипаттағы зорлық-зомбылық қылмысы арасындағы байланысты анықтау қажет. Өмірден айыру жыныстық сипаттағы қылмыстың субъектісі қолданған күштің нәтижесі болуы мүмкін. Бұл ретте күш қолдана отырып, кінәлінің жәбірленушінің өлу мүмкіндігін алдын ала болжағанын, оның өлімін қалағанын, оған саналы түрде жол бергенін немесе оған немқұрайлы қарағанын анықтау маңызды. Өлімге қатысты абайсыздық анықталған жағдайда, ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағы бойынша саралау жоққа шығарылады. Мұндай жағдайларда кінәлінің жасаған қылмысы ҚК-нің 120-бабының 3-2-бөлігінің 2) тармағымен қамтылады.

Адам өлтіру жыныстық сипаттағы қылмыс аяқталғаннан кейін де жасалуы мүмкін. Алайда егер зорлау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасағаннан кейін кінәлі жәбірленушіні осы жыныстық қылмыспен байланысты емес себептермен (оны жасыру мақсатында немесе көрсетілген қарсылық үшін кек алу ниетімен емес), мысалы, жәбірленушінің немесе оның жақындарының бұрын жасаған әрекеттері үшін кек алу ниетімен өмірінен айырса, жасалған әрекет ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағы бойынша сараланбайды.

Зорлау процесінде жасалған адам өлтіруді зорлау кезінде қауіпті жағдайда қалдырудан ажырату қажет. Адам өлтіруге жәбірленушінің өлімі түріндегі салдарға қатысты тікелей немесе жанама қасақаналықтың болуы тән, ал қауіпті жағдайда қалдыру кезінде кінәлі жәбірленушіні өмірі немесе денсаулығы үшін қауіпті жағдайға қасақана қойғанымен, оны өлтіру ниеті болмайды.

Зорлаумен ұштасқан адам өлтіруді зорлау процесінде абайсызда өлім келтіруден ажырату қажет. Адам өлтіру жәбірленушінің өліміне қатысты тікелей немесе жанама қасақаналықпен жасалады және ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 10) тармағы бойынша қосымша саралауды талап етеді, ал өлімге абайсызда әкеп соқтыру ҚК-нің 120-бабының 4-бөлігімен қамтылады.

Әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық не қанды кек себебі бойынша адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 11) тармағы)

Қазақстан Республикасы Конституциясының 14-бабында ешкімді тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына қарай кемсітуге болмайтынына кепілдік берілген.

Қазақстан азаматтарының конституциялық құқықтарының сақталуын қамтамасыз етудің бір кепілі ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық себептері бойынша жасалған қылмыстық әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылықты күшейту болып табылады.

С.И. Ожеговтың сөздігіне сәйкес, әлеуметтік — қоғамдық, адамдардың өмірі мен олардың қоғамдағы қарым-қатынастарына қатысты дегенді білдіреді; ұлт — белгілі бір ұлтқа тиесілі болу, ал ұлт — аумақтың, экономикалық байланыстардың, әдеби тілдің, мәдениет пен рухани келбеттің ерекшеліктерінің ортақтығы қалыптасу процесінде пайда болған, тарихи қалыптасқан тұрақты адамдар қауымдастығы; нәсіл — шығу тегі мен бастапқы қоныстануының ортақтығымен шартталған тұқым қуалайтын физикалық белгілерінің (тері, көз, шаш түсі, бас сүйегінің пішіні және т.б.) ортақтығымен біріктірілген адамзаттың тарихи қалыптасқан тобы; дін — табиғаттан тыс күштер мен тіршілік иелеріне (құдайларға, рухтарға) сенуге негізделген және оларға табыну нысаны болып табылатын рухани түсініктер жиынтығы, қоғамдық сананың бір түрі; өшпенділік — күшті дұшпандық, зұлымдық сезімі, ал араздық — жақтырмаушылықпен, өшпенділікпен астасқан қарым-қатынастар мен әрекеттер (Ожегов С.И. Орыс тілі сөздігі. М., 1990).

Жер бетінде 250-ден астам мемлекет және бірнеше мың халық бар. Бірнеше әлемдік діндер (буддизм, ислам, христиан діні және т.б.) мен ондаған мың сенім жүйелері бар.

Адам өлтірудің қарастырылып отырған түрінің ниеті, бір жағынан, жәбірленушінің белгілі бір ұлтқа, нәсілге, дінге немесе конфессияға жатуына байланысты оның толыққанды еместігін көрсетуге ұмтылудан көрінеді. Екінші жағынан, белгілі бір ұлттың, нәсілдің немесе діни конфессияның айрықшалығын көрсету көзделеді. Қылмыстық мақсаттар әртүрлі болуы мүмкін: ұлтаралық қатынастарды шиеленістіруден бастап діннен безгені үшін кек алуға дейін. Кінәлі адам жәбірленушіні оның басқа ұлтқа, нәсілге немесе діни конфессияға жататындығына байланысты өлтіреді.

Қанды кек негізінде өмірден айыруды саралаудың негізі қанды кек алу себебі болып табылады. Қылмыстың осы түрінің субъектілері болып тек қанды кек алу дәстүрі сақталған ұлттар мен халықтардың адамдары ғана болуы мүмкін. Туысының өлтірілуіне байланысты қанды кек алу оның үшін кек қайтару міндетінен тұрады және ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Адам өлтірудің мән-жайларын толық анықтау үшін әрбір нақты жағдайда бұл әдет-ғұрыптарды зерттеу қажет. Мысалы, әйел адам қанды кек алудан тыс тұрады. Егер ол адам өлтірсе, сол адам өлтіру үшін ең жақын ер адам туысы жауап береді. Әйел адамды өмірінен айыру ер адам үшін лайықсыз мінез-құлық болып саналады.

ҚР Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 18-тармағында: «Адам өлтіруді ҚК-нің 99-бабы екінші бөлігінің 11) тармағы бойынша саралау кезінде кінәлінің әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық себебі бойынша не қанды кек негізінде әрекет еткенін растайтын дәлелдемелер анықталуға тиіс. Атап айтқанда, кінәлінің қанды кек алу дәстүрін ұстанатын халық тобына жататынын, осы қылмыс жасалғанға дейін адам өлтіру фактісінің болған-болмағанын, кінәлінің онымен туыстық қатынаста болған-болмағанын, оның туысын күшпен өмірінен айыруды жәбірленушінің немесе оның туыстарының жасағаны туралы қандай дереккөздерден білгенін және басқа да мән-жайларды анықтау қажет. Адам өлтіруді осы саралаушы белгі бойынша саралауға негіз болатын ниет ретіндегі қанды кекті кінәлінің туысын бұрын өлтіруге байланысты туындаған жеке бас араздығы негізінде жасалған адам өлтіруден ажырату қажет», — делінген.

Әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни өшпенділік не араздыққа байланысты жасалған адам өлтіруді саралау кезінде дәл осы жәбірленушінің халықтың белгілі бір бөлігіне жатуы, оның діни сенімі қылмыстық құқық бұзушылық жасаудың себебі болғанын анықтау қажет. Бұл ретте адам өлтіруді ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 11) тармағы бойынша саралау үшін жәбірленуші болған нақты адамға немесе жалпы басқа дінді, ұлтты ұстанатын, қоғамда белгілі бір әлеуметтік жағдайды иеленетін және солардың қатарына жәбірленуші де жататын белгісіз адамдар тобына қатысты дұшпандық немесе өшпенділік көзқарастың білдірілуін анықтау жеткілікті.

Жәбірленушінің органдарын немесе тіндерін пайдалану мақсатында жасалған адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 12) тармағы)

Осы белгі бойынша саралау кезінде адам өлтіру мақсаты шешуші рөл атқарады. Кінәлі адамның жәбірленушінің органдарын немесе тіндерін пайдаланған-пайдаланбағанына қарамастан, адам өлтіру аяқталған деп есептеледі.

Арнайы әдебиетте өлтірілген адамның органдары мен тіндері донорлық материал ретінде трансплантациялау үшін пайдаланылады деген пікір кең таралған. Алайда заң шығарушы тек трансплантация туралы ғана айтпайды. «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекске сәйкес трансплантация деп тіндерді және (немесе) ағзаларды (ағзалардың бөліктерін) организмнің басқа жеріне немесе басқа организмге ауыстырып салу, орнықтыру түсініледі. Заң шығарушы жалпы органдар мен тіндерді әртүрлі мақсаттарда: өнеркәсіпте, каннибализм кезінде және т.б. пайдалануды көздейді.

Кінәлінің қасақаналығы жәбірленушіні өлтіруге бағытталған, ал оны жасаудың ниеті өлтірілген адамның органдарын немесе тіндерін пайдалану мақсаты болып табылған жағдайларда әрекет ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 12) тармағы бойынша саралануға жатады.

Бұл қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасы трансплантация объектілері болып табылмайтындарды қоса алғанда, адамның кез келген органдары мен тіндері болуы мүмкін. Мұндай мақсат оларды медициналық, сондай-ақ өзге де мақсаттарда (мысалы, каннибализм кезінде) пайдалануды көздейді. Бұл ретте адам өлтіруді осы саралаушы белгі бойынша саралау үшін адам өлтірілгеннен кейін оның органдары мен тіндерінің іс жүзінде пайдаланылған-пайдаланылмағанының маңызы жоқ.

Органдарды немесе тіндерді алу фактісі адам өлтіруге берілетін қылмыстық-құқықтық бағаға әсер етпейді; олар іс жүзінде алынбаған жағдайда да адам өлтіру ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 12) тармағы бойынша сараланады. Алайда органдарды немесе тіндерді алу адамның өмірін қию процесінде жүзеге асырылса, жасалған әрекет тиісті негіздер болған кезде ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы бойынша қосымша саралануға тиіс; ал органдарды немесе тіндерді алу жәбірленуші өмірінен айырылғаннан кейін жүзеге асырылса, онда ҚК-нің 314-бабында көзделген қылмыспен бірге қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.

Егер осы адам өлтіруді жасау кезінде кінәлі пайдакүнемдік ниеттерді басшылыққа алса, оның әрекеттері ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8) және 12) тармақтарының жиынтығы бойынша саралануға тиіс. Заң шығарушы арнайы мақсатты бөліп көрсеткендіктен, бұл адам өлтіру тек тікелей (алдын ала ойластырылған) қасақаналықпен жасалуы мүмкін.

Адамның органдары мен тіндерін пайдалану мақсатында жасалған қасақана адам өлтіруді адамды оның органдары мен тіндерін алуға мәжбүрлеу кезінде немесе оларды күштеп алу нәтижесінде абайсызда өлім келтіруден ажырату қажет. Бұл әрекеттер үшін жауаптылық тиісінше ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігінде және 116-бабының 3-бөлігінде көзделген.

Бірнеше рет жасалған адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 13) тармағы)

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 13) тармағында көзделген саралаушы белгі кінәлі адамның ҚК-нің 99-бабында көзделген екі немесе одан да көп әрекетті жасаған, олардың ешқайсысы үшін сотталмаған не заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылмаған жағдайларда тағылуға жатады.

Егер адам бірнеше адам өлтіруді (ҚК-нің 100, 101, 102, 103-баптарында көзделген әрекеттерді қоспағанда) біртұтас қасақаналықпен біріктірмей жасаған болса, олардың ешқайсысы үшін сотталмаса және бұл ретте бұрын жасалған адам өлтіру бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімдері өтпеген болса, онда ҚК-нің 12-бабының 4-бөлігінің талаптарына сәйкес барлық әрекеттер ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 13) тармағы бойынша (негіздер болған кезде басқа да тиісті тармақтар бойынша) саралануға жатады. Бұл ретте уақыт бойынша бірінші жасалған адам өлтіруді ҚК-нің 99-бабының 1 немесе 2-бөліктері бойынша жеке саралау талап етілмейді.

Екі адамды өлтіру туралы біртұтас қасақаналық болмаған жағдайда, адам өлтіру және адам өлтіруге оқталу жасалған кезде ҚР Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы «Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуын және жиынтығын саралау туралы» нормативтік қаулысының түсіндірмесі ескеріле отырып, кінәлінің әрекеттері саралануға тиіс. Атап айтқанда, көрсетілген қаулының 19-тармағында: «Адамның аяқталған қылмыстық құқық бұзушылықтарды және оларды жасау сатысының белгілі бір кезеңінде тоқтатылған қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасауы жағдайында, олар ҚК-нің бір бабы бойынша сараланбайды. Мұндай жағдайларда аяқталмаған қылмыстық құқық бұзушылық ҚК-нің 24-бабының тиісті бөлігі және ҚК-нің Ерекше бөлімінің тиісті бабы (баптың бөлігі) бойынша, ал аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық осы қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылық көздейтін ҚК бабы бойынша сараланады», — делінген.

Бірнеше рет жасалған адам өлтіру мен екі немесе одан да көп адамды өлтіруді ажырату қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы бойынша жүргізілуге тиіс: егер бірнеше рет жасалуды құрайтын әрбір адам өлтіру дербес қасақаналықпен қамтылса, әрекеттер ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 13) тармағы бойынша саралануға жатады; ал кінәлінің қасақаналығы бастапқыдан-ақ екі немесе одан да көп адамның өлімін қасақана құқыққа қайшы келтіруге бағытталған біртұтас болса, әрекеттер ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралануға тиіс.

Адам өлтіруді ұйымдастырушылар, айдап салушылар, көмектесушілер ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 13) тармағы бойынша тек орындаушының адам өлтіруді бірнеше рет жасаумен байланысты мән-жайларының бар екені оларға алдын ала белгілі болған жағдайларда ғана жауаптылыққа тартылады.

Кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі адамды өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 14) тармағы)

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 14) тармағы бойынша адам өлтіруді саралау үшін кінәлінің қылмыстық құқық бұзушылық жасалғанға дейін жәбірленушінің кәмелетке толмаған жасын білгенін анықтау қажет. Егер кінәлі жәбірленушінің кәмелетке толмаған жасына қатысты қателессе немесе оны білмесе, онда ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінде көзделген басқа саралаушы белгілер болмаған жағдайда, оның әрекеттері ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша саралануға тиіс.

Қылмыстық топ жасаған, сондай-ақ төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 15) тармағы)

ҚК-нің 3-бабының 24) тармағына сәйкес, қылмыстық топ деп ұйымдасқан топ, қылмыстық ұйым, қылмыстық қоғамдастық, трансұлттық ұйымдасқан топ, трансұлттық қылмыстық ұйым, трансұлттық қылмыстық қоғамдастық, террористік топ, экстремистік топ, банда, заңсыз әскерилендірілген құралым түсініледі.

Олардың ұғымдарын ҚК-нің 3-бабының 36), 25), 23), 35), 34), 33), 40), 7), 18) тармақтарынан қараңыз.

ҚК-нің 31-бабының 4-бөлігіне сәйкес, қылмыстық топты құрған немесе оған басшылық жасаған адам қылмыстық топты ұйымдастырғаны және оған басшылық жасағаны үшін ҚК-нің Ерекше бөлімінің тиісті баптарында көзделген жағдайларда, сондай-ақ қылмыстық топ жасаған, оның қасақаналығымен қамтылған барлық қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылады.

Қылмыстық топтың басқа қатысушылары оған қатысқаны үшін ҚК-нің Ерекше бөлімінің тиісті баптарында көзделген жағдайларда, сондай-ақ өздері дайындауға немесе жасауға қатысқан қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылады.

ҚР Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 13-тармағында: «Қылмыстық топ жасаған адам өлтіру деп бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасау үшін алдын ала біріккен адамдардың тұрақты тобы жасаған адам өлтіруді тану қажет. Бұл ретте қылмыстық топты ұйымдастырушы мен оның басшысы қылмыстық топты құру және оған басшылық жасау үшін, ал қатысушылар қылмыстық топтың нысандарына қарай ҚК-нің 257, 262, 263, 264, 265, 267, 268-баптарының тиісті бөліктері бойынша қылмыстық топқа қатысқаны үшін, сондай-ақ әрқайсысы тікелей қатысқан адам өлтіру үшін ҚК-нің 99-бабы екінші бөлігінің 15) тармағы бойынша жауаптылыққа тартылады. Бұл ретте қылмыстық топтың басқа қатысушыларының адам өлтіруді жасауы олардың қасақаналығымен қамтылған жағдайда, қылмыстық топты ұйымдастырушы мен оның басшысы жоғарыда көрсетілген қылмыстық заң баптарының жиынтығы бойынша да жауаптылыққа тартылады», — деп көрсетілген.

Төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған адам өлтіру жоғары қоғамдық қауіптілікпен сипатталады, өйткені ол табиғи, техногендік немесе әлеуметтік факторлардан туындаған төтенше жағдайларда қасақана жасалады.

Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 11 сәуірдегі «Азаматтық қорғау туралы» Заңының 1-бабының 66) тармақшасына сәйкес, төтенше жағдай — авария, өрт, қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсері, қауіпті табиғи құбылыс, апат нәтижесінде белгілі бір аумақта қалыптасқан жағдай.

Авария — ғимараттардың, құрылыстардың және (немесе) техникалық құрылғылардың қирауы, бақыланбайтын жарылыс және (немесе) қауіпті заттардың шығарылуы.

Өрт — адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін, зиян келтіретін, жеке және заңды тұлғаларға, қоғам мен мемлекет мүдделеріне материалдық залал келтіретін бақылаусыз жану.

Қауіпті өндірістік фактор — қауіпті өндірістік объектілердегі авариялар, инциденттер кезінде туындайтын, жеке және заңды тұлғаларға, қоршаған ортаға зиян (залал) келтіретін физикалық құбылыс.

Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 8 ақпандағы «Төтенше жағдай туралы» Заңына сәйкес, әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдай деп белгілі бір аумақта әлеуметтік қатынастар саласында туындаған, адам шығынына, денсаулыққа зиян келтіруге, елеулі мүліктік залалға немесе халықтың тыныс-тіршілігі жағдайларының бұзылуына әкеп соғуы мүмкін немесе әкеп соққан қайшылықтар мен жанжалдардың пайда болуымен байланысты төтенше жағдай түсініледі.

Жоғарыда аталған нормативтік қаулының 20-2-тармағында: «Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 8 ақпандағы «Төтенше жағдай туралы» Заңының 4-бабының 2) тармақшасына сәйкес төтенше жағдай енгізу үшін негіз болатын мән-жайлардың бірі эпидемиядан туындаған төтенше жағдай болып табылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының жаңа COVID-19 коронавирусын пандемия деп жариялауына байланысты Қазақстан Республикасында төтенше жағдайдың болуы Қазақстан Республикасы Президентінің 2020 жылғы 15 наурыздағы № 285 «Қазақстан Республикасында төтенше жағдай енгізу туралы» Жарлығымен және Қазақстан Республикасы Президентінің 2020 жылғы 14 сәуірдегі № 306 және 2020 жылғы 29 сәуірдегі № 310 «Төтенше жағдайдың қолданылу мерзімін ұзарту туралы» Жарлықтарымен танылды.

Эпидемияға байланысты Қазақстан Республикасында төтенше жағдайдың болуы туралы өзге нормативтік құқықтық актілер жоқ.

Осыған байланысты ҚК-нің 99-бабы екінші бөлігінің 15) тармағы бойынша төтенше жағдай жағдайында жасалған адам өлтіру белгісі бойынша Қазақстан Республикасының аумағында Қазақстан Республикасы Президентінің 2020 жылғы 15 наурыздағы № 285, 2020 жылғы 14 сәуірдегі № 306 және 2020 жылғы 29 сәуірдегі № 310 Жарлықтарымен енгізілген төтенше жағдай режимі қолданылған кезеңде, яғни 2020 жылғы 16 наурыз сағат 08:00-ден бастап 2020 жылғы 11 мамыр сағат 00:00-ге дейін жасалған әрекеттер саралануға жатады», — делінген.

Жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған адам өлтіру де ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 15) тармағына жатады. Бұл ретте кінәлінің жауаптылығы қылмыстар жиынтығы бойынша: ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 15) тармағы және ҚК-нің 272-бабы бойынша туындайтынын ескеру қажет.

Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы «Қылмыстық, қылмыстық-процестік заңнаманы жетілдіру және жеке адамның құқықтарын қорғауды күшейту мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңымен ҚК-нің 99-бабы мынадай мазмұндағы 3-бөлікпен толықтырылды:

«3. Кәмелетке толмаған баланы өлтіру — мүлкі тәркіленіп немесе онсыз жиырма жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға не белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып немесе онсыз өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады».

Он төрт жасқа толмаған адамдарды жас балалар деп түсіну қажет. ҚК-нің 99-бабының 3-бөлігі енгізілгенге дейін жас баланы өлтіру кінәліге көрінеу дәрменсіз күйде тұрған адамды өлтіру ретінде қарастырылып, ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша сараланған.

Түсіндіріліп отырған баптың 3-бөлігі бойынша жас баланы өлтіру ретінде саралау үшін кінәлінің баланың жас екенін білген-білмегенінің маңызы жоқ, өйткені бұл бөлікте «көрінеу» деген белгі көзделмеген. Демек, бұл жағдайда объективті айып тағу туралы сөз болып отыр.

Заң шығарушы ұстанымының жүйесіздігі мынада: ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 14) тармағы бойынша кәмелетке толмаған адамды өлтіру ретінде саралау үшін «көрінеулілік» белгісінің болуы талап етіледі. Бір қылмыс құрамында (бұл жағдайда адам өлтіру кезінде) кәмелетке толмағандықты анықтау үшін «көрінеулілік» болуы талап етілсе, ал жас балалықты анықтау үшін мұндай талаптың болмауын заң шығарушының ұстанымы ретінде қалай түсінуге болады? Өкінішке қарай, заң шығарушы қылмыстық құқық бұзушылықтардың басқа құрамдарына қатысты саралаушы белгілерді тұжырымдау кезінде де қарама-қайшы ұстанымда болады.

ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінде көрсетілген мән-жайлар болған кезде де жас баланы өлтіру тек ҚК-нің 99-бабының 3-бөлігі бойынша саралануға жатады.

Біртұтас қасақаналықпен жас баланы және жас бала болып табылмайтын басқа адамды өлтіру ҚК-нің 99-бабының 3-бөлігі және 2-бөлігінің 1) тармағы бойынша қылмыстар жиынтығымен саралануға тиіс. Жас баланы және жас бала болып табылмайтын адамды өлтірудің әрқайсысы дербес қасақаналықпен жасалған жағдайда, қылмыстар жиынтығы ретінде саралануға тиіс. Бұл ретте бірнеше рет жасалу белгісі ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігі бойынша сараланатын әрекетке, егер ол жас баланы өлтіргеннен кейін жасалған болса, тағылуға тиіс.

Қылмыстық заңның кері күші туралы ережеге сәйкес (ҚК-нің 6-бабының 3-бөлігі) 2020 жылғы 11 қаңтарға дейін жасалған жас баланы өлтіру ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 14) тармағы бойынша саралануға жатады (ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 20-3-тармағы).

ҚК-нің 99-бабының 1, 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстар санатына жатады.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвили.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар