Түсініктеме 98-бабына Аффект жағдайында жасалған адам өлтіру туралы Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің
1. Жәбірленушінің зорлық-зомбылығы, қорлауы немесе ауыр тіл тигізуі не өзге де құқыққа қайшы немесе азғындық әрекеттері (әрекетсіздігі), сондай-ақ жәбірленушінің жүйелі түрде құқыққа қайшы немесе азғындық мінез-құлқына байланысты туындаған ұзақ уақытқа созылған психикалық жарақаттаушы жағдай салдарынан кенеттен туындаған қатты жан күйзелісі (аффект) жағдайында жасалған адам өлтіру –
үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не алты айға дейінгі мерзімге қамауға алуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген мән-жайларда екі немесе одан да көп адамды өлтіру –
бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Осы бапта көзделген адам өлтіру, ҚР ҚК-нің 97-бабында көзделген адам өлтіру сияқты, артықшылық берілген адам өлтіру санатына жатады. Мұндай адам өлтіру үшін жазаны жеңілдетудің негізі, бір жағынан, кінәлі адамның ерекше психикалық жағдайымен, екінші жағынан, бұл жағдайдың жәбірленушінің өзінің құқыққа қайшы мінез-құлқынан туындауымен байланысты.
Қылмыстың объектісі – жәбірленушінің өмірі.
Объективтік жағы – жәбірленушінің зорлық-зомбылығы, қорлауы немесе ауыр тіл тигізуі не өзге де құқыққа қайшы немесе азғындық әрекеттері (әрекетсіздігі), сондай-ақ жәбірленушінің жүйелі түрде құқыққа қайшы немесе азғындық мінез-құлқына байланысты туындаған ұзақ уақытқа созылған психикалық жарақаттаушы жағдай салдарынан кенеттен туындаған қатты жан күйзелісі (аффект) жағдайында жасалған адам өлтіру.
Аффект — адамның ерекше психикалық жағдайы, ол қысқа мерзімділігімен және қарқынды дамуымен, күшті әрі терең эмоциялық күйзелісімен, айқын сыртқы көрінісімен, сананың тарылуымен және өз әрекеттерін бақылау қабілетінің төмендеуімен сипатталады.
Қатты жан күйзелісі психиканың аурушаң бұзылуы болып саналмайды және есі дұрыс еместіктің медициналық өлшемі ретінде қарастырылмайды. Сондықтан оны кейде патологиялық аффектіден ажырату үшін физиологиялық аффект деп атайды. Патологиялық аффект кезінде күшті күйзелістің нәтижесінде сана толық өшіп, бұл адамның есі дұрыс еместігін тануға негіз болады. Физиологиялық аффект адамды өз әрекеттерін сезіну қабілетінен айырмайды, алайда өзін-өзі бақылауды және қабылданатын шешімдерге сыни баға беруді едәуір қиындатады.
Физиологиялық аффект психиканы адамның әдеттегі жағдайынан шығаратын, саналы интеллектуалдық қызметті әлсірететін, ішкі психологиялық үдерістердің шамадан тыс қарқындылығына және сыртқы көріністердің аса күшті болуына, әрекеттердің есеп берілмей жасалуына алып келетін жоғары дәрежедегі эмоциялық жарылыспен сипатталады.
Аффект жағдайының сыртқы көрінісі адамның психикасының жеке ерекшеліктерін қоса алғанда, көптеген жағдайларға байланысты әртүрлі болады. Сондықтан нақты бір адамның белгілі бір жағдайда физиологиялық аффект жағдайында болғаны немесе болмағаны туралы қорытындыны тек кешенді психологиялық-психиатриялық сараптама береді. Бұл ретте сарапшылардың алдына бірқатар сұрақтар қою қажет: кінәлі адам қылмыс жасаған сәтте аффект жағдайында болды ма, оның уақыттық шектері, яғни басталу және аяқталу сәттері қандай?
Қарастырылып отырған Қылмыстық кодекс бабында физиологиялық аффект туралы сөз болып отыр. Оны уақытша психикалық бұзылудың бір түрі ретінде қарастырылатын және адамды есі дұрыс емес деп тануға әкеп соғатын патологиялық аффектіден (ҚК-нің 16-бабы) ажырату қажет.
Заңда (ҚК-нің 98-бабы) жай ғана толқу жағдайы емес, қатты жан күйзелісі туралы айтылғанына назар аудару қажет.
Физиологиялық аффектіні адам өлтіргені үшін жауаптылықты жеңілдететін мән-жай ретінде тану үшін аффект жәбірленушінің құқыққа қайшы мінез-құлқына реакция ретінде кенеттен туындауы қажет. Қатты жан күйзелісінің кенеттен туындауын оның кінәлі адамның өзі үшін күтпеген жерден пайда болуы деп түсіну керек.
Адамда қатты жан күйзелісі әртүрлі мән-жайлардың нәтижесінде туындауы мүмкін. Алайда қылмыстық заң физиологиялық аффект жағдайын қылмыстық жауаптылықты жеңілдететін мән-жай ретінде тек ол жәбірленушінің құқыққа қайшы мінез-құлқынан туындаған жағдайда ғана таниды. ҚР ҚК-нің 98-бабының диспозициясында оны қолдану үшін кем дегенде біреуі анықталуға тиіс мән-жайлардың тізбесі белгіленген.
Ең алдымен, жәбірленуші тарапынан жасалған зорлық-зомбылық көрсетіледі (соққылар, ұрып-соғу, заңсыз бас бостандығынан айыру, денсаулыққа әртүрлі ауырлық дәрежесіндегі зиян келтіру, кінәлінің өзіне ғана емес, оның туыстары мен жақындарына да өміріне қауіп төндіретін қорқыту).
Кінәлі адамға қатысты жасалған заңды әрекеттерден туындаған қатты жан күйзелісі жағдайында адам өлтіруді ҚР ҚК-нің 98-бабы бойынша саралауға болмайды. Мысалы, қылмыскерді ұстап жатқан полиция қызметкерін сол жерде жүрген адамдардың біреуінің өлтіруі.
Егер адам аффект жағдайында адам өлтіру кезінде қажетті қорғану құқығын жүзеге асырса, онда ол не ҚР ҚК-нің 32-бабы негізінде қылмыстық жауаптылықтан босатылады, не қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалған адам өлтіру үшін жауап береді (ҚР ҚК-нің 99-бабы).
Заңда зорлық-зомбылықтың түрі нақтыланбағандықтан, аффект психикалық зорлық-зомбылықтан да туындауы мүмкін деп есептеу керек. Қылмыстық құқықтың практикасы мен доктринасы зорлық-зомбылықтың құқыққа қайшы сипатта болуға тиіс екенін негізге алады. Егер зорлық-зомбылық әрекеттерін жәбірленуші заңды түрде қолданған болса, ҚР ҚК-нің 98-бабын қолдануға болмайды.
Қорлау деп жәбірленушінің кінәлінің немесе оның жақындарының ар-намысы мен қадір-қасиетін өрескел әрі циникалық түрде кемсітуден, идеалдарын немесе кемшіліктерін келеке етуден, жеке өмірінің интимдік жағына қатысты мәліметтерді жария етуден және басқа да осындай әрекеттерден көрінетін бірнеше рет жасалған зорлық-зомбылық әрекеттері түсініледі.
Ауыр тіл тигізу — мораль мен адамгершілік нормаларына негізделген субъективті-бағалау санаты (ар-намыс пен қадір-қасиетті өрескел кемсіту, ұлттық немесе діни сезімдерді қорлау, махаббат сезімін аяққа таптау және т.б.).
Жәбірленушінің өзге де құқыққа қайшы немесе азғындық әрекеттері (әрекетсіздігі) — мүліктік зиян келтіру, мүлікті пайдалану құқығын бұзу, өз бетінше әрекет ету фактілері, қарызды қайтарудан бас тарту, ерлі-зайыптылардың опасыздығы және т.б. жағдайлар.
Жәбірленушінің жүйелі түрде құқыққа қайшы немесе азғындық мінез-құлқынан туындаған ұзақ уақытқа созылған психикалық жарақаттаушы жағдай жәбірленушінің кінәлі адам үшін өмір сүруге немесе жұмыс істеуге төзгісіз жағдайлар туғызатын бірқатар әрекеттерді жасауынан көрінуі мүмкін. Нәтижесінде «шыдамның шегі» таусылып, адам өзін-өзі ұстай алмай, адам өлтіруге барады.
Бұл ретте адам өлтіру мен жәбірленушінің арандатушылық мінез-құлқы арасында уақыт алшақтығы болмауға тиіс. Жүйелі түрде құқыққа қайшы немесе азғындық мінез-құлқына байланысты туындаған ұзақ уақытқа созылған психикалық жарақаттаушы жағдай орын алған жекелеген жағдайлар бұған жатпайды. Мұндай жағдайларда адам өлтіру мен жәбірленушінің соңғы әрекеті арасында уақыт алшақтығы болғанына қарамастан, аффект жағдайы болуы мүмкін.
Мысалы, маскүнем әке әйелі мен балаларын жүйелі түрде қорлап, оларға зорлық-зомбылық көрсетеді. Практикада бұл отбасы мүшелерінің бірінде физиологиялық аффект жағдайының туындауына әкеп соғатын ұзақ уақытқа созылған психикалық жарақаттаушы жағдай ретінде танылады.
Егер физиологиялық аффект нәтижесінде кенеттен туындаған адам өлтіру ниеті бірден емес, белгілі бір уақыт өткеннен кейін жүзеге асырылса, ҚР ҚК-нің 98-бабы қолданылмайды, өйткені мұндай жағдайларда кінәлі адам аффект жағдайында емес, кек алу ниетімен әрекет етеді.
Сол сияқты, аффект жағдайында жасалған адам өлтіру кінәлі адам тарапынан алдын ала ойластырылып, бұл ниет қалыптасқан жағдайды пайдалану арқылы жүзеге асырылған кезде де осы қылмыстың құрамы болмайды.
Егер жасалған әрекетте бір мезгілде ҚР ҚК-нің 98-бабында көзделген адам өлтіру белгілері және ауырлататын мән-жайлар кезінде адам өлтіру белгілері (ҚР ҚК-нің 96-бабының 2-бөлігі) болса, ҚР ҚК-нің 98-бабының нормасы қолданылады, өйткені ауырлататын және жеңілдететін мән-жайлар бәсекелескен кезде соңғыларына басымдық беріледі.
Кінәлі адамның аффект жағдайында болған-болмағанын және оның қанша уақытқа созылғанын анықтау үшін сот-психиатриялық сараптама жүргізу қажет. Бұл ретте аффектілік жағдай қысқа мерзімді, қарқынды эмоция болып табылатынын, оның кінәлі адамның санасында үстемдік ететінін, алайда адамның өзін-өзі ұстау қабілеті мен аффектіні туындатқан себепке байланысты әрекет ету мүмкіндігі сақталатынын ескеру қажет.
Жәбірленушінің әрекеттері мен кінәлінің жауап әрекеттері арасындағы ұзақ уақыт аралығы аталған бапты қолдануды жоққа шығарады.
Қылмыс биологиялық өлім басталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Субъективтік жағы қарастырылып отырған қылмыс кенеттен туындаған тікелей немесе жанама қасақаналық түріндегі кінәмен сипатталады. Көбінесе мұндай адам өлтірудің себебі кек алу немесе қызғаныш болып табылады, алайда басқа да себептер болуы мүмкін.
Субъект — қылмыс жасалған кезде 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
ҚР ҚК-нің 98-бабының 2-бөлігінде осы қылмыстың сараланған құрамы — аффект жағдайында екі немесе одан да көп адамды өлтіру көзделген. Кінәлі адам бір мезгілде немесе қысқа уақыт аралығында өзін қатты жан күйзелісі жағдайына жеткізуге қатысы бар бірнеше жәбірленушінің өмірін қияды.
Лауазымды адамның өз қызметтік міндеттерін атқару кезінде аффект жағдайында адам өлтіруі тек ҚР ҚК-нің 98-бабы бойынша саралануға тиіс. Бұл жерде ҚР ҚК-нің 308-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді, өйткені осы бапта көзделген әрекеттер аффект жағдайында жасалмауға тиіс.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктеме.
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі БОРЧАШВИЛИ И.Ш.
Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007
Актінің қабылданған күні: 02.08.2007
Қабылданған орны: ЖОҚ
Актіні қабылдаған орган: 180000000000
Нормативтік құқықтық актіге нормашығармашылық орган берген тіркеу нөмірі: 167
Актінің мәртебесі: new
Құқықтық қатынастар саласы: 028000000000
Актінің нысаны: КОММ
Заңдық күші: 1900
Актінің тілі: орыс тілі
Қылмыстық кодекс, Қылмыстық кодекске түсініктемелер, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы, Қылмыстық заңнама, Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілері.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау
