Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 100-бабына түсініктеме. Жаңа туған баласын анасының өлтіруі
Ананың өзінің жаңа туған баласын босану кезінде де, одан кейінгі кезеңде де психиканы жарақаттайтын жағдайларда немесе есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылу жағдайында өлтіруі —
төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Бұл қылмыстың қоғамдық қауіптілігі адамның туған сәтінен бастап өзіне тиесілі өмір сүруге деген абсолютті құқығының бұзылуынан көрінеді.
Қылмыстың объектісі — жаңа туған баланың өмірі.
Әрекеттің объективтік жағы ананың өзінің жаңа туған баласын босану кезінде де, одан кейінгі кезеңде де психиканы жарақаттайтын жағдайларда немесе есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылу жағдайында өлтіруінен көрінеді.
Өмір сүру құқығы физиологиялық босанудың басталуымен бір мезгілде туындайды. Баланың туған сәті нәрестенің ана организмінен толық шығарылған, жаңа туған нәресте дербес адам ағзасына тән өмірлік маңызды зат алмасу функцияларын (алғашқы тыныс алу, алғашқы демін алуымен және айқайлауымен қатар жүретін өкпелік тыныс алу) көрсете бастаған сәт деп емес, жүкті әйелде алғашқы толғақ басталған, яғни ұрықтың ана организмінен бөліну процесі енді ғана басталған сәт деп есептелуге тиіс. Босанушы әйелдің организмінен шығарылу кезеңіндегі туу өнімі өмірінің адам өмірін қылмыстық-құқықтық қорғау аясынан тыс қалмауы керек.
Толғақ басталған сәтте жүктілікті үзу (аборт) туралы сөз болуы мүмкін емес, өйткені жүктіліктің өзі басталған босану процесімен тоқтатылған. Босану қалыпты өткен жағдайда жүктіліктің аяқталуы баланың өмір сүруге әлеуетті қабілетті екенін білдіреді.
Дүниеге келіп жатқан балаға қол сұғатын адам оның құрсақтағы ұрықтың емес, тірі баланың өмірін қиятындығын түсінеді. Барлық белгілері бойынша мұндай қылмыстың нақты мазмұны мен әлеуметтік мәні адам өлтіру белгілеріне сәйкес келеді.
Өзінің өзіне сенімділігі немесе немқұрайлылығы салдарынан дүниеге келіп жатқан бала қайтыс болған медицина қызметкері өзінің әрекеттеріне адамның, ал құрсақтағы ұрықтың емес, өмірі тәуелді екенін түсінеді. Демек, мұндай жағдайларда оның әрекеттерінен абайсызда өлімге әкеп соғу белгілерін байқау қажет. Біздің ұстанымымыздың дұрыстығын растайтын қосымша дәлел ҚК-нің 100-бабы диспозициясының «ананың өзінің жаңа туған баласын босану кезінде де, одан кейінгі кезеңде де өлтіруі» деген бөлігін сөзбе-сөз түсіндіру болып табылады. Осылайша, заң шығарушы «жаңа туған нәресте» мәртебесін ұрық босану аяқталған сәтте емес, босану басталған сәтте иеленетінін растайды. Сондықтан акушер-гинеколог дәрігердің әрекеттерінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамының қандай да бір белгілері болған жағдайда, яғни ол ұрықтың құрсақішілік өлімін болжауға және оның алдын алуға тиіс әрі мүмкіндігі бола тұра, өзіне сенімділігі немесе немқұрайлылығы салдарынан өзінің әрекеттерімен немесе әрекетсіздігімен оның өліміне себеп болса, ол ҚК-нің 104-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылуға тиіс.
Босану кезінде және босанғаннан кейін бірден әйелдің осындай күйде болуы әрекет физиологиялық босану басталған сәтте немесе баланың ана денесінен бөліну процесінде жүзеге асырылған жағдайда орын алады. ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысында психиканы жарақаттайтын жағдай деп босанған әйелдің психикалық жай-күйіне теріс әсер ететін елеулі мән-жайлар танылады (мысалы, баланың әкесінің баладан бас тартуы, туыстарының некесіз туған баланы айыптауы, баланың әкесінің немесе әйел туыстарының ана мен баланың өмір сүруіне материалдық көмек көрсетуден бас тартуы және т.б.).
Бала туғаннан кейін әйелдің психикалық бұзылуы, әдетте, оның психикалық қызметіндегі теріс процестермен (депрессия, қорқыныш сезімі, маниакальды көңіл-күй және т.б.) сипатталады. Көрсетілген бұзылуларға байланысты әйелдің есі дұрыстығын немесе есі дұрыс еместігін анықтау үшін психологиялық-психиатриялық сараптама жүргізу қажет.
ҚК-нің 100-бабы бойынша әрекетті саралау кезінде сот-медициналық сараптама арқылы педиатриялық өлшемшарттарға сәйкес анықталатын баланың жаңа туған нәресте кезеңінде болуын ескеру қажет. Бала жаңа туған нәресте кезеңінен өткеннен кейін оны өлтіру ҚК-нің 100-бабы бойынша сараланбайды, мұндай жағдайларда жауаптылық ҚК-нің 99-бабы бойынша туындайды.
Психиканы жарақаттайтын жағдай, әдетте, бір сәтте пайда болмайды, ол біртіндеп қалыптасады және сыртқы факторлардың әйел психикасына теріс әсер етуі аясында жаңа туған баланың ана бойында жағымсыз эмоциялардың жинақталуымен байланысты болады (мысалы, әйелге баланың қандай да бір себептермен дені сау болмайтыны туралы немесе баланың әкесінің қайтыс болғаны туралы не теріс ақпаратты қамтитын өзге де мәліметтердің хабарлануы).
Ананың есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылу жағдайы — босанушы әйелдің психикасының психиканы жарақаттайтын жағдай кезіндегі психикалық жай-күйімен салыстырғанда терең зақымдануы, мұндай жағдайда ол өзінің әрекеттерінің сипатын толық көлемде ұғына алмайды және оларды толық көлемде басқара алмайды.
Құқық қолдану практикасында «босану кезінде» деген ұғымды анықтауда қиындықтар туындамайды, алайда «одан кейінгі кезең» ұғымын анықтауда мұны айту қиын. Қылмыстық құқық ғылымында «одан кейінгі кезең» ұғымы нені білдіретіні анықталмаған. Бұл сұраққа сот-тергеу практикасында да жауап жоқ. Ал бұл ұғымды дұрыс анықтауға жасалған әрекетті қалай саралау керектігі: адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы) немесе ананың жаңа туған баласын өлтіру (ҚК-нің 100-бабы) байланысты. Педиатрияда жаңа туған нәресте деп төрт аптаға дейінгі баланы тану туралы қалыптасқан пікір қылмыстық заңнама үшін қолайлы бола қоймас. Сот практикасын зерделеу мұндай өлтірулердің басым көпшілігі баланың туған күні жасалатынын көрсетеді. Бұл қылмыстық заңнаманы жетілдіру, атап айтқанда, ҚК-нің 100-бабы диспозициясындағы «одан кейінгі кезеңде» деген сөздерді «босанғаннан кейін бірден» деген сөздермен ауыстыру туралы мәселе көтеруге негіз болады, бұл ретте Жоғарғы Сот тиісті түсіндірме беруі қажет.
Қылмыс жаңа туған нәрестенің өлімі туындаған сәттен бастап аяқталған болып танылады.
Аталған адам өлтірудің субъективтік жағы кінәнің қасақаналық нысанымен, тікелей немесе жанама қасақаналықпен сипатталады. Егер адам өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіптілігін ұғынса, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала білсе және олардың туындауын қаласа, кінәлі адамның әрекеттері ҚК-нің 100-бабы бойынша саралануға тиіс. Сондай-ақ адам өзінің әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіптілігін ұғынып, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала білген, олардың туындауын қаламаған, бірақ оған саналы түрде жол берген не оларға немқұрайлы қараған жағдайда да ананың жаңа туған баласын өлтіру деп танылады. ҚК-нің 100-бабында көрсетілген мән-жайларда балаға абайсызда өлім келтіру ҚК-нің 104-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады.
Бұл қылмыстың субъектісі арнайы болып табылады, ол — жаңа туған нәрестенің анасы болып табылатын, 16 жасқа толған әйел. Жаңа туған нәрестені 16 жасқа толмаған адамның өлтіруі аталған қылмыстың құрамын құрамайды, өйткені ҚК-нің 100-бабы ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігіне қатысты артықшылық беретін қылмыс құрамын қамтитын арнайы норма болып табылады.
Егер әйел бөтен баланы қасақана өлтірсе, ҚК-нің 100-бабы қолданылмайды. Мысалы, психиканы жарақаттайтын жағдайларда бола отырып, ана өз баласын өлтіруге шешім қабылдайды, алайда оған бөтен баланы әкелгендіктен қателесіп, сол баланың өмірін қиса, жасалған әрекет ҚК-нің 100-бабы бойынша саралануға тиіс. Бұл жағдайда жәбірленушінің жеке басына қатысты қате орын алады, ол жалпы ереже бойынша жасалған әрекетті саралауға әсер етпейді.
Қазіргі уақытта ҚК-нің 100-бабында көзделген қылмысқа қатысу мәселесі жеткілікті дәрежеде даулы болып табылады. Ананың өзінің жаңа туған баласын өлтіруіне заңдық тұрғыдан қоса қатысу болуы мүмкін емес. Ананың жаңа туған баласын өлтіру кезінде қоса орындаушылар, айдап салушылар, ұйымдастырушылар, көмектесушілер рөлін атқаратын өзге де адамдардың жауаптылығы ҚК-нің 28-бабының тиісті бөлігіне сілтеме жасала отырып, ҚК-нің 99-бабының 3-бөлігі бойынша туындайды, өйткені ҚК-нің 100-бабында көрсетілген жеңілдететін мән-жайлар тек кінәлі адамның жеке басына, бұл жағдайда жаңа туған нәрестенің анасына ғана байланысты. Ұйымдастырушының, айдап салушының немесе көмектесушінің функцияларын жаңа туған нәрестенің анасы атқаратын, ал өлтіруді орындаушы ретінде басқа адам әрекет ететін жағдайда, ананың жауаптылығы оның атқаратын рөліне (айдап салушы, көмектесуші немесе ұйымдастырушы) қарамастан, ҚК-нің 100-бабы бойынша туындауға тиіс. Мұндай қорытындыны мен осы қылмысқа қоса қатысу мүмкін еместігіне сүйене отырып жасаймын.
Ананың әрекетсіздік жолымен жаңа туған баласын өлтіруін ҚК-нің 119-бабында көзделген қауіпті жағдайда қалдырудан кінәлінің қасақаналығының бағыттылығы бойынша ажырату қажет. Егер іс мән-жайларына сүйене отырып, кінәлі әйел жаңа туған нәрестені көмексіз қалдырған кезде оның өмірін өзге адамдар құтқарып қалады деп негізді түрде есептегені анықталса, ҚК-нің 100-бабы бойынша жауаптылық жоққа шығарылады.
ҚК-нің 100-бабында көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
