Адам өлтіру, яғни басқа адамға қасақана заңсыз түрде өлім келтіру

📘 ЖАЛПЫ СИПАТТАМА

Адам өлтіру (ҚР ҚК-нің 99-бабы) — жеке адамға қарсы жасалатын ең ауыр қылмыстардың бірі, адамның негізгі құқығы — өмір сүру құқығына қол сұғады (ҚР Конституциясының 15-бабы).

🔹 Бап үш бөліктен тұрады:

• 1-бөлік — жай адам өлтіру;• 2-бөлік — адам өлтірудің сараланған түрлері (ауырлататын мән-жайлар);• 3-бөлік — аса сараланған құрам: жас балаға қатысты адам өлтіру.

📑 ҚЫЛМЫС ҚҰРАМЫН ТАЛДАУ

🔹 Объект

— адамның өмірі.

🔹 Объективтік жағы

• әрекет — өлім келтіру;• тәсілі — кез келген (тұншықтыру, улау, ату және т.б.);• салдары — жәбірленушінің өлімі;• себептік байланыс — міндетті.

🔹 Субъективтік жағы

— қасақаналық:

• тікелей немесе жанама;• абайсыздық болған жағдайда — ҚР ҚК 104-бабы.

🔹 Субъект

— есі дұрыс, 14 жасқа толған адам(ҚР ҚК 15 және 17-баптары).

🔹 1-БӨЛІК — ЖАЙ АДАМ ӨЛТІРУ

«басқа адамға қасақана заңсыз түрде өлім келтіру»

🔸 Негізгі ерекшеліктері

• ауырлататын немесе жеңілдететін мән-жайлар жоқ;• тұрмыстық жанжал, қызғаныш, дау-жанжал жағдайларын қамтиды;• бір адамды өлтіру.

📌 Жаза: 8 жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айыру.

🔎 Мысал:Азамат А. көршісімен жанжал кезінде оған пышақ сұғып, соның салдарынан жәбірленуші қайтыс болды. Саралау белгілері болмаған жағдайда — ҚР ҚК 99-бабының 1-бөлігі.

🔹 2-БӨЛІК — САРАЛАНҒАН АДАМ ӨЛТІРУ

Бұл бөлікте 15 саралау белгісі қарастырылған. Негізгілерін қарастырайық.

✅ 1) Екі немесе одан да көп адамды өлтіру

Бір ниетпен немесе бірнеше әрекет арқылы жасалған сериялық немесе жаппай адам өлтіру.

📎 Қараңыз: ҚР ҚК 58-бабы — қылмыстар жиынтығы.

✅ 2) Қызметтік, кәсіби немесе қоғамдық қызметіне байланысты

Мысалы:

• полиция қызметкерін;• журналисті;• құқық қорғаушыны өлтіру.

📌 ҚР Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі №1 нормативтік қаулысының 5-тармағында түсіндірілген.Негізгі шарт — заңды қызметі үшін кек алу мотиві.

✅ 3) Дәрменсіз адамды өлтіру, адам ұрлау немесе кепілге алу кезінде

Оның ішінде:

• балалар;• қарттар;• науқастар;

сондай-ақ:

• адам ұрлау кезінде (ҚР ҚК 125-бап);• қарсы тұру мүмкіндігі жоқ жағдайларда.

✅ 4) Жүкті әйелді өлтіру

Егер кінәлі адам жәбірленушінің жүкті екенін білген немесе білуге тиіс болған жағдайда.

✅ 5) Ерекше қатыгездікпен

Азаптау, бөлшектеу, қинау және т.б.

📎 ҚР Жоғарғы Сотының №1 қаулысына сәйкес:«Ерекше қатыгездік» өлтіру тәсілінде немесе өлім алдындағы қатынаста көрінуі мүмкін.

✅ 6) Басқа адамдарға қауіпті тәсілмен

Мысалы:

• жарылыс;• өрт қою;• көпшілікке оқ ату;• суды улау.

✅ 7) Адамдар тобы / алдын ала сөз байласу арқылы

Рөлдер бөлінбесе де, алдын ала келісімнің болуы жеткілікті.

📎 ҚР ҚК 31-бабы — қылмысқа қатысу.

✅ 8) Пайдакүнемдік ниетпен немесе жалданып

Материалдық пайда алу мақсатында:

• мұра алу;• алименттен босау;• тапсырыспен өлтіру.

📎 Қараңыз: ҚР ҚК 196-бабы — қылмыстық жолмен алынған табысты заңдастыру.

✅ 9) Бұзақылық ниетпен

Мотивсіз, қоғамды менсінбеуді көрсететін агрессия, қоғамдық жерде жасалған әрекет.

✅ 10) Басқа қылмысты жасыру немесе зорлаумен ұштасу

Классикалық мысал — зорлау құрбанын өлтіру(ҚР ҚК 120–121-баптары).

📎 Бұл жағдайда қылмыстар жиынтығы қолданылады (ҚР ҚК 58-бап).

✅ 11) Жеккөрушілік немесе қан кегі негізінде

Ұлттық, нәсілдік, діни себептер бойынша немесе дәстүрлі қан кегі ретінде.

✅ 12) Ағзаларды немесе тіндерді алу мақсатында

Адам саудасы немесе «қара трансплантология» элементтері.

📎 ҚР ҚК 128-бабы — адам саудасы.

✅ 13) Бірнеше рет адам өлтіру

Бұрын адам өлтіргені үшін сотталған адамның жаңа қылмыс жасауы.

✅ 14) Кәмелетке толмаған адамды өлтіру

Жәбірленуші — 18 жасқа толмаған, ал кінәлі оның жасын білген.

✅ 15) Қылмыстық топ, жаппай тәртіпсіздік немесе төтенше жағдай кезінде

Мысалы:

• банда құрамында (ҚР ҚК 263-бап);• террористік ұйым құрамында (ҚР ҚК 257-бап);• төтенше жағдай немесе бүлік кезінде.

📌 Жаза:→ 15 жылдан 20 жылға дейін бас бостандығынан айыру;→ немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру,→ мүлкін тәркілеумен немесе онсыз.

🔹 3-БӨЛІК — ЖАС БАЛАНЫ ӨЛТІРУ

«Жас бала» — 14 жасқа толмаған адам(ҚР ҚК 3-бабы 1-тармақ).

📌 Ең ауыр құрам.

📎 ҚР Жоғарғы Сотының түсіндірмесіне сәйкес, жәбірленушінің жасын білу немесе оның айқын болуы жеткілікті.

🛑 Жаза:өмір бойына бас бостандығынан айыру(балама жаза қарастырылмаған).

⚖️ СОТ ТӘЖІРИБЕСІ

№ 1-856/2023 іс, Ақтөбе қаласы

Айыпталушы бұрынғы әйелін балалардың көзінше бірнеше рет пышақтап өлтірген.Сот әрекетті ҚР ҚК 99-бабы 2-бөлігі 5, 9 және 14-тармақтары бойынша саралады.

📌 Жаза: өмір бойына бас бостандығынан айыру.

№ 1-443/2022 іс, Шымкент қаласы

Зорлауды жасыру мақсатында кәмелетке толмаған қызды өлтіру.

Саралау: ҚР ҚК 99-бабы 2-бөлігі 10 және 14-тармақтары.

📌 Үкім:өмір бойына бас бостандығынан айыру, мүлкін тәркілеумен.

📚 БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАР

• ҚР Конституциясының 15-бабы — өмір сүру құқығы;• Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 10-бабы — өмір сүру құқығы;• ҚР ҚК 58-бабы — қылмыстар жиынтығы;• ҚР ҚК 45-бабы — өмір бойына бас бостандығынан айыру;• ҚР ҚК 104-бабы — абайсызда өлім келтіру;• ҚР ҚК 100-бабы — анасының жаңа туған баласын өлтіруі.

🌍 ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚҰҚЫҚ

• Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция (2-бап)→ өмірден заңсыз айыруға тыйым салынады.

• Халықаралық құқық өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын тек ерекше ауыр мән-жайлар болған жағдайда ғана қолдануды талап етеді.

📌 Бұл БҰҰ Адам құқықтары комитетінің 2018 жылғы №36 Жалпы түсіндірмесінде көрсетілген.

✅ ҚОРЫТЫНДЫ

ҚР ҚК-нің 99-бабы тұрмыстық жанжалдан бастап сериялық және тапсырыспен жасалған адам өлтіруге дейінгі кең ауқымды жағдайларды қамтиды.

Оның нормалары:

• қылмыстың жоғары қоғамдық қауіптілігін ескереді;• халықаралық құқық стандарттарына сәйкес келеді;• 8 жылдан өмір бойына дейінгі жазаны саралап қолдануды қамтамасыз етеді. 

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы